Tượng đổ khuôn là tượng được làm bằng cách đổ vật liệu lỏng như nhựa trộn bột đá, composite có sợi gia cường, xi măng hay thạch cao vào một chiếc khuôn lấy từ pho tượng mẫu. Chất lượng của nó phụ thuộc trước hết vào ba thứ: pho mẫu gốc được tạc khéo đến đâu, khuôn được lấy từ chính mẫu gốc hay từ một bản đúc, và khuôn đã dùng bao nhiêu lần.
Có thể tóm gọn thế này: khuôn không sửa được lỗi của mẫu, khuôn chỉ chép lại, và mỗi lần chép qua một đời khuôn lại mất đi một ít. Bài này giải thích vì sao như vậy, để khi đứng trước một pho tượng bột đá hay composite, bạn biết nhìn vào đâu để đoán nó là bản đúc tốt hay bản đã qua nhiều đời khuôn.
Một pho tượng đổ khuôn ra đời qua những bước nào
Mỗi xưởng có cách làm riêng, nhưng quy trình chung gồm các bước dưới đây. Biết quy trình giúp bạn hiểu dấu vết nào sinh ra ở bước nào.
- Làm mẫu gốc. Nghệ nhân nặn đất sét, tạc gỗ hoặc đắp thạch cao thành pho tượng mẫu. Đây là bước duy nhất cần tay nghề tạo hình thật sự; mọi bản đúc về sau chỉ đẹp bằng mẫu này.
- Lấy khuôn. Phủ lên mẫu một lớp cao su silicon lỏng để chép chi tiết, chờ đông rồi bọc ngoài một lớp vỏ cứng bằng thạch cao hay composite để giữ hình. Khuôn được cắt thành hai hay nhiều mảnh để tháo ra.
- Đổ vật liệu. Ráp các mảnh khuôn lại, đổ hoặc quét vật liệu vào lòng khuôn. Tượng nhựa và composite thường quét nhiều lớp mỏng kèm sợi thuỷ tinh để tạo vỏ rỗng; tượng bột đá có khi đổ đặc.
- Chờ đông và tháo khuôn. Vật liệu đông cứng trong vài giờ đến một ngày tuỳ loại, rồi được tháo ra.
- Sửa nguội. Mài đường ráp khuôn, trám bọt khí, sửa chỗ khuyết. Bước này quyết định nhiều đến vẻ ngoài.
- Hoàn thiện bề mặt. Sơn lót, sơn màu, phủ nhũ, giả gỗ, giả đồng hay giả đá tuỳ mẫu.
Để ý rằng bước một là tạo hình, bước hai đến bốn là chép, bước năm và sáu là chữa. Một pho tượng đổ khuôn tốt cần cả ba phần, nhưng không phần nào bù được cho một mẫu gốc tầm thường.
Mẫu gốc: nơi quyết định tất cả
Nhiều người nghĩ tượng đổ khuôn là thứ "không có tay nghề". Thực ra tay nghề dồn hết vào mẫu gốc. Một pho mẫu được tạc bởi thợ giỏi, có khuôn mặt hiền, bàn tay thon, nếp áo chảy tự nhiên, sẽ cho ra những bản đúc có thần thái tốt, ít nhất ở vài đời khuôn đầu. Ngược lại, mẫu gốc nặn vội thì không có cách sửa nguội nào làm cho bản đúc đẹp lên.
Một số xưởng lấy mẫu gốc bằng cách mua một pho tượng có sẵn rồi lấy khuôn trực tiếp từ đó. Cách này phổ biến nhưng có hai vấn đề. Thứ nhất là vấn đề quyền đối với mẫu tượng của người khác. Thứ hai là vấn đề kỹ thuật: pho tượng mua về đã có lớp sơn, lớp thếp, những thứ làm lấp mất chi tiết, và khuôn chép luôn cả độ lấp ấy.
Khi xem một dòng tượng đổ khuôn, bạn nên chú ý xem các pho có cùng khuôn mặt hay không. Cùng một mẫu thì cùng một khuôn mặt, khác nhau chỉ ở màu sơn. Nếu bạn thấy khuôn mặt ấy đẹp, có thể mẫu gốc tốt; còn việc từng pho có giữ được vẻ đẹp đó hay không thì phụ thuộc đời khuôn và khâu sửa nguội.
Vì sao bản đúc càng về sau càng mờ nét
Có ba lý do kỹ thuật làm chi tiết mờ dần qua các bản đúc. Lý do đầu tiên là khuôn silicon bị mòn. Mỗi lần tháo khuôn, các gờ mảnh như mép mí mắt, đầu ngón tay, sợi tóc bị kéo căng một chút; sau nhiều lần, chúng rách hoặc tròn mép. Bản đúc từ khuôn đã mòn có nét mềm hơn, sắc độ kém hơn.
Lý do thứ hai là co ngót. Phần lớn vật liệu đổ khuôn co lại một chút khi đông cứng. Nếu xưởng lấy khuôn mới từ một bản đúc thay vì từ mẫu gốc, bản đúc đời sau sẽ nhỏ hơn bản trước một chút, và quan trọng hơn là chi tiết nông đi vì mỗi lần chép lại mất một ít. Đặt hai pho cùng mẫu cạnh nhau, pho thuộc đời khuôn sau thường thấp hơn, mặt phẳng hơn, khe nếp áo cạn hơn.
Lý do thứ ba là sơn. Mỗi lần sửa nguội và sơn phủ, chi tiết lại bị lấp thêm một lớp. Khi bản đúc ấy được dùng làm mẫu cho khuôn đời sau, lớp sơn đó cũng thành một phần của hình khối. Vì thế những dòng tượng bị chép qua nhiều tay thường có khuôn mặt tròn trịa, mắt mờ, ngón tay dính vào nhau, dù dáng tổng thể vẫn giống mẫu.
Composite, bột đá, nhựa, xi măng: khác nhau ở đâu khi nhìn bằng mắt nghề
Tên gọi vật liệu trên thị trường khá lộn xộn; cùng một thứ có nơi gọi composite, nơi gọi resin, nơi gọi bột đá. Bảng dưới tả theo đặc điểm, không theo tên thương mại.
| Vật liệu | Thành phần thường gặp | Đặc điểm khi cầm và nhìn | Điểm yếu hay gặp |
|---|---|---|---|
| Nhựa đúc (resin) | Nhựa polyester, epoxy hoặc PU | Nhẹ, tiếng gõ lộp bộp, cạnh có thể rất sắc | Ố vàng, giòn dần khi để nắng |
| Composite sợi | Nhựa quét nhiều lớp với sợi thuỷ tinh, vỏ rỗng | Nhẹ so với kích thước, lòng có sợi | Lớp sơn ngoài bong nếu sơn lót kém |
| Bột đá | Bột đá mịn trộn với nhựa làm chất kết dính | Nặng hơn nhựa, mát tay, mặt mịn như đá | Sứt mép thì lộ lõi đồng màu, khó sửa kín |
| Xi măng, vữa | Xi măng, cát mịn, có cốt thép với tượng lớn | Rất nặng, mặt hơi nhám | Nứt chân chim, thấm nước nếu không phủ |
| Thạch cao | Thạch cao đổ khuôn | Nhẹ, trắng, mềm, gõ nhẹ đã có vết | Rất dễ vỡ, sợ ẩm, thường chỉ làm mẫu |
Không vật liệu nào xấu tự thân. Vấn đề chỉ nảy sinh khi tượng được mô tả bằng tên một chất liệu khác, ví dụ tượng bột đá gọi là đá nguyên khối, tượng resin phủ màu gọi là đồng.
Nhìn ra một bản đúc tốt
Chi tiết sắc ở những chỗ khó. Nhìn mép mí mắt, móng tay, đầu sợi tóc xoắn, mép cánh sen. Bản đúc từ khuôn tốt giữ được cạnh rõ ràng ở những chỗ này.
Đường ráp khuôn được xử lý sạch. Không còn gờ nổi, không có vệt màu khác chạy dọc thân. Xưởng cẩn thận còn bố trí đường ráp vào những chỗ khuất như mép áo, sườn lưng.
Ít bọt khí, chỗ trám không lộ. Soi ánh sáng xiên vào các vùng lõm như khe nếp áo, hốc mắt. Bọt khí được trám kỹ sẽ không để lại chấm sáng tối.
Lớp sơn mỏng và đều. Sơn mỏng giữ được chi tiết; sơn dày làm tượng trông như phủ sáp. Ở tượng đổ khuôn, một lớp sơn mỏng còn cho thấy người làm tin vào bản đúc của mình.
Đáy và lòng tượng gọn gàng. Đáy được bịt phẳng, lỗ đổ được bít kín, không có ba via sắc cạnh. Đây là chỗ thể hiện xưởng có làm đến nơi đến chốn hay không.
Sửa nguội: chỗ tay nghề quay trở lại
Sau khi tháo khuôn, bản đúc chưa phải là pho tượng hoàn chỉnh. Nó còn đường ráp khuôn, ba via ở mép, bọt khí, có khi khuyết một mẩu ở chỗ khuôn kẹp không chặt. Công đoạn xử lý những thứ này gọi chung là sửa nguội, và đây là chỗ tay nghề quay trở lại với tượng đổ khuôn. Một người thợ sửa nguội giỏi không chỉ mài phẳng đường ráp, mà còn biết đục lại những nét bị mờ như mép mí mắt, rãnh giữa các ngón tay, đường viền cánh sen.
Ngược lại, sửa nguội vội vàng có thể làm hỏng một bản đúc tốt. Mài đường ráp quá tay sẽ để lại một vệt phẳng cắt ngang nếp áo; trám bọt khí bằng bột bả quá dày sẽ làm mất độ sâu của khe. Khi xem tượng, hãy dò theo hai bên sườn, vai và mặt trong cánh tay, nơi đường ráp khuôn hay đi qua: nếu nếp áo ở đó vẫn liền mạch với phần còn lại, người sửa nguội làm tốt.
Nhiều xưởng còn chia sửa nguội làm hai mức: mức thường chỉ mài và trám, mức kỹ có thêm công đoạn đục sửa từng chi tiết trên mặt và tay như với tượng gỗ. Tượng sửa nguội kỹ thường có khuôn mặt sắc nét hơn hẳn các pho khác cùng khuôn, và đó là chỗ đáng hỏi người làm khi bạn thấy hai pho cùng mẫu mà thần thái khác nhau.
Đổ khuôn trong lịch sử tượng Việt
Đổ khuôn không phải là chuyện của thời nay. Tượng đồng từ xưa đã được đúc bằng khuôn, chỉ khác là khuôn làm bằng đất và mỗi khuôn thường chỉ dùng một lần. Tượng đất nung, tượng gốm và những con giống đất ở các làng nghề cũng có khi dùng khuôn in. Cái mới của thời nay là khuôn silicon dùng được nhiều lần và vật liệu nhựa đông nhanh, cho phép làm hàng trăm bản giống nhau.
Vì vậy câu hỏi đúng không phải là tượng có đổ khuôn hay không, mà là khuôn được lấy từ đâu, dùng bao nhiêu lần, và bản đúc được chữa thế nào. Một pho tượng composite từ mẫu gốc tốt, đời khuôn đầu, sửa nguội cẩn thận có thể đẹp hơn một pho tượng gỗ tạc vội. Điều quan trọng là gọi đúng tên vật liệu và cách làm. Nếu muốn xem các mô tả tượng ghi rõ vật liệu đổ khuôn, bạn có thể tham khảo trên Vật Phẩm Phong Thủy và đối chiếu với bảng ở trên.
Với người làm nghề trẻ, đổ khuôn cũng là một con đường học: nhiều nghệ nhân bắt đầu bằng việc sửa nguội hàng trăm bản đúc trước khi được giao làm mẫu gốc. Sửa nhiều bản cùng một mẫu giúp mắt quen với tỉ lệ, tay quen với những chỗ dễ hỏng, và hiểu vì sao một mẫu gốc tốt lại quý đến thế.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết một pho tượng thuộc đời khuôn đầu hay đời sau?
Rất khó biết chắc nếu chỉ có một pho. Nếu có hai pho cùng mẫu, đặt cạnh nhau: pho đời sau thường thấp hơn một chút, chi tiết nông hơn, mép mí mắt và ngón tay tròn hơn. Hỏi người làm xem khuôn lấy từ mẫu gốc hay từ bản đúc cũng là cách nên làm.
Tượng bột đá có phải là tượng đá không?
Không. Tượng bột đá là bột đá mịn trộn với chất kết dính rồi đổ khuôn, nên có độ nặng và cảm giác mát gần giống đá, nhưng không phải tạc từ khối đá nguyên. Gọi đúng tên thì đây là một vật liệu hợp lý, gọi là đá nguyên khối thì không đúng.
Tượng composite để ngoài trời được không?
Tuỳ loại nhựa, lớp sơn và lớp phủ chống tia cực tím. Nhiều loại nhựa ố vàng và giòn dần dưới nắng, lớp sơn ngoài bong nếu sơn lót kém. Nên hỏi người làm loại vật liệu cụ thể và có lớp phủ ngoài trời hay không.
Bọt khí trên tượng đổ khuôn có ảnh hưởng độ bền không?
Bọt khí nhỏ trên bề mặt chủ yếu ảnh hưởng thẩm mỹ. Bọt khí lớn nằm bên trong ở chỗ mảnh như cổ tay, ngón tay có thể làm chỗ đó yếu, dễ gãy khi va chạm. Xưởng cẩn thận dùng cách rung hoặc hút chân không để giảm bọt.
Có nên sơn lại tượng đổ khuôn bị bong sơn không?
Với tượng mới trong nhà, có thể nhờ xưởng làm ra nó sơn lại vì họ biết lớp lót phù hợp. Tự sơn đè lên lớp cũ dễ lấp mất chi tiết và lớp mới lại bong. Với tượng trong di tích thì không tự sơn lại, phải báo ban quản lý.
Tượng đổ khuôn có được đặt thờ không?
Đây là chuyện tập quán của từng gia đình và từng nơi thờ tự. Nhiều nơi vẫn thờ tượng đổ khuôn, nhiều gia đình lại muốn tượng tạc tay. Bài này chỉ bàn góc tay nghề; việc thờ tự nên hỏi nhà chùa hoặc người lớn trong nhà theo nếp riêng.
