Trong chùa Việt có những pho tượng được tạc mặt dữ một cách có chủ ý: Hộ Pháp ở cửa điện, hàng Thập điện ở hai bên, Tiêu Diện ở chùa Nam Bộ, Tứ Thiên Vương ở một số chùa miền Trung và miền Nam. Theo cách hiểu phổ biến, vẻ dữ ấy không nhằm doạ người lễ, mà diễn tả sức mạnh canh giữ, sự nghiêm minh của luật nhân quả, và quyết tâm chế ngự cái xấu.
Vẻ dữ trên tượng tuân theo một bộ quy ước tạc khá chặt: mắt lồi, mày xếch, râu dựng, gân nổi, thân vặn. Bài giải thích các nhóm tượng dữ hay gặp, những quy ước tạo nên vẻ dữ, và gợi ý cách nói chuyện với trẻ nhỏ khi các em sợ những pho tượng này. Phần giáo lý về các vị hộ pháp, bạn nên hỏi chư tăng.
Hiền và dữ: hai giọng nói trong một ngôi chùa
Đi một vòng chùa làng Bắc Bộ, bạn sẽ thấy sự tương phản rất rõ. Ở trung tâm, các tượng Phật ngồi bình thản, mắt khép hờ, nụ cười kín. Càng ra phía ngoài, phía cửa, phía hai bên, càng gặp những pho mặt căng, mắt trợn, mặc giáp, cầm binh khí. Sự sắp xếp này không ngẫu nhiên: những vị mặt dữ đứng ở vòng ngoài như lớp canh giữ, bảo vệ không gian yên tĩnh ở bên trong.
Trong mỹ thuật Phật giáo Đông Á, tượng dữ thường được gọi là tượng phẫn nộ. Chữ "phẫn nộ" ở đây không mang nghĩa giận dữ thường tình mà là sức mạnh dùng để chế ngự cái xấu, theo cách hiểu phổ biến. Người xưa cần hình ảnh mạnh để nói về điều đó, và gương mặt dữ là cách trực tiếp nhất.
Với người Việt, cặp hiền dữ còn quen thuộc qua chính tên gọi của hai pho Hộ Pháp ở nhiều chùa: ông Khuyến Thiện và ông Trừng Ác, một vị khuyên làm điều thiện, một vị răn điều ác. Người làng thường gọi nôm là ông Thiện, ông Ác. Cặp tượng này là một bài học đạo đức được nói bằng gỗ: cùng một nhiệm vụ canh giữ, có lúc cần lời khuyên, có lúc cần sự nghiêm khắc.
Vẻ dữ có nhiều mức: từ nghiêm nghị đến phẫn nộ
Nghiêm. Mức nhẹ nhất là vẻ nghiêm của người cầm cân nảy mực: mặt không cười, mày hơi chau, miệng khép. Tượng các vị quan, các vị vua cõi âm, tượng thần ngồi ngai thường ở mức này. Đứng trước những pho như vậy, người xem cảm thấy sự trang trọng hơn là sợ hãi.
Uy. Mức thứ hai là vẻ uy của võ tướng: mắt mở to, râu dài, tay nắm binh khí, thân hơi vặn. Tượng Hộ Pháp Khuyến Thiện, nhiều pho Thiên Vương, tượng tướng ở đền thuộc mức này. Vẻ uy nói rằng vị đó mạnh và sẵn sàng, chứ chưa phải đang nổi giận.
Phẫn nộ. Mức cao nhất là phẫn nộ: mắt lồi trợn, miệng mở, răng nanh, gân nổi, có khi lửa bốc quanh đầu. Hộ Pháp Trừng Ác ở nhiều chùa, Tiêu Diện ở chùa Nam Bộ là những ví dụ. Đây là hình ảnh sức mạnh chế ngự được đẩy tới cùng.
Dữ mà hóm. Một nét rất riêng của tượng chùa làng là vẻ dữ nhiều khi pha chút hóm hỉnh. Thợ làng tạc mắt trợn mà má lại tròn, râu dựng mà miệng như sắp cười. Nhiều nhà nghiên cứu mỹ thuật nhắc tới nét dân gian này như dấu tay của người thợ Việt, khác với vẻ dữ nghiêm ngặt của tượng mẫu nước ngoài.
Những quy ước tạo nên vẻ dữ
Mắt lồi, tròng mắt to. Mắt được tạc lồi khỏi hốc, tròng mắt lớn, có khi khảm hoặc vẽ đen đậm. Đây là chi tiết gây ấn tượng mạnh nhất, nhìn từ xa đã thấy.
Mày xếch, trán nhăn. Lông mày dày, xếch ngược lên, giữa trán có nếp nhăn sâu. Đường mày quyết định phần lớn vẻ dữ, cũng như ở tượng Phật nó quyết định vẻ hiền.
Miệng mím hoặc mở. Có pho mím chặt môi, có pho mở miệng lộ răng như đang quát. Ở một số tượng, hai bên mép có răng nanh nhỏ.
Râu dựng, gân nổi. Râu được tạc thành những lọn dựng ngược hay xoắn mạnh; cổ và tay có gân nổi, bắp thịt căng. Tất cả gợi một cơ thể đang dồn sức.
Thân vặn, chân dạng. Thân tượng thường vặn nhẹ, một vai cao một vai thấp, hai chân dạng rộng, dải lụa bay sau lưng. Chuyển động ấy tương phản hẳn với sự tĩnh tại của tượng Phật ngồi.
Ảnh hưởng của sân khấu. Một số nhà nghiên cứu nhận xét gương mặt tượng võ tướng trong chùa, đền có nhiều điểm gần với lối vẽ mặt của nghệ thuật tuồng: màu mặt đậm, mày xếch, râu dài. Hai nghệ thuật cùng phục vụ một công chúng và cùng muốn nhân vật được nhận ra ngay.
Thập điện: vẻ nghiêm của công đường hơn là vẻ dữ
Hàng tượng Thập điện ở nhiều chùa Bắc Bộ hay bị người đi lễ xếp chung vào nhóm tượng dữ, nhưng nhìn kỹ, phần lớn các vị chỉ ở mức nghiêm. Mười vị được tạc như mười vị quan ngồi án: áo bào, mũ quan, thẻ hốt, có vị vuốt râu, có vị cúi xem sổ. Người thợ thường cố ý làm mỗi vị một nét mặt khác nhau, vị trầm ngâm, vị nghiêm khắc, vị hơi dữ, để dãy tượng không đơn điệu.
Cái làm cho khu Thập điện có vẻ đáng sợ thường không phải các vị ngồi trên, mà là những bức chạm hoặc tranh nhỏ ở bên dưới, kể cảnh cõi âm theo quan niệm dân gian. Về mặt mỹ thuật, đây là mảng chạm khắc dân gian sinh động, nhiều nhân vật, nhiều động tác, có khi chen cả chi tiết đời thường của làng quê. Các nhà nghiên cứu văn hoá xem chúng như một cách kể chuyện nhân quả bằng hình cho người không biết chữ.
Khi xem, bạn có thể tách hai lớp này ra: lớp tượng các vị quan ngồi án, với ngôn ngữ của công đường, và lớp chạm kể chuyện bên dưới, với ngôn ngữ của tranh dân gian. Không nên dùng những bức chạm ấy để doạ trẻ nhỏ hay để tự gieo lo lắng. Ý nghĩa về nhân quả, cách hiểu của nhà chùa thường sâu và nhân hậu hơn hình ảnh dân gian rất nhiều, nên hỏi chư tăng khi muốn tìm hiểu.
Tứ Thiên Vương và Tiêu Diện: tượng dữ ở chùa miền Trung, miền Nam
Ở một số chùa miền Trung, miền Nam và nhất là ở chùa người Hoa, bạn gặp bộ Tứ Thiên Vương, bốn vị võ tướng mặc giáp đứng ở cổng hoặc tiền đường, được hiểu là canh giữ bốn phương. Theo quy ước phổ biến trong mỹ thuật Đông Á, mỗi vị có một vật riêng: Trì Quốc ôm đàn tỳ bà, Tăng Trưởng cầm kiếm, Quảng Mục cầm con rồng hoặc con rắn, Đa Văn cầm lọng hoặc bảo tháp. Nhìn vật cầm, bạn gọi được tên từng vị dù nét mặt bốn pho khá giống nhau.
Tiêu Diện là pho tượng mặt dữ quen thuộc ở chùa Nam Bộ, thường đặt gần cửa, có pho như có ngọn lửa trên đầu, lưỡi thè dài. Hình tượng này gắn với lễ cúng thí thực cho những vong linh không nơi nương tựa, thường vào dịp rằm tháng Bảy. Ở một số nơi, người ta còn làm tượng Tiêu Diện bằng giấy để dùng trong lễ. Nhiều chùa giải thích Tiêu Diện là một hoá thân của Quan Âm, mang vẻ dữ để chế ngự, và đó là một ví dụ rõ về ý nghĩa của tượng phẫn nộ: bên ngoài dữ, bên trong là lòng từ.
Dù khác tên, khác vùng, các pho tượng này chung một vai trò: đứng ở vòng ngoài, giữ cho bên trong được yên. Nhận ra vai trò ấy, bạn sẽ thấy vẻ dữ của chúng là một phần của bố cục hài hoà chứ không phải điều đáng sợ.
Các nhóm tượng dữ hay gặp
Bảng tóm tắt những nhóm tượng mặt dữ ở chùa Việt, kèm vị trí và vai trò theo cách hiểu phổ biến.
| Nhóm tượng | Thường đặt ở | Nhận ra bằng | Vai trò theo cách hiểu phổ biến |
|---|---|---|---|
| Hộ Pháp Khuyến Thiện, Trừng Ác | Hai bên cửa điện Phật, chùa Bắc Bộ | Giáp trụ, binh khí, kích thước lớn | Canh giữ Phật pháp, khuyên thiện răn ác |
| Thập điện | Hai bên điện hoặc gian riêng | Mười vị mặc áo quan, cầm hốt, sổ | Biểu trưng sự nghiêm minh của nhân quả |
| Tiêu Diện | Chùa Nam Bộ và một số chùa miền Trung, thường gần cửa | Mặt dữ, có pho như có lửa trên đầu | Gắn với lễ cúng thí thực; nhiều nơi coi là một hoá thân của Quan Âm |
| Tứ Thiên Vương | Cổng hoặc tiền đường một số chùa, nhất là chùa người Hoa | Bốn vị mặc giáp, mỗi vị cầm một vật riêng | Canh giữ bốn phương |
| Thần võ ở đền, miếu | Đền thờ tướng, miếu thờ Quan Công | Mặt đỏ hoặc đen, râu dài, cầm binh khí | Hình ảnh trung dũng của võ tướng |
Tên gọi và cách bày các nhóm tượng này khác nhau đáng kể giữa các vùng và giữa các chùa. Bảng chỉ nêu dạng hay gặp; khi đến một chùa cụ thể, bạn hỏi người trông coi để biết cách gọi ở đó.
Nói chuyện với trẻ nhỏ khi các em sợ tượng dữ
Trẻ nhỏ đi chùa lần đầu hay sợ những pho tượng mặt dữ. Thay vì bảo "ông ấy bắt đấy", bạn có thể làm theo các bước sau để các em hiểu và bớt sợ.
- Dừng lại ở khoảng cách đủ xa để trẻ thấy an toàn, không kéo trẻ lại gần.
- Giải thích rằng các ông là người canh cửa, giống như bác bảo vệ, mặt nghiêm để giữ cho trong chùa được yên.
- Chỉ cho trẻ thấy các chi tiết: bộ giáp, thanh kiếm, dải lụa bay. Biến nỗi sợ thành sự tò mò về cách người thợ làm ra pho tượng.
- So sánh với tượng Phật bên trong: một bên hiền, một bên nghiêm, mỗi vị một việc. Trẻ hiểu được ý tương phản rất nhanh.
- Không dùng tượng dữ để doạ trẻ ngoan. Lời doạ có thể khiến trẻ sợ đi chùa, sợ cả những nơi thờ tự về sau.
- Về nhà, có thể cùng trẻ vẽ lại pho tượng. Vẽ là cách tốt để trẻ làm chủ nỗi sợ và nhớ lâu những gì đã thấy.
Cách nói chuyện này cũng hợp với người lớn lần đầu đến chùa: hiểu vai trò của tượng dữ thì cảm giác e ngại sẽ nhường chỗ cho sự quan sát.
Câu hỏi thường gặp
Tượng phẫn nộ là gì?
Tượng phẫn nộ là cách gọi trong mỹ thuật Phật giáo Đông Á cho những pho tượng được tạc mặt dữ một cách có chủ ý, như Hộ Pháp, Thiên Vương, Tiêu Diện. Theo cách hiểu phổ biến, vẻ phẫn nộ ở đây là hình ảnh sức mạnh chế ngự cái xấu, không phải sự giận dữ thường tình của con người.
Vì sao tượng dữ ở chùa làng đôi khi trông hóm hỉnh?
Vì thợ làng tạc theo cảm quan dân gian, nhiều khi pha nét tròn trịa, vui mắt vào gương mặt dữ: mắt trợn mà má phúng phính, râu dựng mà miệng như sắp cười. Các nhà nghiên cứu mỹ thuật coi đó là nét riêng đáng quý của tượng chùa làng Việt so với tượng mẫu nước ngoài.
Tiêu Diện là ai?
Tiêu Diện là một vị có tượng mặt dữ, gặp nhiều ở chùa Nam Bộ và một số chùa miền Trung, gắn với lễ cúng thí thực cho các vong linh không nơi nương tựa. Theo cách hiểu phổ biến ở nhiều nơi, Tiêu Diện là một hoá thân của Bồ Tát Quan Âm. Chi tiết giáo lý nên hỏi chư tăng.
Tượng dữ có phải để doạ người đi lễ không?
Theo cách hiểu phổ biến, không. Vẻ dữ diễn tả sức mạnh canh giữ và chế ngự cái xấu, không nhằm làm người lễ sợ. Các bức chạm về cõi âm bên Thập điện được nhiều nhà nghiên cứu coi là phương tiện giáo dục đạo đức, khuyên người ta sống tử tế.
Có nên cho trẻ nhỏ xem tượng Thập điện và tranh cõi âm không?
Tuỳ độ tuổi và tính cách của trẻ. Nếu cho xem, bạn nên giải thích đây là cách người xưa kể chuyện để khuyên làm điều tốt, không dùng để doạ trẻ. Với trẻ quá nhỏ hoặc nhạy cảm, có thể dừng ở việc xem tượng Hộ Pháp và nói về vai trò canh cửa.
Vì sao tượng võ tướng thường mặt đỏ hoặc đen?
Màu mặt trên tượng võ tướng có nhiều điểm gần với lối vẽ mặt trong nghệ thuật tuồng, nơi màu đỏ thường gợi sự trung dũng, màu đen gợi sự cương trực, nóng nảy. Đây là quy ước mỹ thuật và sân khấu để người xem nhận ra tính cách nhân vật, không phải màu da thật.
