Tượng mang phong cách Việt truyền thống thường có khuôn mặt hiền, mắt khép hờ nhìn xuống, thân thon, áo ít lớp, toà sen cao và mộc mạc; tượng mang phong cách Trung Hoa phổ biến trên thị trường hôm nay thường có khuôn mặt đầy đặn, mày cong dài, áo nhiều lớp bay lượn, bệ và hào quang trang trí dày. Đây là những khuynh hướng chung, không phải ranh giới tuyệt đối, vì hai truyền thống đã ảnh hưởng qua lại hàng nghìn năm.
Bài này giúp bạn nhận ra những khác biệt ấy khi đứng trước một pho tượng mới, dù được làm ở đâu. Bài không nói phong cách nào hay hơn. Mỗi truyền thống đều có kiệt tác của nó; điều đáng quan tâm là một pho tượng được giới thiệu đúng với phong cách thật của nó, và người xem hiểu mình đang nhìn gì.
Vì sao cần phân biệt khi hai truyền thống gần nhau đến vậy
Phật giáo Bắc tông vào Việt Nam qua nhiều con đường, trong đó có con đường từ phương Bắc, nên hệ thống tượng trong chùa Việt mang nhiều điểm chung với Trung Hoa: cùng các vị Phật, Bồ Tát, La Hán, cùng nhiều thế tay và kiểu y phục. Nhưng qua nhiều thế kỷ, các phường thợ Việt đã tạo ra một cách tạc riêng, gắn với gỗ mít, sơn ta, khí hậu nồm ẩm và thẩm mỹ của làng xã.
Ngày nay, thị trường có rất nhiều tượng làm theo mẫu Trung Hoa, có pho nhập về, có pho làm trong nước theo mẫu nhập. Đây không phải chuyện xấu. Vấn đề chỉ nằm ở chỗ nhiều người, kể cả người làm nội dung văn hoá, nhầm lẫn và giới thiệu một pho tượng mẫu Trung Hoa là "tượng chùa Việt cổ truyền", hoặc ngược lại. Biết phân biệt giúp bạn gọi đúng tên, và giúp những mẫu tượng Việt không bị lãng quên giữa thị trường.
Cần nói rõ: những nhận xét dưới đây dựa trên tượng chùa Bắc Bộ từ thế kỷ 17 đến 19 mà các nhà nghiên cứu mỹ thuật hay lấy làm chuẩn, và trên tượng mẫu Trung Hoa thường gặp ở thị trường hôm nay. Trung Hoa có lịch sử điêu khắc rất dài với vô số phong cách theo thời và vùng; bài không bàn toàn bộ lịch sử ấy.
Bảng so sánh những khác biệt hay gặp
Đọc bảng như những khuynh hướng, không phải luật. Một pho tượng cụ thể có thể mang đặc điểm của cả hai cột.
| Phần | Phong cách Việt truyền thống thường thấy | Phong cách Trung Hoa phổ biến trên thị trường |
|---|---|---|
| Khuôn mặt | Trái xoan hoặc tròn hiền, nét giản dị, gò má nhẹ | Đầy đặn, má bầu, cằm tròn, nét được trau chuốt |
| Mắt, mày | Mắt khép hờ nhìn xuống, mày cong vừa | Mày cong dài và sắc, mắt dài, có khi mở hơn |
| Thân, tỉ lệ | Thân thon, vai xuôi, đầu hơi lớn so với thân | Thân đầy đặn, vai rộng, ngực nở hơn |
| Y phục | Ít lớp, nếp mềm, đôi khi gần với áo người Việt | Nhiều lớp, vạt áo bay, dải lụa uốn lượn |
| Toà sen, bệ | Toà sen cao, cánh to, có khi đặt trên bệ chân quỳ | Bệ nhiều tầng, chạm mây, sóng, hoa văn dày |
| Hào quang | Tượng chùa làng ít khi có hào quang rời | Hay có vòng hào quang chạm thủng sau lưng |
| Hoàn thiện | Sơn son thếp vàng, sơn ta, màu trầm | Thếp hoặc sơn vàng sáng, nhiều màu, sứ trắng men bóng |
Điểm dễ nhận nhất cho người mới là khuôn mặt và y phục. Bệ và hào quang thì dễ bị thay đổi, vì xưởng có thể ghép tượng mẫu này với bệ mẫu khác.
Khuôn mặt: chỗ hai phong cách khác nhau rõ nhất
Các nhà nghiên cứu mỹ thuật hay nhận xét rằng tượng Phật Việt có khuôn mặt "người Việt": hiền, giản dị, ít kiêu sa. Mũi không quá cao, môi không quá mỏng, nụ cười rất nhẹ. Ở nhiều pho tượng Quan Âm cổ, khuôn mặt mang vẻ một người phụ nữ nông thôn hiền hậu hơn là một vị nữ thần xa cách. Cảm giác gần gũi ấy là đặc điểm mà người xem lâu năm nhận ra ngay.
Tượng mẫu Trung Hoa trên thị trường hôm nay thường có khuôn mặt trau chuốt hơn: mày dài vút, mắt dài, mũi thanh và cao, môi đầy, má bầu. Vẻ đẹp đó đoan trang và sang trọng, gần với các mẫu tượng sứ trắng nổi tiếng của vùng Phúc Kiến hay các mẫu tượng gỗ sơn màu. Đặt hai pho cạnh nhau, tượng Việt cho cảm giác trầm hơn, tượng mẫu Trung Hoa cho cảm giác rực rỡ hơn.
Một mẹo quan sát là che hết phần thân, chỉ nhìn khuôn mặt. Nếu khuôn mặt gợi đến một người bạn có thể gặp ở chợ quê, nhiều khả năng đó là mẫu Việt; nếu khuôn mặt gợi đến một bức tranh cung đình, nhiều khả năng đó là mẫu Trung Hoa. Mẹo này không chính xác tuyệt đối, nhưng giúp mắt bắt đầu so sánh.
Y phục, toà sen và bệ
Y phục trên tượng Việt truyền thống thường ít lớp, nếp áo chảy mềm theo thân và dừng ở toà sen. Tượng Bồ Tát có mũ, chuỗi ngọc nhưng không quá nhiều. Một số pho tượng Quan Âm, đặc biệt là những pho gắn với tích truyện dân gian Việt, mặc áo gần với trang phục phụ nữ Việt xưa. Thợ Việt ít khi tạc dải lụa bay ra ngoài khối tượng, một phần vì gỗ mít khó giữ những chi tiết mảnh vươn xa trong khí hậu ẩm.
Tượng mẫu Trung Hoa thường có y phục nhiều lớp, vạt áo và dải lụa uốn lượn như đang bay trong gió, có khi tách hẳn khỏi thân tượng. Đây là chỗ thể hiện tay nghề của thợ chạm, và với vật liệu như nhựa đúc hay sứ thì những chi tiết bay bổng này dễ làm hơn với gỗ.
Toà sen của tượng Việt thường cao, cánh to, xếp hai ba lớp, đặt trên một bệ đơn giản hoặc bệ chân quỳ. Bệ tượng mẫu Trung Hoa hay có nhiều tầng hơn, chạm mây cuộn, sóng nước, hoa lá. Khi xem tượng, bạn nên nhìn toà sen như một phần riêng: có những pho tượng mẫu Trung Hoa được đặt lên toà sen kiểu Việt và ngược lại, nhất là ở hàng làm theo đơn đặt.
Những đề tài riêng giúp nhận ra tượng Việt
Quan Âm Thị Kính. Hình tượng gắn với truyện Quan Âm Thị Kính của Việt Nam, thường là Bồ Tát bế một đứa trẻ, bên cạnh có chim. Đây là đề tài rất Việt, hiếm gặp ở tượng mẫu nước ngoài.
Tượng Tuyết Sơn. Pho tượng Phật gầy guộc, lộ xương sườn, thường đặt ở chùa Bắc Bộ. Hình tượng tu khổ hạnh có ở nhiều nước, nhưng cách tạc Tuyết Sơn ở chùa Việt có nét riêng mà giới mỹ thuật hay nhắc tới.
Tượng hậu. Tượng chân dung những người có công với chùa, đình, thường tạc người làng ngồi chắp tay. Đề tài này gắn với đời sống làng xã Việt và khó gặp ở hàng tượng mẫu nhập.
Toà Cửu Long. Bộ tượng Thích Ca sơ sinh giữa chín con rồng, đặt ở hàng dưới Phật điện nhiều chùa Bắc Bộ. Cách bố trí thành một "toà" riêng là nét thường thấy ở chùa Việt.
Đức Ông, Thánh Tăng và tượng thờ Mẫu. Cách bố trí các ban thờ này trong chùa Việt, và việc tượng Mẫu xuất hiện trong khuôn viên chùa, là nét riêng của tín ngưỡng Việt. Chuyên mục tượng trong chùa Việt và tượng trong đình, đền, phủ có tả kỹ.
Phong cách lai: khi một pho tượng mang cả hai
Trên thực tế, rất nhiều pho tượng hôm nay là phong cách lai. Một xưởng trong nước có thể dựng tệp ba chiều từ một mẫu tượng Trung Hoa rồi cho thợ sửa khuôn mặt theo nét Việt; một xưởng khác có thể giữ khuôn mặt mẫu Việt nhưng tạc áo bay bổng cho hợp thị hiếu. Ngay trong lịch sử, tượng chùa Việt cũng nhiều lần tiếp nhận mẫu từ bên ngoài rồi biến đổi cho hợp với mình.
Khi gặp một pho tượng lai, cách đọc tốt nhất là tách từng phần: khuôn mặt theo mẫu nào, y phục theo mẫu nào, toà sen và bệ theo mẫu nào. Ghi lại từng phần giúp bạn mô tả pho tượng chính xác hơn là gán cho nó một nhãn duy nhất. Ví dụ, nên mô tả là "tượng Quan Âm khuôn mặt kiểu Việt, áo và bệ theo mẫu Trung Hoa", thay vì gọi chung là tượng Việt hay tượng Tàu.
Cũng nên tránh cách nói mang tính chê bai như "tượng Tàu" với ý xem thường. Cả hai truyền thống đều có lịch sử nghệ thuật đáng kính, và người thợ làm theo mẫu nào cũng đã bỏ công sức thật. Gọi đúng tên phong cách là chuyện chính xác, không phải chuyện hơn thua.
Gọi đúng tên phong cách: điều người làm nội dung nên giữ
Nếu bạn viết về tượng, chụp ảnh tượng hay giới thiệu tượng cho người khác, hãy gọi đúng phong cách: "tượng Quan Âm theo mẫu Trung Hoa", "tượng Phật theo phong cách chùa Bắc Bộ", "tượng mẫu Việt làm bằng composite". Gọi đúng không làm tượng kém đi, mà giúp người nghe hiểu đúng. Nhiều người trẻ hôm nay lớn lên chỉ thấy tượng mẫu Trung Hoa ở cửa hàng và tưởng đó là hình mẫu duy nhất của tượng Phật.
Với gia đình đang tìm tượng, việc chọn phong cách là chuyện thẩm mỹ và thói quen của nhà mình, có khi theo nếp của ngôi chùa quen. Không có phong cách nào đúng hơn cho việc thờ tự; điều đáng quan tâm là pho tượng được làm cẩn thận và được mô tả trung thực. Bạn có thể xem các mô tả tượng ghi rõ phong cách và nơi làm trên Vật Phẩm Phong Thủy, rồi đối chiếu với bảng ở trên để luyện mắt.
Với các hướng dẫn viên và người viết nội dung văn hoá, một thói quen tốt là ghi chú nguồn mẫu khi giới thiệu tượng ở chùa: pho này thuộc lớp tượng cổ của chùa, pho kia mới được cung tiến theo mẫu hiện đại. Nhiều chùa làng hôm nay có cả hai lớp đặt cạnh nhau, và việc chỉ cho khách thấy sự khác biệt chính là một bài học mỹ thuật sống động.
Câu hỏi thường gặp
Tượng Di Lặc béo cười là phong cách Việt hay Trung Hoa?
Hình tượng Di Lặc béo cười mang túi vải bắt nguồn từ Trung Hoa và đã phổ biến rộng ở Việt Nam. Tượng Di Lặc trong chùa Việt cổ có khi ở dạng khác. Tượng Di Lặc béo cười trên thị trường hôm nay phần lớn theo mẫu Trung Hoa, dù làm ở đâu.
Tượng sứ trắng có phải là phong cách Trung Hoa không?
Tượng sứ trắng men bóng gắn nhiều với truyền thống gốm sứ Trung Hoa, đặc biệt các mẫu Quan Âm. Việt Nam cũng có tượng gốm, sứ, nhưng tượng chùa Việt truyền thống chủ yếu là gỗ sơn son thếp vàng. Tượng sứ trắng trên thị trường phần lớn theo mẫu Trung Hoa.
Có nên thờ tượng phong cách Trung Hoa không?
Đây là lựa chọn của mỗi gia đình theo thẩm mỹ và nếp nhà, có thể hỏi thêm nhà chùa quen. Bài chỉ bàn phong cách mỹ thuật, không nói phong cách nào thờ đúng hơn. Điều quan trọng là tượng được làm cẩn thận và được mô tả đúng.
Làm sao biết một pho tượng mới là mẫu Việt thật?
Đối chiếu khuôn mặt, y phục, toà sen với tượng chùa Bắc Bộ trong các sách mỹ thuật và ở các chùa cổ. Hỏi người làm xem mẫu lấy từ đâu. Những xưởng làm mẫu Việt nghiêm túc thường nói được mẫu dựa trên pho tượng nào hoặc phường thợ nào.
Tượng ở chùa Nam Bộ có giống tượng chùa Bắc Bộ không?
Không hoàn toàn. Chùa Nam Bộ chịu ảnh hưởng của nhiều dòng di dân và giao lưu, nên có pho mang nét gần với mẫu Hoa Nam, có pho mang nét riêng. Bài này lấy tượng chùa Bắc Bộ làm mốc vì đó là dòng được nghiên cứu nhiều nhất.
Vì sao tượng Việt cổ ít có hào quang sau lưng?
Nhiều tượng chùa làng Bắc Bộ không có hào quang rời, có lẽ do cách bày trên Phật điện và do vật liệu gỗ. Một số tượng lớn vẫn có hào quang chạm. Chuyên mục ngôn ngữ hình tượng trên trang có bài riêng về hào quang.
