Vật cầm tay là dấu hiệu nhận diện chắc chắn nhất của tượng Bồ Tát và thần linh: Văn Thù cầm kiếm, Địa Tạng cầm tích trượng và viên ngọc, Hộ Pháp cầm chày hay kiếm, Di Lặc mang túi vải, tượng quan trong đình cầm thẻ hốt. Khi khuôn mặt nhiều pho trông giống nhau, chính vật trên tay cho bạn biết đó là ai.
Bài liệt kê các vật cầm tay thường gặp trên tượng ở chùa, đình, đền, miếu Việt Nam, giải nghĩa ở mức phổ thông theo cách hiểu phổ biến, và chỉ ra điều hay xảy ra ở tượng cũ: vật cầm bị mất, bị thay, bị gắn nhầm. Bài không bàn công dụng của các vật ấy ngoài đời; chúng là biểu tượng trên tượng, không phải đồ dùng mang lại may rủi.
Vì sao vật cầm tay là căn cước của một pho tượng
Trong mỹ thuật tôn giáo ở nhiều nền văn hoá, mỗi vị được thờ có một vài vật đi kèm cố định, giúp người không biết chữ vẫn nhận ra. Ở châu Âu, các thánh trong tranh nhà thờ cũng được nhận ra nhờ vật cầm tay như chìa khoá, bánh xe, cuốn sách. Ở châu Á, hệ thống này phát triển rất mạnh trong mỹ thuật Phật giáo và trong tượng thờ dân gian.
Với tượng Bồ Tát, vật cầm tay càng quan trọng vì các ngài thường mặc trang phục giống nhau: mũ báu, chuỗi ngọc, khăn choàng. Hai pho Bồ Tát đứng hai bên một tượng Phật có thể gần như sinh đôi về dáng và mặt, chỉ khác nhau ở thứ cầm trên tay. Người thợ vì vậy phải giữ đúng vật cầm, giống như phải giữ đúng thế tay của tượng Phật.
Vật cầm tay cũng là phần dễ hỏng nhất. Nó thường được tạc rời rồi lắp vào bàn tay, có khi làm bằng kim loại, giấy bồi hay gỗ mảnh. Qua thời gian, vật cầm gãy, rơi, mất, rồi được thay bằng thứ khác. Biết điều đó, bạn sẽ đọc vật cầm tay một cách thận trọng: nó là manh mối mạnh, nhưng không phải bằng chứng tuyệt đối.
Các vật cầm tay thường gặp và vị cầm
Bảng dưới gom những vật cầm tay hay gặp trên tượng ở Việt Nam, kèm vị thường cầm và cách hiểu phổ biến. Mỗi vật có thể xuất hiện ở nhiều vị; bảng chỉ nêu trường hợp quen thuộc nhất.
| Vật cầm | Hình dáng trên tượng | Thường gặp ở | Cách hiểu phổ biến |
|---|---|---|---|
| Kiếm | Thanh kiếm thẳng, giơ lên hoặc đặt trên vai | Bồ Tát Văn Thù | Trí tuệ cắt đứt mê lầm |
| Như ý | Gậy ngắn, đầu cong hình nấm hoặc hình mây | Bồ Tát Phổ Hiền, có nơi là Văn Thù | Sự viên mãn theo ý nguyện tu tập |
| Tích trượng | Gậy dài, đầu có khung kim loại treo vòng | Bồ Tát Địa Tạng | Gậy của người tu đi khất thực, khua vòng báo hiệu |
| Ngọc minh châu | Viên ngọc tròn trong lòng bàn tay | Bồ Tát Địa Tạng | Ánh sáng soi nơi tối tăm |
| Bình nước và cành dương | Bình cổ dài, có khi kèm một cành lá mảnh | Bồ Tát Quan Âm | Nước cam lộ mát lành, lòng từ |
| Chày kim cương | Chày ngắn, hai đầu có chấu | Hộ Pháp, các vị thần bảo vệ | Sức mạnh bảo vệ giáo pháp |
| Túi vải | Bao vải lớn vắt vai hoặc để bên cạnh | Di Lặc dòng Bố Đại | Hình ảnh nhà sư dân gian rong ruổi |
| Bát | Bát tròn đặt trong lòng bàn tay | Phật, La Hán, Phật Dược Sư | Bát khất thực; ở Dược Sư gắn với hình ảnh thuốc |
| Thẻ hốt | Thẻ dẹt dài cầm hai tay trước ngực | Tượng thần, quan trong đình, đền, Thập điện | Phép tắc của người thiết triều |
| Sổ và bút | Cuốn sổ mở hoặc gập, cây bút | Phán quan, các vị ghi chép bên Thập điện, Nam Tào Bắc Đẩu | Ghi chép, xét xử |
Nhắc lại: những cách hiểu trên là giải thích phổ thông trong sách mỹ thuật và sách Phật học phổ biến. Ý nghĩa sâu của các pháp khí trong từng truyền thống tu tập là việc nên hỏi chư tăng.
Ba vị Bồ Tát hay gặp và vật cầm của các ngài
Văn Thù. Thường cầm kiếm ở tay phải, có pho cầm thêm cuốn kinh hay hoa sen đỡ cuốn kinh ở tay trái, ngồi trên lưng sư tử. Trong nhiều chùa, Văn Thù và Phổ Hiền đứng hoặc ngồi hai bên Thích Ca thành bộ Hoa Nghiêm Tam Thánh. Thanh kiếm là dấu hiệu dễ thấy nhất từ xa.
Phổ Hiền. Thường cầm như ý hoặc hoa sen, ngồi trên voi trắng. Nếu vật cầm đã mất, con voi bên dưới vẫn giúp nhận ra ngài. Khi gặp một cặp tượng Bồ Tát cưỡi thú hai bên tượng Phật, hãy nhìn con vật trước rồi mới nhìn tay.
Địa Tạng. Có hai dáng phổ biến: đầu trọc như nhà sư, hoặc đội mũ có nhiều cánh. Tay phải thường cầm tích trượng, tay trái nâng viên ngọc minh châu. Ở một số chùa, Địa Tạng được thờ ở gian riêng hoặc ở nhà Tổ, bên cạnh hàng Thập điện.
Di Lặc và Dược Sư. Hai vị này không phải Bồ Tát hầu nhưng cũng nhận ra nhờ vật cầm. Di Lặc dòng Bố Đại mang túi vải lớn, có pho cầm thêm chuỗi hạt hay quạt, ngồi cười, bụng to. Phật Dược Sư thường nâng một bình nhỏ hoặc một bát trong lòng bàn tay trái; cách hiểu phổ biến gắn vật này với hình ảnh thuốc chữa lành, như một biểu tượng của lòng từ chứ không phải lời hứa chữa bệnh cho người thờ.
Vật cầm của các vị hầu, thần bảo vệ và tượng ở miếu, đền
Hộ Pháp. Hai pho Hộ Pháp ở cửa điện thường một vị cầm kiếm hoặc chày, vị kia có thể cầm giáo hay chống chày xuống đất. Nhiều chùa gọi hai vị là Khuyến Thiện và Trừng Ác, một hiền một dữ; vật cầm tay cùng với nét mặt giúp phân biệt.
Thập điện. Mười vị vua cõi âm ngồi thành hai dãy, thường cầm thẻ hốt, có vị cầm sổ. Bên cạnh có thể có các phán quan cầm bút, cầm sổ. Vật cầm ở đây là ngôn ngữ của công đường, gợi hình ảnh xét xử thiện ác.
Bộ tượng Quan Công. Ở miếu và hội quán, Quan Công thường ngồi giữa, có pho vuốt râu hoặc cầm sách. Hai bên là Quan Bình cầm ấn, thường bọc trong khăn, và Châu Xương cầm thanh đao lớn. Chỉ cần thấy người đứng hầu cầm đao, bạn đã biết mình đang đứng trước bộ tượng này.
Nam Tào, Bắc Đẩu. Hai vị thường đứng hai bên tượng Ngọc Hoàng ở các chùa có điện thờ Ngọc Hoàng, cầm sổ và bút như hai vị quan ghi chép. Dân gian kể nhiều chuyện quanh hai vị; bài chỉ ghi nhận vật cầm như dấu hiệu nhận diện.
Tượng nhiều tay: khi vật cầm thành cả một hệ thống
Một số tượng Bồ Tát có nhiều tay, mỗi tay cầm một vật hoặc kết một ấn. Quan Âm nghìn mắt nghìn tay là ví dụ nổi tiếng nhất ở Việt Nam. Trên những pho này, các cánh tay chính phía trước thường chắp lại hoặc kết ấn, còn các cánh tay phụ toả ra phía sau cầm đủ loại vật: bánh xe, chuông, gương, cung tên, bình, hoa sen, mặt trời, mặt trăng. Nhiều pho có lòng bàn tay của các tay nhỏ khắc một con mắt.
Tượng Phật Mẫu Chuẩn Đề cũng là dạng tượng nhiều tay gặp ở không ít chùa Việt, có pho ngồi trên toà sen với hai dãy tay hai bên. Đọc từng vật trên những pho tượng này là việc mất nhiều thời gian, và các sách giải thích không hoàn toàn trùng nhau về ý nghĩa từng vật. Với người xem thông thường, hiểu tinh thần chung là đủ: nhiều tay tượng trưng cho khả năng cứu giúp ở khắp mọi nơi.
Về mặt nghề, tượng nhiều tay là thử thách lớn với người thợ. Mỗi cánh tay phải được tạc riêng, gắn vào thân bằng mộng sao cho toàn bộ cân đối và vững. Những pho còn nguyên vẹn nhiều tay qua vài trăm năm là kết quả của tay nghề cao và của sự gìn giữ cẩn thận của nhiều thế hệ.
Khi vật cầm bị mất, bị thay hoặc bị gắn nhầm
Bàn tay trống. Một bàn tay đang nắm hờ mà không cầm gì thường là dấu hiệu vật cầm đã mất. Đọc hướng của bàn tay và khoảng trống giữa các ngón, bạn có thể đoán vật đó dài hay ngắn, thẳng hay tròn.
Vật cầm khác chất liệu. Tượng gỗ mà cầm một thanh kiếm nhựa sáng bóng, hoặc một cành hoa giả, là dấu hiệu vật đã được thay. Việc thay này thường xuất phát từ lòng thành của người cúng, nhưng với người nghiên cứu, nó làm nhiễu thông tin.
Vật cầm bị gắn nhầm tượng. Khi dọn dẹp, sửa chữa, đôi khi vật cầm của tượng này được lắp nhầm sang tượng khác. Một Phổ Hiền cầm kiếm, một Văn Thù cầm như ý có thể là kết quả của lần lắp nhầm như vậy. Đối chiếu với con vật cưỡi và vị trí sẽ giúp phát hiện.
Đừng tự thay vật cầm cho tượng di tích. Nếu thấy tượng ở đình, chùa di tích bị mất vật cầm, không nên tự làm vật mới gắn vào. Hãy báo ban quản lý di tích hoặc nhà chùa. Việc bổ sung, nếu có, cần dựa trên tư liệu và theo nguyên tắc trùng tu.
Biểu tượng, không phải bùa
Có những lời quảng cáo gắn vật cầm tay trên tượng với tác dụng cụ thể: tượng cầm kiếm để "trấn", tượng cầm bình để "hút tài lộc", tượng cầm ngọc để "giữ của". Những lời ấy không có cơ sở trong truyền thống mỹ thuật hay trong cách hiểu phổ biến của Phật giáo. Vật cầm tay trên tượng là ngôn ngữ biểu tượng để nhắc người xem về một phẩm chất như trí tuệ, lòng từ, sự che chở, chứ không phải công cụ mang lại may rủi.
Hiểu vật cầm tay, bạn có thể đi chùa với một con mắt mới: thay vì lướt qua hàng tượng mờ tối, bạn sẽ dừng lại ở từng pho, tìm thanh kiếm, cây gậy, viên ngọc, rồi gọi được tên vị đó. Đó là cách xem tượng vừa tôn trọng vừa có hiểu biết.
Nếu gặp một vật cầm lạ không có trong bảng, hãy chụp ảnh (nếu được phép) và hỏi người trông coi chùa. Nhiều chùa làng có những tượng mang vật cầm theo truyền thống riêng của địa phương, và chính người làng là nguồn tư liệu quý nhất.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao phân biệt tượng Văn Thù và Phổ Hiền?
Văn Thù thường cầm kiếm và ngồi trên sư tử, Phổ Hiền thường cầm như ý hoặc hoa sen và ngồi trên voi trắng. Hai vị hay đứng hoặc ngồi hai bên tượng Thích Ca. Nếu vật cầm đã mất, con vật cưỡi bên dưới là dấu hiệu chắc chắn hơn để nhận ra.
Tích trượng là gì?
Tích trượng là cây gậy dài, đầu có khung kim loại treo nhiều vòng, theo truyền thống là gậy của người tu khi đi khất thực, khua vòng để báo hiệu. Trên tượng, tích trượng là vật cầm đặc trưng của Bồ Tát Địa Tạng, thường đi kèm viên ngọc minh châu ở tay kia.
Vì sao Châu Xương cầm đao mà Quan Công thì không?
Trong bộ tượng Quan Công phổ biến ở miếu và hội quán, Quan Công ngồi giữa, có pho vuốt râu hoặc cầm sách, còn Châu Xương đứng hầu cầm thanh đao lớn, Quan Bình cầm ấn. Cách bố trí này thể hiện thứ bậc: vị chủ ngồi, người hầu mang binh khí.
Tượng cầm kiếm có tác dụng trấn trạch không?
Không có cơ sở trong truyền thống mỹ thuật hay cách hiểu phổ biến của Phật giáo để gán tác dụng trấn trạch cho tượng cầm kiếm. Thanh kiếm của Văn Thù được hiểu là biểu tượng của trí tuệ cắt đứt mê lầm. Việc thờ tượng nào nên theo nếp nhà và lời khuyên của nhà chùa.
Tượng nghìn tay có đúng một nghìn cánh tay không?
Thường không. Con số nghìn mang nghĩa rất nhiều, và người thợ tạc số tay tuỳ theo kích thước tượng và mẫu truyền lại. Nhiều pho có vài chục đến vài trăm cánh tay. Số liệu cụ thể của từng pho nổi tiếng nên tra theo tài liệu của di tích hoặc bảo tàng.
Thấy tượng ở đình chùa bị mất vật cầm thì nên làm gì?
Bạn có thể báo với người trông coi, nhà chùa hoặc ban quản lý di tích. Không nên tự làm vật mới gắn vào tượng, vì việc bổ sung cần dựa trên tư liệu và nguyên tắc trùng tu. Ảnh cũ do người dân lưu giữ đôi khi rất hữu ích cho việc phục hồi đúng.
