Miếu xóm ở Nam Bộ thường chỉ cao ngang người, có khi nhỏ như cái tủ đặt dưới gốc cây, nhưng bên trong có khá nhiều kiểu tượng: năm tượng Bà Ngũ Hành mặc năm màu, hòn đá Ông Tà quấn vải, tượng Ông Địa, tượng Bà bằng gốm, sành, xi măng sơn. Đây là tầng tín ngưỡng gần gũi nhất với người dân, do chính xóm dựng và chăm, không có ban quản lý hay sắc phong.
Bài này đi một vòng các miếu xóm để đọc những pho tượng nhỏ: vị nào hay được thờ, nhận ra qua dấu hiệu gì, chất liệu từ đâu, và vì sao chúng mộc mạc như vậy. Tín ngưỡng ở miếu xóm rất đa dạng, mỗi xóm một cách; những điều dưới đây là nét phổ biến, không phải quy tắc chung.
Miếu xóm: công trình nhỏ nhất của tín ngưỡng làng
Nếu đình là nơi thờ của cả làng, thì miếu xóm là nơi thờ của một cụm nhà, một con kênh, một khúc đường. Miếu có thể là một ngôi nhà nhỏ xây gạch, mái ngói, rộng chừng một hai mét vuông; cũng có thể chỉ là một chiếc kệ gỗ dựng dưới gốc cây da, cây me, cây gòn. Người trong xóm góp tiền dựng, thay nhau quét dọn, thắp nhang.
Miếu xóm thường không có tên chính thức, người ta gọi theo vị thờ: miếu Bà, miếu Ông, miếu Ông Tà, miếu Bà Ngũ Hành. Có miếu thờ nhiều vị cùng lúc, mỗi vị một tượng hoặc một bài vị. Có miếu thờ những người chết bất đắc kỳ tử trong xóm, gọi chung là miếu Cô, miếu Cậu, với tượng nhỏ hoặc chỉ có bát nhang.
Vì do người dân tự dựng và tự chọn tượng, miếu xóm là nơi phản ánh rõ nhất gu thẩm mỹ bình dân: màu sắc rực rỡ, tượng mua ở chợ hoặc nặn tại chỗ, đồ thờ góp nhặt mỗi nhà một món. Với người làm mỹ thuật, đây là kho quan sát quý về cách người bình thường hình dung thần linh, không qua bàn tay của thợ chuyên nghiệp hay quy định của triều đình.
Những vị hay được thờ ở miếu xóm Nam Bộ
Bảng dưới gom những vị thường gặp. Có miếu thờ một vị, có miếu thờ chung vài vị; tên gọi cũng khác nhau giữa các vùng.
| Vị thờ | Hình thức thường gặp | Dấu hiệu nhận ra | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Bà Ngũ Hành | Năm tượng nữ nhỏ hoặc năm bài vị | Năm màu áo: trắng, xanh, đen, đỏ, vàng | Rất phổ biến ở miếu xóm, gốc cây |
| Ông Tà | Hòn đá, có khi sơn hoặc quấn vải | Không có hình người, đặt trong miếu nhỏ hoặc dưới gốc cây | Gốc từ tín ngưỡng của người Khmer, người Việt tiếp nhận |
| Ông Địa, Thổ thần | Tượng ông già bụng to, cầm quạt | Mặt cười, áo phanh ngực | Cũng thờ trong nhà, cửa hàng |
| Bà, Bà Chúa Xứ phiên bản xóm | Tượng nữ ngồi, có khi khoác áo | Mũ, áo đỏ, trang sức | Nhiều miếu mô phỏng hình tượng miếu núi Sam |
| Cô, Cậu | Tượng nhỏ hoặc chỉ bát nhang | Đồ chơi, quần áo trẻ con đặt kèm | Thờ người mất trẻ trong xóm theo lệ địa phương |
Muốn biết miếu thờ ai, cách tốt nhất là hỏi người sống gần đó. Người Nam Bộ thường vui vẻ kể, và mỗi miếu có câu chuyện riêng về lý do dựng.
Nhiều miếu còn đặt thêm những thứ không phải tượng mà dễ bị nhầm là tượng: con giống bằng gốm, hình ngựa nhỏ, hình hổ nhỏ, bình hoa giả, đèn dầu. Những món này thường do người trong xóm mang tới cúng, mỗi món một câu chuyện, và làm nên vẻ ngoài lộn xộn mà ấm áp của miếu xóm.
Tượng Bà Ngũ Hành: năm bà, năm màu
Năm vị là ai. Bà Ngũ Hành, hay Ngũ Hành Nương Nương, là năm vị nữ thần ứng với năm hành Kim, Mộc, Thuỷ, Hoả, Thổ. Trong tín ngưỡng dân gian, các bà thường được thờ như những vị bảo hộ cho xóm, cho đất đai và sinh hoạt hằng ngày.
Màu áo. Cách phối màu thường gặp là Kim mặc trắng, Mộc mặc xanh, Thuỷ mặc đen, Hoả mặc đỏ, Thổ mặc vàng. Đây là cách nhận ra nhanh nhất; một số miếu dùng năm màu cho rèm hoặc khăn thay vì cho tượng.
Dáng tượng. Năm tượng thường ngồi thành hàng, cỡ bằng nhau, dáng giống nhau, chỉ khác màu áo. Tượng thường mua sẵn bằng gốm, thạch cao hoặc nhựa, mặt hiền, đội mũ nhỏ. Vị Thổ màu vàng hay được đặt ở giữa.
Khi không có tượng. Nhiều miếu chỉ có năm bài vị, năm bát nhang, hoặc một tấm vải năm màu. Có miếu dùng năm hòn đá nhỏ. Không có tượng không có nghĩa là miếu "thiếu", mà là cách thờ của xóm đó.
Miếu dưới gốc cây. Miếu Bà Ngũ Hành rất hay đặt dưới gốc cây lớn, những cây có tán rộng, thân xù xì. Cảnh một miếu nhỏ năm màu nép dưới gốc cây cổ thụ bên đường là hình ảnh quen thuộc của nông thôn Nam Bộ.
Miếu Ông Tà: khi một hòn đá là "tượng"
Ông Tà là vị thần gốc từ tín ngưỡng của người Khmer ở Nam Bộ, người Khmer gọi là Neak Ta, vị thần bảo hộ đất đai, xóm làng, ruộng vườn. Ở những vùng có đông người Khmer như An Giang, Cần Thơ (gồm Sóc Trăng cũ), Vĩnh Long (gồm Trà Vinh cũ), người Việt sống cạnh cũng thờ Ông Tà, dựng miếu nhỏ dưới gốc cây hoặc đầu ruộng.
Điều đặc biệt là Ông Tà thường không được tạc thành người. Đối tượng thờ là một hòn đá, có khi là đá tự nhiên, có khi là mảnh tượng cổ, bệ đá, được đặt trong miếu, quấn vải, sơn màu hoặc để nguyên. Với người quen tượng có mặt mũi, đây là một cách hình dung thần linh rất khác: vị thần hiện diện qua vật thể tự nhiên, không cần khuôn mặt.
Về mặt nghiên cứu, những hòn đá trong miếu Ông Tà đôi khi là hiện vật cổ, như mảnh linga, mảnh tượng, phần bệ, từ các thời kỳ trước. Nếu nhận thấy một hiện vật có dấu chạm khắc, bạn nên chụp ảnh từ xa và báo cơ quan văn hoá địa phương, không tự ý di chuyển hay lau rửa. Hãy tôn trọng miếu như nơi thờ của cộng đồng, kể cả khi hiện vật trong đó có giá trị khảo cổ.
Gốm, sành, xi măng: chất liệu của tượng miếu xóm
Phần lớn tượng ở miếu xóm Nam Bộ không phải tượng gỗ tạc tay như ở đình chùa lớn. Chúng là tượng gốm men màu, tượng sành, tượng thạch cao, tượng nhựa mua ở chợ, hoặc tượng xi măng do thợ hồ trong xóm đắp rồi sơn. Nam Bộ có truyền thống gốm lâu đời ở các vùng như Lái Thiêu, Biên Hoà, và tượng gốm men xanh, vàng, nâu từ các lò này từng có mặt ở nhiều đình, miếu.
Tượng gốm có dáng tròn, ít chi tiết nhỏ vì phải nặn, đổ khuôn rồi nung. Men phủ tạo màu sáng, bền với mưa nắng, nên rất hợp với miếu ngoài trời. Tượng xi măng thì thô hơn, nhưng thường mang nét riêng của người đắp, có khuôn mặt ngộ nghĩnh, tỉ lệ lệch, màu sơn mạnh. Những pho tượng như vậy không có giá trị thị trường nhưng có giá trị như tư liệu mỹ thuật bình dân.
Một pho tượng gốm cũ ở miếu xóm, men đã rạn, màu đã phai, có khi đã đứng đó hàng chục năm. Khi miếu được sửa, tượng cũ hay bị thay bằng tượng nhựa mới bóng loáng. Nếu bạn là người trong xóm, gợi ý giữ lại tượng cũ, dù chỉ đặt bên cạnh, là cách nhỏ để lưu giữ một phần ký ức của nơi mình sống.
Miếu xóm Bắc Bộ và Nam Bộ khác nhau ở đâu
Ở Bắc Bộ cũng có miếu nhỏ: miếu thờ thần đất, miếu dưới gốc đa đầu làng, miếu thờ thần ở bến sông. Nhưng miếu Bắc Bộ thường gắn với hệ thống thờ của làng, có liên hệ với đình, nghè, có khi là nơi rước thần ra đình trong ngày hội. Tượng trong miếu Bắc Bộ ít hơn, thường chỉ có bài vị, bát hương, đôi khi là tượng gỗ nhỏ.
Miếu xóm Nam Bộ độc lập hơn, thường do một nhóm nhà tự dựng, thờ những vị mà cư dân gặp trong quá trình sống ở vùng đất mới: Bà Ngũ Hành, Ông Tà, Bà Chúa Xứ, các vị của người Hoa và người Khmer. Sự đa dạng này phản ánh lịch sử cộng cư của nhiều tộc người trên đất Nam Bộ.
Một khác biệt nữa là màu sắc. Miếu Nam Bộ thường sơn tường vàng, đỏ, xanh rực rỡ, mái gắn gốm, tượng nhiều màu; miếu Bắc Bộ trầm hơn, gạch rêu, ngói mũi hài. Hai cách thể hiện ấy gắn với khí hậu, vật liệu sẵn có và cả tính cách vùng miền, là đề tài thú vị cho những ai làm nghiên cứu hay chụp ảnh tư liệu.
Đi ngang miếu xóm: vài điều nên nhớ
Miếu xóm nằm ngay bên đường, ai cũng có thể dừng lại xem. Vài lưu ý nhỏ để vừa tìm hiểu được, vừa không làm phiền người dân:
- Dừng xe chỗ không cản lối đi, nhất là miếu ở đường nhỏ, ven kênh.
- Không mở cửa miếu, không lấy tượng ra để chụp ảnh; chụp qua cửa hoặc từ ngoài vào.
- Không đặt chân lên bệ, không ngồi lên chân miếu.
- Không lấy hay đổi đồ thờ, kể cả những món trông như đồ bỏ đi, vì đó là đồ người dân đặt vào.
- Hỏi chuyện người dân gần đó nếu muốn biết miếu thờ ai, dựng từ bao giờ; ghi lại kèm tên địa phương.
- Nếu thấy hiện vật đá cổ có dấu chạm, báo cơ quan văn hoá địa phương, không tự di chuyển.
- Khi chia sẻ ảnh miếu lên mạng, tránh chế giễu tượng mộc mạc; đó là đồ thờ của một cộng đồng.
Đi chậm qua những con đường quê Nam Bộ, bạn có thể gặp vài chục miếu xóm trong một buổi. Ghi chép mỗi miếu một dòng, thờ ai, tượng gì, chất liệu gì, cây gì che bóng, sau một thời gian bạn sẽ có trong tay một tập tư liệu nhỏ mà ít sách nào ghi lại.
Câu hỏi thường gặp
Bà Ngũ Hành là ai?
Bà Ngũ Hành, hay Ngũ Hành Nương Nương, là năm vị nữ thần ứng với năm hành Kim, Mộc, Thuỷ, Hoả, Thổ trong tín ngưỡng dân gian. Ở Nam Bộ, các bà thường được thờ ở miếu xóm, dưới gốc cây, như những vị bảo hộ cho xóm và đất đai.
Làm sao nhận ra năm tượng Bà Ngũ Hành?
Dấu hiệu dễ nhất là năm tượng nữ cỡ bằng nhau ngồi thành hàng, mỗi bà một màu áo: trắng, xanh, đen, đỏ, vàng. Có miếu không có tượng mà chỉ có năm bài vị, năm bát nhang hoặc tấm vải năm màu, nên cũng cần để ý những dấu hiệu đó.
Vì sao miếu Ông Tà chỉ thờ một hòn đá?
Ông Tà có gốc từ tín ngưỡng của người Khmer, vị thần bảo hộ đất đai, thường được thờ qua một vật thể tự nhiên như hòn đá, không tạc hình người. Người Việt sống cạnh tiếp nhận cách thờ này, nên miếu Ông Tà thường chỉ có hòn đá được quấn vải hoặc sơn màu.
Tượng ở miếu xóm có giá trị gì không?
Phần lớn không có giá trị thị trường, nhưng có giá trị như tư liệu mỹ thuật bình dân và ký ức cộng đồng. Một số hòn đá trong miếu Ông Tà có thể là hiện vật cổ; khi nghi ngờ, nên báo cơ quan văn hoá địa phương thay vì tự xử lý.
Có được chụp ảnh tượng trong miếu xóm không?
Thường người dân không cấm, nhưng nên chụp từ ngoài vào, không mở cửa miếu hay lấy tượng ra. Khi chia sẻ ảnh, hãy ghi rõ địa phương và tránh chế giễu những pho tượng mộc mạc, vì đó là đồ thờ của một cộng đồng đang sinh sống tại đó.
Miếu xóm Nam Bộ thường dùng tượng làm bằng gì?
Phổ biến là tượng gốm men màu, tượng sành, thạch cao, nhựa mua ở chợ, hoặc tượng xi măng do thợ trong xóm đắp rồi sơn. Nam Bộ có truyền thống gốm ở các vùng như Lái Thiêu, Biên Hoà, nên tượng gốm men từng rất phổ biến ở đình, miếu.
