Ở miền Trung có hai địa danh hay được nhắc khi nói về nghề đúc đồng: phường Đúc ở Huế, gắn với các lò đúc phục vụ triều Nguyễn, và làng Phước Kiều ở vùng Điện Bàn gần Hội An, nổi tiếng với chiêng, cồng và đồ đồng gia dụng. Cả hai không chuyên về tượng như các làng tạc gỗ, nhưng kỹ thuật pha hợp kim, làm khuôn và rót đồng của họ là nền cho những pho tượng đồng của miền Trung.
Bài này kể hai nơi đã hình thành ra sao theo những gì sử sách và người làng kể, mỗi nơi mạnh về gì, vì sao chiêng và chuông lại liên quan đến tượng, và nghề đang đứng ở đâu hôm nay. Huế nay là thành phố trực thuộc trung ương; Quảng Nam đã hợp nhất vào Đà Nẵng từ năm 2025, nên Phước Kiều nay thuộc Đà Nẵng.
Phường Đúc: lò đồng của kinh đô
Khi các chúa Nguyễn rồi triều Nguyễn đặt trung tâm ở Phú Xuân, Huế, nhu cầu đồ đồng cho cung đình, đền miếu, chùa và quân đội tăng mạnh. Thợ đúc được tập trung về một khu bên bờ nam sông Hương, phía tây kinh thành, dần thành phường thợ đúc mà dân gian gọi là phường Đúc. Tên gọi ấy còn sống tới ngày nay.
Những món đồ đồng nổi tiếng của Huế cho thấy trình độ của thợ đúc kinh đô. Bộ Cửu Đỉnh đặt trước Thế Miếu trong Hoàng thành được đúc dưới thời Minh Mạng, trong những năm 1835 đến 1837, mỗi đỉnh mang nhiều hình chạm nổi về cảnh vật, sản vật của đất nước. Các khẩu thần công đặt trong kinh thành cũng được đúc từ đầu thời Nguyễn. Đây không phải tượng, nhưng là bằng chứng về khả năng làm khuôn lớn và rót đồng khối lớn.
Ngoài đồ cung đình, thợ đúc Huế làm chuông chùa, đồ thờ, và cả tượng Phật bằng đồng cho các chùa trong vùng. Huế là đất có nhiều chùa, nên đơn chuông và tượng là nguồn việc lâu dài. Một số dòng họ thợ đúc ở đây giữ nghề qua nhiều đời và vẫn được nhắc tên trong giới đúc miền Trung; bài không nêu tên cơ sở cụ thể nào.
Phước Kiều: tiếng chiêng của vùng Điện Bàn
Phước Kiều nằm ở vùng Điện Bàn, không xa Hội An. Làng nổi tiếng với chiêng, cồng, chuông, lư hương và nhiều đồ đồng dùng trong gia đình. Theo lời kể của người làng, nghề do những người thợ từ phía Bắc vào mang theo từ nhiều thế kỷ trước, rồi bám rễ ở vùng đất này. Tư liệu chi tiết về người khởi nghề và thời điểm thì không thống nhất, nên bạn nên coi đó là truyền thuyết của làng.
Điểm đặc biệt của Phước Kiều là kỹ năng làm chiêng có âm thanh chuẩn. Chiêng cồng là nhạc khí quan trọng của nhiều dân tộc ở Tây Nguyên và miền núi miền Trung; người thợ không chỉ đúc mà còn phải chỉnh âm, tức gõ, mài để chiêng phát ra đúng tiếng mà người chơi cần. Kỹ năng nghe và chỉnh âm này được truyền trong gia đình, là thứ khó học nhất của nghề.
Bên cạnh chiêng, làng làm chuông, đỉnh, lư và tượng nhỏ bằng đồng. Một số cơ sở trong vùng nhận đúc tượng theo đơn, nhưng tượng không phải mặt hàng làm nên tên tuổi của làng. Hiểu điều này giúp bạn đọc đúng về Phước Kiều: một làng đúc đồng giỏi về âm thanh, có thể làm tượng, chứ không phải một làng tượng.
Phường Đúc Huế và làng Phước Kiều: so nhanh
Hai nơi cùng ở miền Trung, cùng làm đồng, nhưng con đường hình thành và thế mạnh khác nhau. Bảng dưới so ở mức khái quát.
| Khía cạnh | Phường Đúc, Huế | Phước Kiều, vùng Điện Bàn |
|---|---|---|
| Bối cảnh hình thành | Phục vụ chính quyền và đời sống kinh đô | Làng quê, phục vụ dân cư và các dân tộc miền núi |
| Sản phẩm nổi bật | Đồ cung đình, chuông chùa, đồ thờ, tượng | Chiêng, cồng, chuông, đồ gia dụng, đồ thờ |
| Kỹ năng đặc trưng | Đúc khối lớn, chạm nổi trên đồ đúc | Chỉnh âm chiêng, pha hợp kim cho tiếng |
| Liên hệ với tượng | Đúc tượng Phật, tượng thờ cho chùa đền | Một số cơ sở nhận đúc tượng theo đơn |
| Hình thức hiện nay | Lò gia đình trong khu dân cư đô thị | Xưởng gia đình, có kết hợp đón khách tham quan |
Điều chung của hai nơi là nghề sống nhờ đơn hàng của các cơ sở thờ tự và những cộng đồng giữ văn hoá truyền thống. Khi các cộng đồng ấy còn cần chuông, chiêng, tượng, nghề còn đất sống.
Cũng nên nhớ rằng so sánh trong bảng là ở mức khái quát. Trong mỗi nơi có nhiều gia đình thợ với thế mạnh khác nhau, có nhà ở Huế giỏi làm đồ nhỏ tinh xảo, có nhà ở Phước Kiều nhận cả những đơn tượng lớn. Muốn biết một cơ sở làm được gì, cách chắc nhất vẫn là xem tận mắt những sản phẩm họ đã làm và nghe chính người thợ kể về quy trình của mình.
Chuông, chiêng và tượng: cùng một gốc kỹ thuật
Cùng là đúc khuôn. Dù làm chuông, chiêng hay tượng, người thợ đều phải làm mẫu, làm khuôn, nấu và rót đồng. Ai làm được một quả chuông lớn không nứt, không rỗ thì đã nắm phần cốt lõi để đúc tượng.
Khác nhau ở hình khối. Chuông và chiêng có hình học tương đối đơn giản, nhưng đòi hỏi độ dày đều để âm thanh chuẩn. Tượng có hình khối phức tạp, nhiều chi tiết lồi lõm, khuôn phải chia nhiều phần, khó hơn ở chỗ giữ được nét.
Khác nhau ở thứ người ta đánh giá. Chuông chiêng được đánh giá bằng tai: tiếng có vang, có ngân, có đúng không. Tượng được đánh giá bằng mắt: thần thái, tỉ lệ, đường nét. Thợ giỏi ở mảng này chưa chắc giỏi ở mảng kia.
Chung một bộ kinh nghiệm về hợp kim. Tỉ lệ pha đồng với các kim loại khác ảnh hưởng tới màu, độ cứng, độ chảy và tiếng. Kinh nghiệm này là tài sản quý của từng gia đình thợ và thường được giữ kín.
Chung những mối nguy. Kim loại nóng chảy, khuôn ẩm, khói và bụi là rủi ro chung. Lò nào cũng cần đồ bảo hộ và kỷ luật làm việc nghiêm.
Một mạch nghề nối Bắc và Trung
Đọc lời kể của các làng đúc miền Trung, ta hay gặp chi tiết thợ đầu tiên từ phía Bắc vào. Điều này hợp với lịch sử di dân của người Việt về phương Nam qua nhiều thế kỷ: người thợ mang theo nghề như mang theo hành trang, rồi gặp đất mới, nguồn nguyên liệu mới, khách hàng mới, và nghề biến đổi theo.
Ở Huế, nghề đúc gặp nhu cầu của một triều đình và một vùng đất dày đặc chùa chiền, nên đi về hướng đồ cung đình, chuông lớn, đồ thờ trang trọng. Ở vùng Điện Bàn, nghề gặp nhu cầu của các cộng đồng miền núi cần chiêng cồng cho lễ hội, nên đi về hướng nhạc khí. Cùng một gốc kỹ thuật, mỗi nơi chọn một nhánh để chuyên sâu.
Cũng vì thế, các làng đúc Bắc và Trung vẫn có điểm chung về cách thờ tổ nghề, cách giữ bí quyết pha hợp kim trong gia đình, cách chia việc giữa người làm khuôn và người nấu đồng. Ai đã xem một lò đúc ở đồng bằng Bắc Bộ sẽ nhận ra nhiều điều quen thuộc khi bước vào một lò ở Huế hay Phước Kiều, dù sản phẩm trên kệ rất khác. Nhận ra mạch nối ấy giúp bạn đọc nghề đúc như một truyền thống chung của người Việt chứ không phải những làng rời rạc.
Nghề đúc miền Trung hôm nay
Ở Huế, các lò đúc trong khu phường Đúc giờ nằm giữa khu dân cư đông đúc, làm việc trong điều kiện chật hẹp hơn xưa. Nhu cầu chuông, tượng cho các chùa vẫn có, và các dịp lễ hội văn hoá của Huế thường giới thiệu nghề đúc đồng như một phần di sản của kinh đô. Người thợ trẻ ở đây phải cân giữa giữ nghề gia truyền và tìm việc ổn định hơn.
Ở Phước Kiều, nghề gắn với du lịch nhiều hơn do gần Hội An. Một số xưởng đón khách, trình diễn gõ chiêng, giới thiệu công đoạn. Điều đó mang lại thu nhập thêm, nhưng cũng đặt ra câu hỏi về việc giữ chất lượng nhạc khí khi phải làm thêm nhiều đồ lưu niệm nhỏ cho khách. Những người chơi chiêng thật sự vẫn tìm đến những thợ chỉnh âm có tiếng.
Cả hai nơi đều đối mặt với cạnh tranh từ đồ đồng đúc hàng loạt và nhập khẩu. Người mua nên hỏi rõ nơi làm, cách làm, hợp kim gì, và với chiêng thì nên nhờ người biết chơi thử tiếng. Bạn có thể xem thêm tượng và vật phẩm có mô tả chất liệu rõ ràng trên Vật Phẩm Phong Thủy để biết những thông tin nên hỏi khi chọn đồ đồng.
Ghé thăm hai nơi cho có ích
Nếu bạn có dịp đi Huế hoặc Hội An, một vài gợi ý giúp chuyến ghé thăm nghề đúc thêm ý nghĩa và an toàn.
- Ở Huế, kết hợp xem Cửu Đỉnh trong Hoàng thành với một buổi đi qua khu phường Đúc, để thấy sản phẩm cung đình và nơi đã sinh ra nó.
- Ghé một ngôi chùa lớn ở Huế để xem chuông và tượng đồng, chú ý các đường chạm nổi trên mặt chuông.
- Ở Phước Kiều, xin phép trước khi vào xưởng; nếu được, hãy nghe thợ giải thích cách chỉnh âm chiêng.
- Không tự gõ thử chiêng, chuông khi chưa được mời; nhiều chiếc là hàng đã đặt của khách.
- Giữ khoảng cách với lò đang đốt và khuôn đang rót; trẻ nhỏ không nên vào khu sản xuất.
- Hỏi trước khi chụp ảnh người thợ đang làm việc, tôn trọng những chỗ họ không muốn chụp.
Đi theo cách ấy, bạn sẽ hiểu rằng tượng đồng của miền Trung không đứng một mình mà nằm trong cả một truyền thống đúc đồng, nơi chuông, đỉnh, chiêng và tượng cùng chia nhau một lò lửa.
Câu hỏi thường gặp
Phường Đúc ở Huế nằm ở đâu?
Phường Đúc là khu thợ đúc bên bờ nam sông Hương, phía tây kinh thành Huế. Tên gọi xuất phát từ việc thợ đúc đồng phục vụ triều Nguyễn tập trung sinh sống và làm nghề ở đây. Khi đến, bạn nên hỏi người địa phương vì ranh giới hành chính đã thay đổi nhiều lần.
Cửu Đỉnh ở Huế có phải là tượng không?
Không. Cửu Đỉnh là chín chiếc đỉnh đồng lớn đặt trước Thế Miếu, đúc dưới thời Minh Mạng. Trên đỉnh có nhiều hình chạm nổi về cảnh vật, sản vật. Chúng không phải tượng nhưng cho thấy trình độ làm khuôn lớn và rót đồng của thợ đúc kinh đô.
Phước Kiều nay thuộc tỉnh nào?
Phước Kiều ở vùng Điện Bàn, trước thuộc tỉnh Quảng Nam. Từ năm 2025, Quảng Nam hợp nhất vào thành phố Đà Nẵng, nên làng nay thuộc Đà Nẵng. Làng nằm không xa Hội An, thuận tiện cho khách kết hợp tham quan.
Vì sao làm chiêng khó hơn đúc một vật đồng thông thường?
Chiêng không chỉ cần đúc đẹp mà còn phải phát ra đúng tiếng. Người thợ phải gõ, mài, chỉnh từng chỗ để âm thanh đạt yêu cầu của người chơi. Kỹ năng nghe và chỉnh âm này cần nhiều năm học và thường được truyền trong gia đình.
Làng Phước Kiều có làm tượng đồng không?
Một số cơ sở trong vùng nhận đúc tượng theo đơn, nhưng thế mạnh làm nên tên tuổi của làng là chiêng, cồng, chuông và đồ đồng gia dụng. Nếu cần tượng lớn, bạn nên xem các tượng mà cơ sở đã làm trước khi quyết định.
