Tượng Phật gỗ Óc Eo là những pho tượng Phật đứng bằng gỗ, có niên đại khoảng thế kỷ 4 đến thế kỷ 6 theo các nhà nghiên cứu, được tìm thấy trong lớp bùn ngập nước ở đồng bằng sông Cửu Long. Chúng là một trong những nhóm tượng gỗ cổ nhất từng tìm được ở Đông Nam Á, và sống sót được chính nhờ nằm sâu trong bùn, nơi thiếu không khí khiến gỗ không mục.
Bài này giới thiệu nhóm tượng ấy ở góc mỹ thuật: dáng đứng, thế tay, áo cà sa, khuôn mặt, và những thách thức khi giữ gìn gỗ cổ ngập nước. Phần ý nghĩa Phật giáo chỉ nêu ở mức phổ thông theo cách hiểu thường gặp; người muốn tìm hiểu sâu về giáo lý nên hỏi chư tăng hoặc các nhà nghiên cứu Phật học.
Óc Eo và Phù Nam: bối cảnh của những pho tượng gỗ
Văn hoá Óc Eo là tên các nhà khảo cổ đặt cho một nền văn hoá phát triển ở Nam Bộ trong khoảng những thế kỷ đầu Công nguyên đến khoảng thế kỷ 7. Tên gọi lấy từ di chỉ Óc Eo dưới chân núi Ba Thê, nay thuộc tỉnh An Giang, nơi học giả Pháp Louis Malleret khai quật vào giữa thế kỷ 20. Sử sách Trung Hoa gọi vương quốc ở vùng này là Phù Nam; nhiều nhà nghiên cứu cho rằng văn hoá Óc Eo là nền tảng vật chất của Phù Nam, dù mối liên hệ cụ thể vẫn được bàn.
Cư dân Óc Eo sống trên một vùng đồng bằng chằng chịt kênh rạch, buôn bán rộng với Ấn Độ, Trung Hoa và các vùng ven biển khác. Từ những luồng giao thương đó, Phật giáo và Ấn Độ giáo đến vùng này, để lại tượng Phật, tượng thần, linga, lá vàng chạm hình và nhiều đồ vật khác. Các di chỉ trải ở nhiều tỉnh đồng bằng, trong đó có khu Gò Tháp ở Đồng Tháp và nhiều gò đất ở vùng Long An cũ, nay thuộc tỉnh Tây Ninh.
Trong khối hiện vật ấy, tượng Phật gỗ là nhóm đặc biệt. Ở khí hậu nóng ẩm, gỗ thường mục rất nhanh, nên tượng gỗ cổ gần như không còn ở đâu trong vùng. Chỉ ở những nơi tượng bị vùi sâu trong bùn ngập nước, gỗ mới được giữ lại qua mười mấy thế kỷ.
Một pho tượng Phật gỗ Óc Eo trông như thế nào
Dáng đứng, thân thon dài. Phần lớn tượng Phật gỗ Óc Eo là tượng đứng. Có pho đứng thẳng, có pho đứng hơi lệch hông, thân người hơi uốn theo đường cong nhẹ. Tỉ lệ thân thon dài, vai tròn, toàn thân cho cảm giác nhẹ nhàng.
Thế tay còn hay mất. Ở những pho còn tay, một tay thường giơ lên trước ngực, ngón tay tạo thành thế mà theo cách hiểu phổ biến gắn với việc giảng pháp hoặc ban sự an lòng; tay kia buông xuống hoặc nắm vạt áo. Nhiều pho đã mất tay vì phần gỗ mỏng ở cánh tay dễ gãy và mục nhất.
Áo cà sa mỏng ôm sát thân. Áo cà sa được tạc mỏng, ôm lấy cơ thể, có khi để trần một vai, có khi phủ cả hai vai. Nếp áo được thể hiện bằng vài đường nhẹ hoặc gần như trơn, để lộ hình khối cơ thể bên dưới. Giới nghiên cứu thường so cách tạc áo này với nghệ thuật Phật giáo ở Ấn Độ và Sri Lanka cùng thời.
Khuôn mặt hiền, tóc xoắn. Khuôn mặt thường trái xoan hoặc tròn, mắt nhìn xuống, miệng nhỏ, tóc xoắn ốc và có nhục kế trên đỉnh đầu. Do gỗ đã bị bùn và nước bào mòn, nhiều chi tiết trên mặt chỉ còn mờ, bạn cần nhìn dưới ánh sáng xiên.
So sánh tượng Phật gỗ Óc Eo với tượng Phật trong chùa Việt sau này
Đặt hai nhóm tượng cạnh nhau giúp bạn thấy truyền thống tượng Phật trên đất Việt không chỉ có một dòng. Bảng chỉ so ở mức khái quát.
| Khía cạnh | Tượng Phật gỗ Óc Eo | Tượng Phật gỗ chùa Bắc Bộ (khoảng thế kỷ 17–19) |
|---|---|---|
| Niên đại | Khoảng thế kỷ 4–6 theo các nhà nghiên cứu | Phần lớn từ thời Lê Trung hưng và Nguyễn |
| Dáng | Chủ yếu đứng, thân thon, đôi khi lệch hông | Chủ yếu ngồi kiết già trên toà sen |
| Áo | Cà sa mỏng ôm sát thân, ít nếp | Áo nhiều nếp dày, buông xuống toà sen |
| Bề mặt | Gỗ để mộc, nay đã sẫm và mòn do bùn nước | Sơn ta, sơn son thếp vàng nhiều lớp |
| Nguồn ảnh hưởng thường được nhắc | Nghệ thuật Phật giáo Ấn Độ, Sri Lanka cùng thời | Phật giáo Bắc tông qua Trung Hoa, biến đổi theo thẩm mỹ làng xã Việt |
| Nơi xem hôm nay | Bảo tàng ở TP.HCM và các tỉnh đồng bằng | Chùa làng, bảo tàng mỹ thuật |
Sự khác biệt không nói bên nào đẹp hơn. Nó cho thấy trên dải đất này, từ rất sớm, đã có nhiều cộng đồng với nhiều truyền thống tạo tượng khác nhau, góp lại thành di sản chung.
Vì sao gỗ còn lại sau mười mấy thế kỷ
Gỗ bị phân huỷ chủ yếu do nấm, vi khuẩn và côn trùng, những thứ cần không khí để sống. Khi một pho tượng bị vùi sâu trong bùn ngập nước, lượng ô xy rất thấp, các tác nhân này hoạt động chậm lại đáng kể. Nhờ vậy gỗ không mục hẳn, dù cấu trúc bên trong vẫn bị biến đổi qua thời gian dài.
Nhiều pho tượng được tìm thấy khi người dân đào ao, nạo vét kênh, làm ruộng ở các gò đất thấp. Có pho được giữ lại trong làng một thời gian trước khi đến tay bảo tàng. Mỗi lần phát hiện như thế lại bổ sung một mảnh cho bức tranh về Phật giáo ở Nam Bộ cổ.
Điều nghịch lý là chính lúc được đưa lên khỏi bùn lại là lúc tượng gặp nguy hiểm nhất. Gỗ đã ngấm đầy nước, khi tiếp xúc với không khí và nắng, nước bay hơi nhanh làm gỗ co ngót, nứt toác, cong vênh. Một pho tượng tồn tại hơn một nghìn năm dưới đất có thể hỏng nặng chỉ trong vài tuần nếu để khô tự nhiên.
Nếu bạn tình cờ phát hiện một vật bằng gỗ cổ khi đào đất
Ở đồng bằng sông Cửu Long, việc người dân tình cờ đào được hiện vật cổ không hiếm. Vài bước nên làm để vừa đúng luật vừa giữ được hiện vật:
- Dừng đào quanh vật đó, không cố kéo lên bằng sức, vì gỗ ngấm nước rất dễ gãy.
- Giữ vật trong trạng thái ẩm như lúc tìm thấy: phủ bùn, phủ vải ướt hoặc để trong nước sạch, tránh nắng trực tiếp.
- Không chà rửa, không cạo bùn, không phơi khô, không quét sơn hay dầu lên bề mặt.
- Chụp ảnh vị trí và ghi lại độ sâu, hướng nằm nếu có thể, vì thông tin này giúp các nhà khảo cổ rất nhiều.
- Báo chính quyền địa phương hoặc bảo tàng tỉnh để cơ quan chuyên môn tới xử lý.
- Không tự mua bán, trao đổi hoặc mang hiện vật đi nơi khác; theo pháp luật về di sản, di vật cổ vật tìm thấy trong lòng đất thuộc diện được nhà nước quản lý.
Giữ ẩm là việc quan trọng nhất trong những giờ đầu. Bảo tàng sẽ đưa hiện vật qua quá trình xử lý bảo quản dài, thường kéo dài nhiều tháng, có khi nhiều năm, để gỗ dần ổn định.
Bảo tàng giữ gỗ ngập nước như thế nào
Bảo quản gỗ ngập nước là một chuyên ngành riêng trong bảo tồn hiện vật, đã được nghiên cứu nhiều trên thế giới với những con tàu gỗ, cọc gỗ, đồ gỗ trục vớt từ đáy sông, đáy biển. Nguyên tắc chung là không để nước trong gỗ thoát ra đột ngột. Khi các thớ gỗ đã yếu đi vì hàng thế kỷ ngâm nước, chính nước đang giữ cho hình dáng hiện vật; rút nước ra quá nhanh là thành gỗ co lại, nứt dọc, có khi tách thành mảnh.
Vì vậy, quy trình thường gặp là giữ hiện vật trong môi trường ẩm ngay khi khai quật, làm sạch nhẹ nhàng, rồi cho gỗ ngấm dần một chất có tác dụng thay thế nước và đỡ lấy cấu trúc gỗ, sau đó mới làm khô có kiểm soát. Mỗi bước kéo dài nhiều tháng, phải theo dõi độ ẩm, nhiệt độ, nấm mốc. Đến khi trưng bày, tượng vẫn cần tủ kính giữ độ ẩm ổn định và ánh sáng hạn chế.
Hiểu điều này, bạn sẽ thông cảm hơn khi thấy tượng Phật gỗ Óc Eo đứng trong phòng tối, sau lớp kính dày, không được chiếu đèn mạnh. Đó không phải sự dè dặt thái quá mà là điều kiện để một pho tượng hơn một nghìn năm tuổi tiếp tục tồn tại. Nó cũng giải thích vì sao người dân tìm được hiện vật nên giữ ẩm và báo ngay, thay vì tự làm sạch, tự trưng bày ở nhà.
Xem tượng Phật gỗ Óc Eo trong bảo tàng
Tượng Phật gỗ Óc Eo hiện được lưu giữ và trưng bày ở một số bảo tàng tại TP.HCM và các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long, một số pho đã được công nhận là bảo vật quốc gia. Vì gỗ rất nhạy cảm, tượng thường đặt trong tủ kính có kiểm soát độ ẩm, ánh sáng dịu. Bạn đừng ngạc nhiên nếu phòng trưng bày khá tối hoặc bảo tàng cấm chụp đèn flash.
Khi xem, hãy chú ý bề mặt gỗ. Những vết rỗ, rãnh dọc, chỗ bị bào mòn đều là dấu vết của hàng thế kỷ nằm dưới nước, không phải do thợ tạc. Hãy cố tách hai lớp đó trong đầu: lớp hình khối do người xưa tạo ra, và lớp dấu vết do thời gian để lại. Phần hình khối còn lại, dù mờ, vẫn cho thấy một tay nghề đáng nể trong việc tạo dáng đứng mềm mại từ một khúc gỗ.
Nếu có thời gian, bạn có thể kết hợp đi thăm các khu di tích Óc Eo ngoài trời như Gò Tháp hay Óc Eo – Ba Thê. Ở đó không còn tượng gỗ, nhưng bạn sẽ hiểu cảnh quan mà những pho tượng ấy từng thuộc về: những gò đất cao giữa đồng trũng, mùa nước nổi bao quanh, nơi cư dân cổ dựng đền tháp bằng gạch.
Câu hỏi thường gặp
Tượng Phật gỗ Óc Eo có niên đại bao lâu?
Theo các nhà nghiên cứu, nhiều pho có niên đại khoảng thế kỷ 4 đến thế kỷ 6, xác định qua phân tích khoa học và so sánh phong cách. Đây là một trong những nhóm tượng gỗ cổ nhất từng tìm được ở Đông Nam Á.
Vì sao tượng gỗ có thể tồn tại lâu như vậy?
Vì tượng nằm sâu trong bùn ngập nước, nơi rất ít ô xy, nên nấm, vi khuẩn và côn trùng phân huỷ gỗ hoạt động chậm. Gỗ không mục hẳn, dù cấu trúc bên trong vẫn biến đổi. Khi đưa lên mà để khô nhanh, tượng có thể nứt vỡ rất nhanh.
Tượng Phật Óc Eo khác tượng Phật chùa miền Bắc thế nào?
Tượng Óc Eo chủ yếu là tượng đứng, thân thon, áo cà sa mỏng ôm sát, gỗ để mộc. Tượng chùa Bắc Bộ thời sau chủ yếu ngồi trên toà sen, áo nhiều nếp, sơn son thếp vàng. Hai nhóm thuộc những truyền thống và thời kỳ rất khác nhau.
Có thể xem tượng Phật gỗ Óc Eo ở đâu?
Các pho tượng hiện được lưu giữ ở một số bảo tàng tại TP.HCM và các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long. Vì gỗ cổ rất nhạy cảm, tượng thường đặt trong tủ kính kiểm soát độ ẩm, phòng trưng bày tối và thường cấm chụp đèn flash.
Đào được tượng gỗ cổ thì nên làm gì?
Nên dừng đào, giữ vật ẩm như lúc tìm thấy, không chà rửa hay phơi khô, chụp ảnh vị trí, rồi báo chính quyền địa phương hoặc bảo tàng tỉnh. Không tự mua bán hay mang đi, vì di vật tìm thấy trong lòng đất thuộc diện nhà nước quản lý.
Văn hoá Óc Eo có phải là vương quốc Phù Nam không?
Óc Eo là tên khảo cổ học đặt cho một nền văn hoá ở Nam Bộ, còn Phù Nam là tên vương quốc trong sử sách Trung Hoa. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng văn hoá Óc Eo là nền tảng vật chất của Phù Nam, nhưng mối liên hệ cụ thể vẫn tiếp tục được bàn.
