Tượng Tam toà Thánh Mẫu là ba pho tượng nữ ngồi cạnh nhau trong cung cấm của đền, phủ: Mẫu Thượng Thiên mặc áo đỏ, Mẫu Thượng Ngàn mặc áo xanh, Mẫu Thoải mặc áo trắng. Màu áo là chìa khoá nhận diện dễ nhất, vì gương mặt ba vị thường được tạc gần giống nhau, cùng vẻ đầy đặn, hiền hậu. Ở nhiều nơi, vị ngồi giữa là Mẫu Thượng Thiên, thường được đồng nhất với Thánh Mẫu Liễu Hạnh.
Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2016. Bài này nhìn vào phần mỹ thuật của di sản ấy: cách bày tượng, cách đọc mũ áo, chất liệu, và sự khác nhau giữa tượng cũ, tượng mới. Phần nghi lễ, nếu muốn tìm hiểu sâu, bạn nên hỏi người trông coi từng đền, phủ, vì mỗi nơi có truyền thống riêng.
Tam phủ, Tứ phủ: khung để hiểu vì sao có ba pho tượng
Tín ngưỡng thờ Mẫu hình dung vũ trụ thành các miền, gọi là phủ. Thiên phủ là miền trời, Nhạc phủ là miền rừng núi, Thoải phủ là miền sông nước, và Địa phủ là miền đất. Khi nói Tam phủ, người ta thường chỉ ba miền trời, rừng, nước; khi nói Tứ phủ thì thêm miền đất. Mỗi miền có một vị Mẫu cai quản.
Pho tượng Mẫu vì thế không đứng một mình mà nằm trong một hệ. Ba vị Mẫu của trời, rừng, nước thường được tạc thành bộ ba, gọi là Tam toà Thánh Mẫu. Mẫu Địa phủ ít khi có tượng riêng trong cung cấm; ở một số nơi, vị Mẫu ngồi giữa được hiểu là kiêm cả hai miền, cách hiểu này khác nhau giữa các vùng.
Hiểu khung này giúp bạn đọc mọi thứ khác trong phủ. Màu áo, màu rèm, màu của các hàng tượng phía dưới đều đi theo màu của từng miền. Khi đã nắm đỏ là trời, xanh là rừng, trắng là nước, vàng là đất, bạn có thể đứng ở cửa điện và đoán được khá nhiều về các pho tượng mình sắp thấy.
Màu áo là chìa khoá nhận diện
Bảng dưới tóm cách nhận diện thường gặp ở các đền, phủ Bắc Bộ. Một số nơi bày khác, nhất là ở các đền nhỏ hoặc mới dựng, nên coi đây là hướng dẫn chung.
| Vị Mẫu | Miền | Màu áo thường gặp | Nơi thờ hay được nhắc | Chi tiết dễ thấy |
|---|---|---|---|---|
| Mẫu Thượng Thiên (Mẫu Đệ Nhất) | Thiên phủ, miền trời | Đỏ | Phủ Dầy (Ninh Bình), đền Sòng (Thanh Hoá), phủ Tây Hồ (Hà Nội) | Thường ngồi giữa, mũ và áo nhiều kim nhũ nhất |
| Mẫu Thượng Ngàn (Mẫu Đệ Nhị) | Nhạc phủ, miền rừng núi | Xanh lá | Các đền vùng núi phía Bắc, như vùng Lạng Sơn, Bắc Ninh (Bắc Giang cũ) | Ngồi một bên, áo xanh, có nơi trang trí hoa lá rừng |
| Mẫu Thoải (Mẫu Đệ Tam) | Thoải phủ, miền sông nước | Trắng | Các đền ven sông, cửa sông | Ngồi bên còn lại, áo trắng, có nơi trang trí sóng nước |
| Mẫu Địa phủ | Địa phủ, miền đất | Vàng | Ít có tượng riêng | Thường chỉ được nhắc trong hệ Tứ phủ |
Vị trí trái phải của Mẫu Thượng Ngàn và Mẫu Thoải không giống nhau ở mọi nơi. Vì thế đừng đoán theo chỗ ngồi; hãy nhìn màu áo, màu rèm trước.
Cung cấm: tượng Mẫu ngồi ở đâu trong phủ
Trong một đền, phủ thờ Mẫu theo lối Bắc Bộ, tượng Tam toà thường đặt ở gian trong cùng và cao nhất, gọi là cung cấm. Tượng ngồi trên bệ cao, trong khám có rèm, nhiều nơi treo ba lớp rèm theo ba màu. Ngày thường rèm có thể khép một phần, chỉ để lộ dáng ngồi và ánh vàng của mũ áo.
Phía trên Tam toà, một số phủ đặt thêm tượng Ngọc Hoàng, tượng Nam Tào và Bắc Đẩu, hoặc tượng Quan Âm, cho thấy sự hoà trộn giữa tín ngưỡng dân gian, Đạo giáo và Phật giáo trong không gian thờ. Phía dưới là các hàng tượng nhỏ dần: các quan lớn, các bà chầu, các ông Hoàng, các cô và các cậu. Cách xếp bậc thang này tạo nên dáng một "triều" có thứ bậc rõ ràng.
Ánh sáng trong cung cấm thường rất yếu, chủ yếu từ đèn dầu, nến, đèn điện nhỏ và ánh hắt từ cửa. Người thợ xưa biết điều này nên thếp vàng dày ở mũ, cổ áo, tay ngai, để trong bóng tối các pho tượng vẫn hiện ra bằng những điểm sáng. Đứng lâu một lúc cho mắt quen tối, bạn sẽ thấy nhiều chi tiết hơn hẳn lúc mới bước vào.
Ở nhiều chùa Bắc Bộ, khu thờ Mẫu được dựng phía sau hoặc bên cạnh chùa, theo lối thường gọi là "tiền Phật hậu Mẫu". Tượng Mẫu ở đó thường nhỏ hơn và đặt trong một điện riêng. Khi đi chùa, nếu thấy một gian có ba pho tượng nữ với rèm đỏ, xanh, trắng, đó nhiều khả năng là điện Mẫu.
Đọc một pho tượng Mẫu từ đầu đến chân
Dáng ngồi. Tượng Mẫu ngồi thẳng, hai tay đặt trước bụng hoặc trên gối, có khi một tay cầm quạt hay vật nhỏ tuỳ nơi. Dáng ngồi đoan trang, vững, không có những tư thế động như tượng thần võ.
Khuôn mặt. Mặt tròn đầy, má bầu, mắt hơi nhìn xuống, miệng nhỏ. Đây là chuẩn mực vẻ đẹp phụ nữ trong điêu khắc dân gian Việt, gặp cả ở tượng Quan Âm, tượng hậu. Ba vị trong Tam toà thường có gương mặt gần như nhau, khác ở màu áo và chi tiết mũ.
Mũ và khăn. Tượng đội mũ hoặc khăn vấn, gắn nhiều trâm, hoa, tua. Đây là chỗ thợ thếp vàng dày nhất, nên dưới ánh đèn thường sáng nhất cả pho tượng.
Áo. Áo nhiều lớp, cổ áo đứng, vạt áo phủ kín chân. Ở tượng gỗ, nếp áo được tạc chảy xuống mềm. Nhiều phủ còn khoác thêm áo vải thêu thật lên tượng, thay vào dịp lễ, nên phần áo tạc bên trong ít khi nhìn thấy.
Bàn chân và bệ. Chân thường giấu trong vạt áo, bệ chạm hoa sen, mây hoặc sóng nước. Bệ của Mẫu Thoải đôi khi có sóng, của Mẫu Thượng Ngàn có hoa lá, nhưng chi tiết này không thống nhất ở mọi nơi.
Tượng Mẫu, tượng Quan Âm và tượng hậu: giống và khác
Người mới đi đền, chùa hay nhầm tượng Mẫu với tượng Quan Âm, và cả với tượng hậu, tức tượng những người phụ nữ có công với làng, với chùa được tạc để thờ. Cả ba đều là tượng nữ, gương mặt đầy đặn, dáng ngồi đoan trang, nên sự nhầm lẫn là dễ hiểu. Nhưng nếu nhìn kỹ, mỗi loại có những dấu hiệu riêng.
Tượng Quan Âm theo cách tạc phổ biến ở chùa Việt thường ngồi kiết già hoặc bán già trên toà sen, đầu đội mũ có hình Phật nhỏ, tay cầm bình nước hoặc cành dương liễu, hoặc kết ấn. Áo là kiểu y phục Bồ Tát, có dải lụa vắt qua vai. Tượng Mẫu thì ngồi buông chân trên ngai hoặc bệ như một bậc vương giả, mặc áo kiểu triều phục Việt, không ngồi trên toà sen, không có hình Phật trên mũ.
Tượng hậu lại là một dòng khác. Đó thường là chân dung quý bà, bà chúa, người công đức được làng hay chùa tạc để ghi ơn, nhiều pho có nét mặt riêng, tay lần tràng hạt hoặc đặt trên gối, áo kiểu thường phục sang trọng của thời mình. Tượng hậu đặt ở nhà hậu của chùa hoặc nhà thờ hậu của làng, không nằm trong cung cấm. Biết ba dấu hiệu đó, ghế ngồi, mũ và đồ cầm, bạn sẽ ít nhầm hơn hẳn.
Tượng cũ và tượng mới trong phủ
Nhiều đền, phủ đã trải qua nhiều lần trùng tu, nên trong cùng một khu thờ có thể có tượng ở các thời khác nhau. Tượng cũ thường bằng gỗ, sơn ta, sơn son thếp vàng, màu đã trầm xuống, mặt tượng có độ mòn nhẹ ở những chỗ nhô cao. Đường đục để lại những bề mặt không hoàn toàn đều, đó là dấu tay người thợ.
Tượng mới làm gần đây thường có màu tươi, nhũ vàng bóng, mặt tượng trắng hồng. Một số được làm bằng composite hoặc bột đá đúc khuôn, chi tiết đều và sắc. Không có gì sai khi một phủ dùng tượng mới; nhưng với những pho tượng cổ, giới bảo tồn thường lo ngại việc sơn phủ lại bằng sơn công nghiệp, làm mất lớp sơn gốc và dấu vết lịch sử.
Khi tìm hiểu một pho tượng, câu hỏi tốt nhất là "tượng này có từ bao giờ, ai làm". Người trông coi đôi khi biết rõ năm tôn tạo. Nếu không ai biết, bạn có thể ghi lại các chi tiết như chất liệu, màu sơn, độ mòn để so sánh với tài liệu của các nhà nghiên cứu mỹ thuật. Bạn cũng có thể xem thêm tượng và vật phẩm có mô tả chất liệu rõ ràng trên Vật Phẩm Phong Thủy để quen mắt với sự khác nhau giữa gỗ, đồng, composite.
Xem tượng Mẫu ở đền, phủ cho đúng mực
Đền, phủ thờ Mẫu thường đông vào tháng Giêng và tháng Ba âm lịch. Vài lưu ý giúp bạn ngắm tượng kỹ mà vẫn tôn trọng nơi thờ:
- Đến vào ngày thường nếu muốn ngắm kỹ, tránh mùa lễ hội khi lối đi chật và nghi lễ diễn ra liên tục.
- Đứng ở gian ngoài nhìn vào cung cấm trước, nhận diện ba vị qua màu rèm và màu áo, rồi mới tiến gần hơn nếu được phép.
- Không tự vén rèm, không bước lên bệ, không chạm vào tượng hay áo khoác trên tượng.
- Hỏi người trông coi trước khi chụp ảnh; nơi cấm chụp thì chỉ ngắm và ghi chép.
- Không dán tiền, cài tiền lên tượng, lên tay tượng; đặt lễ đúng chỗ người trông coi chỉ.
- Khi có nghi lễ hầu đồng diễn ra, đứng ở chỗ dành cho người xem, không chen vào khu vực hành lễ, không quay phim nếu không được phép.
- Ghi lại tên đền, phủ, ngày đến và những điều được kể, để sau này đối chiếu với sách về di sản thờ Mẫu.
Tôn trọng di sản không có nghĩa là phải tin theo mọi điều. Bạn có thể đến phủ như đến một bảo tàng sống của mỹ thuật dân gian, ngắm, hỏi và học, mà không cần tham gia nghi lễ.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao phân biệt ba vị trong tượng Tam toà Thánh Mẫu?
Cách dễ nhất là nhìn màu áo và màu rèm: đỏ là Mẫu Thượng Thiên, xanh là Mẫu Thượng Ngàn, trắng là Mẫu Thoải. Gương mặt ba vị thường được tạc gần giống nhau nên không dùng để phân biệt. Vị trí trái phải có thể khác nhau giữa các nơi.
Thánh Mẫu Liễu Hạnh là vị nào trong Tam toà?
Ở nhiều nơi, Thánh Mẫu Liễu Hạnh được đồng nhất với Mẫu Thượng Thiên, vị ngồi giữa mặc áo đỏ. Tuy vậy cách hiểu này không hoàn toàn thống nhất giữa các vùng và các tài liệu, nên khi đến từng đền, phủ, bạn nên hỏi người trông coi.
Vì sao tượng Mẫu lại có rèm che?
Cung cấm là gian thiêng nhất của phủ, rèm che tạo khoảng cách giữa người và nơi thờ, tương tự khám thờ đóng cửa ở đình làng. Rèm thường có ba màu ứng với ba vị Mẫu, nên cũng giúp người xem nhận diện từ xa.
Thờ Mẫu được UNESCO công nhận từ năm nào?
Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2016. Di sản bao gồm cả không gian thờ, tượng, trang phục, âm nhạc và nghi lễ, được nhìn nhận như một phần của văn hoá Việt.
Tượng Mẫu cũ thường làm bằng chất liệu gì?
Tượng cũ phần lớn bằng gỗ, phủ sơn ta và sơn son thếp vàng. Ở những nơi mới xây hoặc tôn tạo gần đây có thể gặp tượng composite, bột đá. Năm tạc hay năm tôn tạo của từng pho tượng nên hỏi ban quản lý, vì không phải pho nào cũng còn ghi chép.
Có được chụp ảnh tượng Mẫu trong cung cấm không?
Tuỳ quy định từng nơi. Nhiều đền, phủ không cho chụp ảnh gần cung cấm, nhất là khi đang có lễ. Bạn nên hỏi người trông coi trước, tắt đèn flash nếu được phép chụp, và không bước lên bệ hay vén rèm để lấy góc máy.
