Muốn nhận ra một pho tượng thần trong điêu khắc Chăm, bạn nhìn năm chỗ: kiểu tóc hoặc mũ, có mắt thứ ba trên trán hay không, số cánh tay, vật cầm trong tay và con vật đi kèm. Shiva thường có búi tóc cao và mắt thứ ba, Vishnu đội mũ trụ và có bốn tay cầm ốc, đĩa, chuỳ, Brahma có nhiều mặt và ngồi trên hoa sen hoặc chim ngỗng. Năm dấu hiệu này đủ cho bạn đọc phần lớn tượng thần trong các bảo tàng Chăm.
Các vị thần này là đối tượng thờ của Ấn Độ giáo, và với một bộ phận người Chăm hôm nay, các đền tháp cổ vẫn là nơi hành lễ. Bài này chỉ giải nghĩa hình tượng ở mức phổ thông, theo cách mô tả quen thuộc trong sách mỹ thuật. Về giáo lý và nghi lễ, nên hỏi các chức sắc của cộng đồng hoặc các nhà nghiên cứu tôn giáo.
Vì sao điêu khắc Chăm có nhiều tượng thần Ấn Độ giáo
Từ những thế kỷ đầu Công nguyên, các vương quốc ven biển Đông Nam Á tiếp nhận nhiều yếu tố văn hoá Ấn Độ qua con đường buôn bán: chữ viết, tôn giáo, mô hình vương quyền, nghệ thuật. Champa không đứng ngoài dòng chảy đó. Bia ký Champa viết bằng chữ Phạn và chữ Chăm cổ cho biết các vua thường dựng đền thờ thần Shiva và gắn danh hiệu của mình với vị thần được thờ, chẳng hạn danh hiệu Bhadreshvara gắn với khu đền Mỹ Sơn theo cách đọc của nhiều nhà nghiên cứu.
Trong ba vị thần chính của Ấn Độ giáo là Brahma, Vishnu và Shiva, người Champa có vẻ dành vị trí trung tâm cho Shiva. Phần lớn đền tháp được cho là thờ Shiva, dưới dạng tượng người hoặc dạng biểu tượng linga. Vishnu và Brahma vẫn có mặt nhưng thường ở vị trí phụ hơn: trên trán cửa, trong các cảnh kể chuyện, hoặc ở một số đền riêng. Bên cạnh đó còn có các vị thần khác như Ganesha, Skanda, nữ thần Uma, và nhiều hình hộ vệ.
Điều thú vị là thợ Chăm không chép nguyên mẫu Ấn Độ. Cùng một vị Shiva, nhưng khuôn mặt mang nét Champa, trang sức theo thẩm mỹ cung đình Champa, và thay đổi theo từng phong cách. Vì vậy khi xem, bạn vừa đọc hình tượng chung của cả vùng, vừa thấy dấu ấn riêng của người Chăm.
Bảng dấu hiệu nhận ra các vị thần thường gặp
Bảng dưới gom những dấu hiệu phổ biến nhất. Không phải tượng nào cũng còn đủ: tay có thể gãy, vật cầm có thể mất. Khi thiếu dấu hiệu, chú thích của bảo tàng là chỗ dựa đáng tin hơn suy đoán.
| Vị thần | Đầu và mặt | Tay và vật cầm | Con vật đi kèm |
|---|---|---|---|
| Shiva | Búi tóc cao kết từ những lọn tóc, đôi khi có vầng trăng lưỡi liềm; mắt thứ ba dọc giữa trán | Thường hai hoặc bốn tay; có thể cầm đinh ba, tràng hạt, bình nước | Bò Nandi |
| Vishnu | Mũ trụ cao hình ống, không có mắt thứ ba | Thường bốn tay: ốc tù và, đĩa tròn, chuỳ, quả cầu hoặc hoa sen | Chim thần Garuda |
| Brahma | Nhiều mặt, thường thấy ba mặt từ phía trước; tóc búi | Có thể cầm bình nước, tràng hạt; dáng ngồi tĩnh | Chim ngỗng hamsa; thường ngồi trên hoa sen |
| Ganesha | Đầu voi, có khi một ngà gãy | Bụng tròn, tay có thể cầm bát hoặc vật ngọt | Chuột, ít gặp trên tượng Chăm |
| Skanda | Mặt trẻ, đội mũ | Có thể cầm giáo hoặc vật nhỏ | Chim công |
| Uma và các nữ thần | Mặt nữ, mũ miện, ngực tròn | Thường hai hoặc bốn tay, vật cầm khác nhau theo vị | Tuỳ vị; có khi là sư tử |
Khi gặp một tượng chỉ còn thân, hãy tìm dấu vết trên bệ: một chân bò, một móng chim, một cánh sen. Con vật đi kèm thường là manh mối cuối cùng còn sót lại.
Shiva: vị thần được tạc nhiều nhất
Búi tóc và mắt thứ ba là hai dấu hiệu chính. Tượng Shiva Chăm thường có búi tóc cao được kết từ nhiều lọn tóc, phía trước đôi khi có hình trăng non. Giữa trán có một con mắt dọc, gọi là mắt thứ ba. Khi tượng bị mòn, mắt thứ ba có khi chỉ còn là một vết lõm nhỏ, bạn phải đứng lệch sang bên để ánh sáng làm nó hiện ra.
Shiva có nhiều dạng. Ngoài dạng đứng hoặc ngồi trang nghiêm, Shiva còn xuất hiện trong cảnh múa trên một số trán cửa, nhiều tay vung ra như đang chuyển động. Theo cách hiểu phổ biến, điệu múa của Shiva gắn với ý niệm sáng tạo và huỷ diệt của vũ trụ. Ở dạng biểu tượng, Shiva được thờ bằng linga, một khối trụ đặt trên bệ.
Tượng vua mang dáng Shiva. Ở giai đoạn muộn, một số tượng được người địa phương xem là tượng vua Champa được thần hoá, mang các dấu hiệu của Shiva. Đây là nét riêng của vương quyền Champa, nơi nhà vua gắn mình với vị thần được thờ. Những tượng này vẫn đang được cộng đồng Chăm tôn kính, khi đến xem bạn nên giữ trật tự.
Bò Nandi thường ở ngoài. Tượng bò Nandi nằm phủ phục, đầu ngẩng, thường đặt ở phía trước đền, nhìn vào nơi thờ Shiva. Nếu thấy một tượng bò như vậy, nhiều khả năng đền đó từng thờ Shiva.
Vishnu và Brahma: ít hơn nhưng dễ nhận
Vishnu trong điêu khắc Chăm thường đội mũ trụ cao hình ống, khác hẳn búi tóc của Shiva. Tượng Vishnu đầy đủ thường có bốn tay, mỗi tay cầm một vật: ốc tù và, đĩa tròn, chuỳ, và quả cầu hoặc hoa sen. Khi các tay đã gãy, chiếc mũ trụ vẫn là dấu hiệu đầu tiên giúp phân biệt. Vishnu hay xuất hiện trong cảnh kể chuyện, nổi tiếng nhất là cảnh Vishnu nằm nghỉ trên mình rắn, từ rốn mọc lên một bông sen có Brahma ngồi, chạm trên trán cửa thuộc phong cách Mỹ Sơn E1.
Brahma dễ nhận nhờ nhiều mặt. Từ phía trước, bạn thường thấy ba khuôn mặt: một ở giữa và hai ở hai bên, mặt thứ tư quay ra sau. Brahma thường ngồi trên hoa sen hoặc trên chim ngỗng, dáng tĩnh, tay cầm bình nước hoặc tràng hạt. Trong điêu khắc Chăm, Brahma hay đóng vai phụ, ngồi trong các cảnh có Shiva hoặc Vishnu.
Garuda, con chim thần nửa người nửa chim, là vật cưỡi của Vishnu nhưng trong nghệ thuật Chăm lại xuất hiện độc lập rất nhiều, nhất là ở các góc tháp và chân tháp. Gặp một hình Garuda, đừng vội kết luận đền thờ Vishnu; người Chăm dùng Garuda như một hình trang trí và hộ vệ rộng rãi hơn thế.
Ganesha, Skanda, các nữ thần và hộ pháp
Ganesha, vị thần đầu voi, con của Shiva theo thần thoại, có nhiều tượng trong điêu khắc Chăm. Tượng thường ngồi, bụng tròn, vòi cong, đôi khi có một bên ngà gãy. Các tượng Ganesha Chăm có vẻ hiền hậu và chắc khối, được nhiều người xem yêu thích vì dễ nhận. Skanda, vị thần chiến tranh trẻ tuổi, thường cưỡi chim công; tượng Skanda Chăm ít hơn nhưng có những pho đẹp, nhất là ở thế kỷ 10.
Các nữ thần có mặt dưới nhiều dạng. Uma, người bạn đời của Shiva, có khi được tạc riêng, có khi đứng cạnh Shiva. Một số tượng nữ thần nhiều tay được các nhà nghiên cứu đọc là các hình thái khác của nữ thần. Ở tháp Bà Ponagar tại Nha Trang, nơi thờ nữ thần mà người Chăm gọi là Po Inư Nưgar, tín ngưỡng thờ nữ thần còn sống động đến nay và có cả người Chăm lẫn người Việt đến lễ.
Hộ pháp đứng gác hai bên cửa, gọi theo thuật ngữ là dvarapala, là loại tượng nổi bật ở phong cách Đồng Dương với mắt lồi, nét mặt dữ, tay cầm vũ khí. Tượng dữ không có nghĩa là xấu; theo cách hiểu phổ biến, vẻ dữ là để canh giữ nơi thờ. Đây là ý niệm cũng gặp ở tượng Hộ Pháp trong chùa Việt, dù hai truyền thống khác nhau.
Thử đọc một tượng thần từng bước khi đứng trong bảo tàng
Bạn có thể dùng trình tự dưới đây cho bất kỳ tượng thần Chăm nào, kể cả khi tượng đã mất nhiều phần:
- Nhìn đầu: búi tóc kết lọn, mũ trụ hình ống, mũ miện nhiều chóp, hay đầu voi. Riêng chi tiết này đã loại được nhiều khả năng.
- Nhìn trán: có mắt thứ ba hay không. Nếu có, nhiều khả năng là Shiva hoặc một hình thái liên quan.
- Đếm tay, kể cả vết gãy ở vai. Bốn tay thường gợi Vishnu hoặc Shiva, nhiều hơn nữa thường gợi các nữ thần hoặc cảnh múa.
- Tìm vật cầm còn sót: ốc, đĩa, chuỳ, đinh ba, tràng hạt, bình nước.
- Nhìn xuống bệ: dấu vết con vật đi kèm như chân bò, móng chim, chim công, cánh sen.
- Xác định phong cách qua khuôn mặt và trang sức, theo các mốc như Đồng Dương, Trà Kiệu, Tháp Mẫm.
- Cuối cùng đọc chú thích để so với suy đoán của mình, ghi lại chỗ đoán sai để lần sau rút kinh nghiệm.
Cách xem này biến chuyến đi bảo tàng thành một bài tập quan sát. Nếu đi cùng trẻ nhỏ, bạn có thể biến nó thành cuộc thi tìm mắt thứ ba hay đếm tay, miễn là nhắc trẻ giữ trật tự và không chạm vào hiện vật.
Tượng thần từng đứng ở đâu trong một khu đền
Trong bảo tàng, tượng thần đứng thành hàng dưới ánh đèn, nhưng ở đền tháp xưa mỗi loại tượng có một chỗ riêng, và chỗ đứng quyết định cách tượng được tạc. Tượng thờ chính đặt trong gian tối của tháp chính, được tạc để nhìn từ phía trước, mặt sau đôi khi chỉ đẽo sơ. Các tượng trên trán cửa là phù điêu, chỉ nổi một mặt, tỉ lệ được tính để người đứng dưới đất nhìn lên vẫn rõ. Tượng ở góc tháp, ở các khám nhỏ trên thân tháp thường nhỏ, dáng gọn, để hoà vào khối kiến trúc.
Biết điều này, bạn sẽ hiểu vì sao một số tượng trông "lùn" hay đầu to khi đặt ngang tầm mắt: thợ tạc đã tính trước góc nhìn từ dưới lên. Bạn cũng hiểu vì sao các mảng trán cửa có nhiều nhân vật xếp chồng: đó là cả một cảnh kể chuyện để người đến đền đọc từ xa, giống như tranh trên vách chùa sau này.
Một khu đền Chăm thường có tháp chính thờ thần, phía trước có nhà dài để chuẩn bị lễ, có cổng, và có tháp nhỏ được cho là nơi cất đồ lễ. Tượng bò Nandi, tượng hộ pháp, linh vật canh cửa được đặt theo trục đi vào. Khi xem tượng trong bảo tàng, hãy đọc chú thích về vị trí tìm thấy, rồi thử tưởng tượng tượng đó từng đứng ở đâu trên trục ấy. Cách xem này giúp bạn hiểu tượng như một phần của không gian thờ, không phải một vật trưng bày đứng một mình.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao phân biệt tượng Shiva và tượng Vishnu trong điêu khắc Chăm?
Nhìn đầu trước: Shiva thường có búi tóc kết lọn cao và mắt thứ ba dọc giữa trán, Vishnu đội mũ trụ hình ống và không có mắt thứ ba. Nếu còn tay, Vishnu thường cầm ốc, đĩa, chuỳ, còn Shiva có thể cầm đinh ba hoặc tràng hạt.
Vì sao người Champa thờ Shiva nhiều hơn các thần khác?
Theo bia ký và cách hiểu của nhiều nhà nghiên cứu, vương quyền Champa gắn chặt với việc thờ Shiva, các vua dựng đền và gắn danh hiệu mình với vị thần được thờ. Đây là đặc điểm chung của nhiều vương quốc Đông Nam Á tiếp nhận Ấn Độ giáo, dù mỗi nơi có cách riêng.
Brahma có mấy mặt?
Theo hình tượng phổ biến, Brahma có bốn mặt nhìn bốn phía. Trên tượng và phù điêu, từ phía trước bạn thường chỉ thấy ba mặt, mặt thứ tư quay ra sau hoặc bị che. Đó là lý do nhiều người tưởng Brahma chỉ có ba mặt.
Garuda có phải luôn đi cùng Vishnu không?
Theo thần thoại, Garuda là vật cưỡi của Vishnu. Nhưng trong nghệ thuật Chăm, Garuda xuất hiện độc lập rất nhiều ở góc tháp, chân tháp như một hình trang trí và hộ vệ, nên không phải cứ thấy Garuda là đền đó thờ Vishnu.
Tượng hộ pháp Chăm vì sao có nét mặt dữ?
Tượng hộ pháp đứng gác cửa đền, nên được tạc với mắt lồi, nét mặt dữ, tay cầm vũ khí. Theo cách hiểu phổ biến, vẻ dữ là để canh giữ nơi thờ, không có nghĩa vị đó xấu. Ý niệm này cũng gặp ở tượng Hộ Pháp trong nhiều truyền thống khác.
Các đền tháp Chăm có còn được dùng để hành lễ không?
Có. Một số đền tháp như Po Klong Garai, Po Rome hay tháp Bà Ponagar vẫn gắn với đời sống tín ngưỡng của cộng đồng Chăm địa phương, có những lễ hội lớn hằng năm. Khi đến tham quan, bạn nên ăn mặc lịch sự, giữ trật tự và làm theo hướng dẫn của người quản lý.
