Tượng Phật phong cách Thái Lan thường có thân thon dài, khuôn mặt trái xoan với mày cong như cánh cung, và một ngọn lửa nhọn trên đỉnh đầu; tượng phong cách Tây Tạng thường là tượng đồng đúc mạ vàng, khuôn mặt vẽ vàng và tô màu, nhiều vị có mũ miện, trang sức, nhiều tay nhiều đầu, và đáy thường được bịt bằng một tấm đồng khắc chày kim cương. Cả hai khác hẳn tượng gỗ sơn son thếp vàng của chùa Bắc Bộ.
Sự khác biệt đến từ những truyền thống Phật giáo khác nhau: Thái Lan theo Phật giáo Nam tông, Tây Tạng theo Phật giáo Kim Cương thừa, còn chùa Việt đa số theo Bắc tông. Bài này giải thích ở mức nhận diện mỹ thuật, theo cách hiểu phổ biến trong sách nghệ thuật Phật giáo, không bàn giáo lý của các truyền thống. Phần giáo lý, bạn nên hỏi chư tăng của chính truyền thống đó.
Vì sao tượng Phật mỗi nước một vẻ
Hình tượng Đức Phật bắt đầu từ Ấn Độ rồi lan ra khắp châu Á theo nhiều ngả. Mỗi nơi tiếp nhận lại mang vào khuôn mặt, dáng người, vật liệu và kỹ thuật của mình. Vì thế cùng là tượng Phật ngồi thiền, tượng ở Thái Lan, Tây Tạng, Nhật Bản, Việt Nam nhìn khác nhau đến mức người quen mắt chỉ cần thoáng qua là nhận ra.
Khác biệt còn đến từ chỗ mỗi truyền thống chú trọng những đối tượng khác nhau. Chùa Nam tông chủ yếu thờ Đức Phật Thích Ca, nên tượng Phật chiếm gần hết không gian. Truyền thống Tây Tạng có một hệ thống rất lớn các vị Phật, Bồ Tát, hộ pháp, nhiều vị ở dạng hiền và dạng phẫn nộ. Chùa Bắc tông Việt Nam có hệ thống nhiều lớp tượng như Tam Thế, A Di Đà Tam Tôn, Quan Âm, La Hán.
Ở Việt Nam, bạn có thể gặp tượng kiểu Thái và kiểu Khmer ở các chùa Nam tông, nhất là chùa của đồng bào Khmer ở Nam Bộ như ở vùng Sóc Trăng, Trà Vinh cũ (nay thuộc Cần Thơ và Vĩnh Long). Tượng phong cách Tây Tạng chủ yếu gặp ở các cửa hàng, các bộ sưu tập, và một số nơi tu tập theo truyền thống Kim Cương thừa. Hiểu nguồn gốc giúp bạn đọc tượng đúng và tôn trọng đúng.
Nhận ra tượng phong cách Thái Lan
Ngọn lửa trên đỉnh đầu. Phía trên nhục kế của nhiều tượng Phật Thái có một chóp nhọn hình ngọn lửa hoặc búp sen, chi tiết hầu như không gặp ở tượng chùa Bắc Bộ. Tượng ở các chùa Khmer Nam Bộ cũng hay có chi tiết tương tự.
Thân thon, vai rộng, eo nhỏ. Đặc biệt ở phong cách Sukhothai mà giới mỹ thuật hay nhắc, thân tượng thon dài, đường viền mềm như một ngọn nến, khác hẳn thân đầy đặn của tượng Phật Trung Hoa hay thân chắc của tượng Việt.
Khuôn mặt trái xoan, mày cong cao, mũi thanh. Mày nhiều pho cong thành một đường liền như cánh cung, mũi cao và hơi khoằm, môi mỏng với nụ cười nhẹ.
Thế tay chạm đất. Rất nhiều tượng ngồi kiểu Thái đặt tay phải buông xuống chạm đất trước đầu gối, ấn mà sách Việt gọi là xúc địa ấn, gắn với khoảnh khắc thành đạo. Chân thường ngồi bán già, chân phải đặt lên chân trái.
Áo mỏng bó sát, vạt áo dài trên vai trái. Y phục gần như không có nếp, ôm sát thân, một vạt áo vắt qua vai trái buông dài xuống ngực. Đây là chi tiết rất dễ nhận.
Tượng đi. Phong cách Sukhothai nổi tiếng với tượng Phật đi, một chân bước tới, tay giơ lên. Dáng này hiếm gặp ở tượng chùa Việt.
Nhận ra tượng phong cách Tây Tạng
Tượng đồng đúc mạ vàng. Phần lớn tượng Tây Tạng truyền thống là đồng đúc, nhiều pho mạ vàng toàn thân hoặc từng phần, đánh bóng sáng. Ngày nay có cả tượng nhựa, tượng composite làm theo mẫu này.
Mặt được vẽ. Trên khuôn mặt đồng mạ vàng, người làm thường phủ thêm một lớp vàng mờ và vẽ mắt, môi, có khi tô tóc màu xanh lam. Khuôn mặt vì thế có màu khác thân, một đặc điểm rất riêng.
Đáy bịt kín, có chày kim cương. Lòng tượng rỗng thường được đặt vật phẩm theo nghi thức rồi bịt bằng một tấm đáy, trên đó hay khắc hình chày kim cương chữ thập. Tấm đáy là manh mối nhận diện quen thuộc.
Mũ miện, trang sức, nhiều tay nhiều đầu. Bồ Tát và nhiều vị khác đội mũ năm cánh, đeo vòng cổ, vòng tay, khuyên tai cầu kỳ. Nhiều vị có bốn tay, nghìn tay, nhiều đầu, mỗi tay cầm một vật mang nghĩa riêng.
Toà sen kép có viền hạt. Bệ hay là toà sen kép, một lớp ngửa một lớp úp, mép trên và mép dưới viền một hàng hạt tròn nhỏ.
Dạng phẫn nộ. Có những vị được tạc với gương mặt dữ, nhiều mắt, lửa bao quanh. Theo cách hiểu phổ biến, đây là dạng hộ pháp, biểu thị sức mạnh trừ chướng ngại, không phải hình ảnh ma quỷ.
Bảng so sánh nhanh ba phong cách
Bảng dưới đặt tượng Thái, tượng Tây Tạng cạnh tượng chùa Bắc Bộ để mắt có điểm tựa. Đây là khuynh hướng chung, mỗi phong cách còn chia nhiều dòng theo thời và vùng.
| Phần | Chùa Bắc Bộ (Việt) | Phong cách Thái Lan | Phong cách Tây Tạng |
|---|---|---|---|
| Vật liệu truyền thống | Gỗ mít sơn son thếp vàng | Đồng đúc, thếp hoặc sơn vàng | Đồng đúc mạ vàng, mặt vẽ |
| Đỉnh đầu | Nhục kế tròn, tóc xoắn ốc | Có chóp nhọn hình ngọn lửa | Nhục kế, có khi chóp ngọc; Bồ Tát đội mũ |
| Khuôn mặt | Hiền, giản dị, mắt khép hờ | Trái xoan, mày cung, mũi khoằm nhẹ | Vuông tròn, mắt dài, mặt tô vàng mờ |
| Y phục | Nhiều nếp mềm | Bó sát, vạt dài vắt vai trái | Áo mỏng có viền hoa văn, trang sức nhiều |
| Thế tay phổ biến | Thiền định | Chạm đất | Rất đa dạng tuỳ vị |
| Bệ | Toà sen cao, cánh to | Bệ thấp, có khi bệ có cánh sen nhỏ | Sen kép viền hạt, đáy bịt |
Nếu một pho tượng được giới thiệu là "tượng chùa Việt" mà có chóp lửa trên đầu hoặc mặt vẽ vàng, đáy khắc chày kim cương, đó là dấu hiệu nên hỏi lại phong cách.
Tượng theo mẫu nước ngoài làm trong nước
Nhiều pho tượng phong cách Thái Lan, Tây Tạng bán ở Việt Nam không làm ở hai nơi đó. Có pho được làm ở các xưởng trong nước bằng composite hay nhựa đúc rồi sơn giả đồng, có pho đúc đồng ở các làng nghề theo mẫu nhập. Với tượng Tây Tạng, có nhiều xưởng đúc đồng nổi tiếng ở vùng thung lũng Kathmandu của Nepal, nơi thợ Newar có truyền thống đúc tượng lâu đời; nhiều pho trên thị trường quốc tế xuất phát từ đó.
Những pho làm theo mẫu ở nơi khác có thể rất đẹp, cũng có thể chỉ chép dáng ngoài. Dấu hiệu chép vội là chi tiết sai quy ước: tượng Thái có chóp lửa nhưng y phục lại nhiều nếp kiểu Trung Hoa; tượng Tây Tạng có mặt vẽ nhưng đáy không bịt, lòng rỗng trơn như đồ đổ khuôn; vật cầm tay của Bồ Tát không khớp với vị được giới thiệu.
Khi gặp những pho như vậy, bạn nên hỏi người làm mẫu dựa trên pho tượng nào, làm bằng gì, đúc hay đổ khuôn. Câu trả lời rõ ràng là dấu hiệu tốt. Nếu muốn tham khảo thêm, bạn có thể xem các mô tả tượng ghi rõ phong cách và chất liệu trên Vật Phẩm Phong Thủy.
Những nhầm lẫn hay gặp khi gọi tên
Vì ít gặp ở chùa Việt, tượng phong cách Thái Lan và Tây Tạng hay bị gọi sai tên trên thị trường và cả trong bài viết. Dưới đây là những nhầm lẫn thường thấy.
- "Phật Bốn Mặt" ở Thái Lan. Pho tượng bốn mặt nổi tiếng mà nhiều du khách Việt đến lễ ở Bangkok thực ra là thần Brahma của Ấn Độ giáo, người Thái gọi là Phra Phrom, không phải tượng Phật. Gọi là Phật Bốn Mặt là cách gọi dân gian không chính xác.
- Gọi mọi tượng có chóp lửa là tượng Thái. Tượng chùa Khmer Nam Bộ, tượng Lào, tượng Campuchia cũng có chi tiết này, mỗi nơi một nét riêng.
- Gọi mọi tượng đồng mạ vàng nhiều tay là tượng Tây Tạng. Nhiều pho thuộc truyền thống Nepal, Mông Cổ hoặc làm theo mẫu Trung Hoa thời Minh, Thanh có ảnh hưởng Tây Tạng. Nếu không chắc, gọi là "phong cách Himalaya" an toàn hơn.
- Gọi Bồ Tát bốn tay là Quan Âm nghìn tay. Tượng Quan Âm bốn tay rất phổ biến trong truyền thống Tây Tạng, khác với dạng nghìn tay. Đếm tay và xem vật cầm là cách đơn giản để gọi đúng.
- Gọi tượng Thái nhỏ đeo cổ là "Phật Thái" chung chung. Thế giới bùa đeo của Thái rất rộng, có cả hình nhà sư, thần linh, không phải lúc nào cũng là tượng Phật.
Gọi đúng tên không chỉ là chuyện chính xác mà còn là cách tôn trọng truyền thống của người khác.
Tôn trọng khi xem tượng của truyền thống khác
Tượng Thái Lan, tượng Tây Tạng là đối tượng thờ phụng của hàng triệu người theo truyền thống của họ. Khi xem, bày hay giới thiệu, nên giữ những phép lịch sự cơ bản: không đặt tượng Phật dưới đất hay chỗ thấp, không dùng tượng làm vật trang trí ở chỗ không trang nghiêm như nhà vệ sinh, không mô tả các vị phẫn nộ bằng từ ngữ như "quỷ", "ác thần". Ở nhiều nước Nam tông, việc dùng tượng Phật làm đồ trang trí tuỳ tiện bị xem là thiếu tôn trọng.
Với các chùa Khmer ở Nam Bộ, khi vào xem nên ăn mặc kín đáo, cởi giày dép ở nơi quy định, không chỉ chân về phía tượng khi ngồi, không chạm vào tượng. Muốn chụp ảnh thì xin phép, và tránh đèn flash. Muốn hiểu ý nghĩa một pho tượng cụ thể, cách tốt nhất là hỏi các vị sư trong chùa, những người hiểu truyền thống của mình hơn bất kỳ cuốn sách nào.
Câu hỏi thường gặp
Chóp nhọn trên đầu tượng Phật Thái gọi là gì?
Trong sách mỹ thuật, chi tiết này thường được gọi là chóp hào quang hay ngọn lửa trên nhục kế, có dạng ngọn lửa hoặc búp sen. Theo cách hiểu phổ biến, nó tượng trưng cho ánh sáng trí tuệ. Đây là dấu hiệu nhận diện rõ nhất của tượng Phật phong cách Thái.
Vì sao mặt tượng Tây Tạng có màu khác thân?
Theo truyền thống, sau khi đúc và mạ vàng, người làm phủ lên mặt một lớp vàng mờ và vẽ mắt, môi, có khi tô tóc xanh. Việc vẽ mặt thường gắn với nghi thức. Vì thế mặt tượng có sắc độ khác phần thân đánh bóng.
Đáy tượng Tây Tạng có thể mở ra xem không?
Không nên. Lòng tượng thường được đặt vật phẩm theo nghi thức rồi bịt kín. Với người theo truyền thống này, mở đáy là việc không phù hợp. Nếu cần biết, hãy hỏi người bán hoặc các vị tu theo truyền thống Kim Cương thừa.
Tượng chùa Khmer ở Nam Bộ có giống tượng Thái không?
Có nhiều nét gần nhau như chóp trên đầu, thân thon, áo bó, vì cùng truyền thống Nam tông và giao lưu lâu đời trong vùng. Tuy vậy tượng chùa Khmer có những nét riêng của mình, nên không gọi chung là tượng Thái.
Tượng phẫn nộ của Tây Tạng có nên bày trong nhà không?
Đây là đối tượng thờ phụng có ý nghĩa riêng trong truyền thống Kim Cương thừa, thường gắn với thực hành tu tập. Nếu không theo truyền thống đó, tốt nhất hỏi các vị tu hành của truyền thống trước khi thỉnh về, thay vì coi như đồ trang trí.
Làm sao biết tượng phong cách Tây Tạng là đồng đúc hay nhựa?
Đồng nặng, mát tay, gõ nhẹ có tiếng ngân; nhựa nhẹ, ấm tay, tiếng gõ lộp bộp. Xem chỗ sứt mép: đồng lộ màu kim loại, nhựa lộ lõi màu xám hay trắng. Đáy bịt tấm kim loại có khắc cũng là một manh mối.
