Phần lớn tượng gỗ cỡ lớn, cả tượng cổ lẫn tượng mới, được ghép từ nhiều khối: thân là một khối chính, còn tay, toà sen, bệ, hào quang và đôi khi cả đầu được làm riêng rồi ghép vào bằng mộng và chốt. Ghép không phải là cách làm tiết kiệm hay cẩu thả; đó là lời giải của người thợ trước giới hạn của khúc gỗ và trước việc gỗ co ngót theo mùa.
Bài này giải thích vì sao thợ ghép, thường ghép ở những chỗ nào, và một mạch ghép tốt trông ra sao so với mạch ghép làm vội. Hiểu chuyện ghép giúp bạn đọc đúng một pho tượng, không vội cho rằng tượng ghép là tượng kém, cũng không đặt kỳ vọng sai vào chữ "nguyên khối".
Vì sao thợ phải ghép
Lý do đầu tiên là kích thước khúc gỗ. Một pho tượng ngồi cao hơn một mét, có hai tay vươn ra trước và toà sen rộng, cần một khối gỗ lớn hơn nhiều so với thân cây gỗ mít thông thường. Ngay cả khi tìm được khúc gỗ đủ lớn, phần lớn khối gỗ sẽ bị đục bỏ, rất phí.
Lý do thứ hai là thớ gỗ. Gỗ chắc nhất theo chiều dọc thớ. Một bàn tay vươn ngang mà đục chung từ khối thân thì thớ gỗ ở cổ tay chạy ngang, rất dễ gãy. Ghép tay làm từ một khối riêng, thớ chạy dọc theo cánh tay, giúp chi tiết mảnh bền hơn nhiều. Toà sen cũng vậy: những cánh sen vươn ra được làm từ các mảnh có thớ phù hợp.
Lý do thứ ba là nứt. Gỗ co ngót khi khô và nở khi ẩm, mức co theo chiều ngang thớ lớn hơn nhiều so với chiều dọc. Một khối gỗ càng to, sự chênh lệch giữa lõi và mặt ngoài càng lớn, càng dễ nứt toác. Ghép từ những khối nhỏ hơn và khoét rỗng lòng tượng là hai cách thợ xưa dùng để giảm nứt. Nhiều pho tượng cổ khi tu bổ mới lộ ra lòng rỗng và các khối ghép bên trong.
Những chỗ thường được ghép trên một pho tượng
Không phải pho nào cũng ghép đủ các chỗ dưới đây; tượng nhỏ có khi chỉ ghép bệ. Bảng giúp bạn biết nên tìm mạch ghép ở đâu.
| Chỗ ghép | Vì sao ghép ở đây | Mạch ghép thường nằm đâu |
|---|---|---|
| Hai tay, cẳng tay | Thớ gỗ dọc theo tay cho chi tiết bền | Ở vai, khuỷu, hoặc giấu trong ống tay áo |
| Bàn tay | Ngón mảnh cần thớ riêng | Ở cổ tay, thường giấu dưới mép tay áo |
| Toà sen, bệ | Kích thước rộng, cánh sen vươn xa | Giữa các lớp sen, giữa thân và toà |
| Hào quang, khám | Tấm mỏng, rộng, chạm thủng | Chốt sau lưng tượng |
| Đầu | Với tượng rất lớn hoặc cần chỉnh mặt riêng | Ở cổ, giấu dưới cổ áo hay vòng cổ |
| Vật cầm tay | Chi tiết mảnh như kiếm, như ý, cành hoa | Lắp vào lòng bàn tay, có thể tháo |
Người thợ giỏi chọn vị trí ghép trùng với ranh giới tự nhiên của hình khối: mép tay áo, viền cổ áo, mép toà sen. Nhờ vậy sau khi sơn thếp, mạch ghép gần như biến mất.
Mộng, chốt và keo: cách thợ nối các khối
Cách nối truyền thống là mộng: một đầu khối gỗ được đục thành chốt nhô ra, đầu kia đục lỗ tương ứng, hai phần khít vào nhau. Mộng có nhiều kiểu tuỳ chỗ, ví dụ mộng tròn ở cổ tay, mộng vuông ở vai, mộng đuôi én ở chỗ cần chống tuột. Ngoài mộng, thợ còn dùng chốt gỗ hoặc chốt tre đóng xuyên qua để giữ.
Keo truyền thống ở các làng nghề phía Bắc thường dựa vào chính sơn ta, trộn với các chất độn để gắn và trám mạch. Sơn ta khô rất cứng, gắn bền, và quan trọng là cùng hệ với lớp sơn phủ bên ngoài nên ít bị tách lớp. Sau khi gắn, mạch ghép thường được bó vải và phủ nhiều lớp sơn lót, giúp lớp sơn ngoài không nứt theo mạch khi gỗ co giãn.
Ngày nay nhiều xưởng dùng keo tổng hợp, nhanh và tiện. Keo tốt dùng đúng cách vẫn cho mạch ghép bền. Vấn đề chỉ xảy ra khi keo bị dùng thay cho mộng, tức là hai khối chỉ dán phẳng vào nhau mà không có mộng chốt. Mạch ghép kiểu này có thể chắc lúc đầu, nhưng sau vài mùa nồm khô dễ hở, nhất là ở chỗ chịu lực như cánh tay vươn ra.
Mạch ghép tốt và mạch ghép vội
Vị trí hợp lý. Mạch ghép tốt nằm ở ranh giới tự nhiên của hình khối. Mạch ghép vội có khi chạy ngang giữa một mảng áo phẳng hay cắt qua khuôn mặt, rất khó giấu.
Thớ và màu gỗ hài hoà. Thợ cẩn thận chọn các khối cùng loại gỗ, màu gần nhau, thớ đặt theo hướng chịu lực. Ở chỗ chưa sơn như đáy, bạn có thể thấy thớ hai bên mạch đổi hướng một cách có chủ đích.
Mạch kín, không có khe sáng. Soi đèn xiên dọc mạch: mạch tốt kín đều, không thấy khe sáng hay bột trám nứt. Mạch vội có thể thấy khe hở hoặc lớp bột trám dày.
Sơn không nứt theo mạch. Sau một vài mùa, nếu lớp sơn nứt thành một đường thẳng chạy đúng theo mạch ghép, có thể mạch được xử lý chưa kỹ hoặc gỗ chưa đủ khô khi ghép.
Chỗ chịu lực có mộng. Với tay vươn ra, vật cầm nặng, hào quang lớn, mạch ghép tốt luôn có mộng hoặc chốt, không chỉ dán keo. Câu này nên hỏi thẳng người làm.
Gỗ phải khô trước khi ghép
Một mạch ghép đẹp lúc giao tượng chưa chắc còn đẹp sau hai mùa nồm. Lý do thường nằm ở độ khô của gỗ. Gỗ còn ẩm khi ghép sẽ tiếp tục co lại trong nhà, các khối co mỗi khối một kiểu tuỳ hướng thớ, và mạch ghép bị kéo hở. Thợ xưa để gỗ khô tự nhiên trong thời gian dài, có nơi ngâm gỗ trong nước hoặc bùn một thời gian rồi mới phơi, với kinh nghiệm cho rằng làm vậy gỗ ít nứt và ít mối mọt hơn.
Ngày nay nhiều xưởng dùng lò sấy để rút ngắn thời gian. Sấy đúng quy trình cho gỗ khô đều; sấy vội làm mặt ngoài khô trong khi lõi còn ẩm, sau đó gỗ nứt từ bên trong. Mắt thường không thấy được độ ẩm của gỗ, nhưng có thể hỏi người làm gỗ đã khô bao lâu, sấy hay phơi tự nhiên.
Đây cũng là lý do một pho tượng mới, dù làm cẩn thận, vẫn có thể xuất hiện vài vết rạn nhỏ ở mạch ghép trong năm đầu khi thích nghi với không khí trong nhà. Vết rạn nhỏ trên lớp sơn không có nghĩa là tượng hỏng; nhưng mạch ghép hở rộng dần, tay tượng lỏng thì cần đưa cho thợ xem.
Gỗ ghép thanh và gỗ vụn ép: khác với ghép khối
Cần phân biệt ghép khối truyền thống với hai cách làm phôi khác. Cách thứ nhất là gỗ ghép thanh, tức là nhiều thanh gỗ nhỏ được dán với nhau thành một khối lớn rồi mới đục tượng. Cách này giúp có phôi to từ gỗ nhỏ, ít nứt, nhưng trên mặt tượng có thể thấy những sọc thớ song song đều đặn, nhất là ở chỗ không sơn. Nếu được nói rõ, đây là một lựa chọn kỹ thuật hợp lý.
Cách thứ hai là gỗ vụn ép hoặc bột gỗ trộn keo đổ khuôn. Về bản chất đây là tượng đổ khuôn, không phải tượng gỗ tạc, dù bề mặt có vân giống gỗ. Gọi là "tượng gỗ" thì không chính xác. Bài về tượng đổ khuôn và bài về dấu vết nghề trong chuyên mục này tả cách nhận ra.
Ghép khối khác hai cách trên ở chỗ mỗi khối vẫn là gỗ tự nhiên liền, được đục riêng theo đúng phần việc của nó rồi lắp vào nhau. Đó là cách làm của thợ tạc tượng Việt qua nhiều thế kỷ, và vẫn là cách được các xưởng làm tượng lớn dùng hôm nay.
Hỏi người làm về chuyện ghép
Người làm tượng nghiêm túc thường sẵn lòng nói về cách ghép, vì đó là phần tay nghề họ tự hào. Những câu dưới đây giúp cuộc trò chuyện đi đúng chỗ.
- Pho tượng này thân nguyên khối không, những phần nào ghép?
- Các chỗ ghép dùng mộng, chốt hay chỉ dán keo? Chỗ chịu lực như tay vươn ra xử lý thế nào?
- Mạch ghép có được bó vải, phủ lót trước khi sơn không?
- Gỗ được phơi hay sấy, khô trong bao lâu trước khi đục và ghép?
- Lòng tượng có khoét rỗng không, nếu có thì vì sao?
- Vật cầm tay, hào quang có tháo ra được không, và khi lau chùi cần lưu ý gì?
- Nếu sau một thời gian mạch ghép hở, xưởng xử lý ra sao?
Câu trả lời cụ thể, có giải thích lý do, là dấu hiệu bạn đang nói chuyện với người hiểu việc mình làm.
Tượng ghép trong di tích và chuyện bảo quản
Ở tượng cổ trong đình chùa, mạch ghép là chỗ thường hư đầu tiên: tay bị lỏng rồi rơi, ngón tay gãy ở chỗ ghép, toà sen bung các lớp. Nhiều pho tượng di tích được người dân trong làng gắn tạm lại bằng đinh, dây thép, xi măng. Những cách vá ấy, dù xuất phát từ lòng quý tượng, có thể làm hỏng thêm phần gỗ gốc.
Nguyên tắc chung là khi tượng di tích có chỗ ghép bị lỏng hay rơi, hãy giữ nguyên mảnh rời, cất cẩn thận, và báo ban quản lý di tích hoặc cơ quan văn hoá để có người chuyên môn xử lý. Không tự ý gắn lại bằng keo mạnh hay đinh. Với tượng thờ trong gia đình, nếu tay tượng hay vật cầm bị lỏng, nên đưa về xưởng làm ra pho tượng hoặc một thợ có kinh nghiệm, vì họ biết mộng ở trong ra sao.
Hiểu tượng được ghép thế nào cũng giúp bạn giữ tượng tốt hơn hằng ngày: không nhấc tượng bằng tay hay đầu, không đặt tượng ở chỗ nắng chiếu hay gần điều hoà thổi thẳng làm gỗ co giãn mạnh, và khi lau thì lau nhẹ quanh những chi tiết ghép.
Câu hỏi thường gặp
Tượng ghép có kém bền hơn tượng nguyên khối không?
Không nhất thiết. Ghép đúng cách, đặt thớ gỗ theo hướng chịu lực, có mộng và chốt, tượng ghép thường bền hơn và ít nứt hơn một khối gỗ lớn liền. Độ bền phụ thuộc vào tay nghề ghép và độ khô của gỗ hơn là việc có ghép hay không.
Làm sao thấy mạch ghép khi tượng đã sơn thếp kín?
Thường rất khó thấy nếu thợ làm tốt. Có thể soi đèn xiên dọc cổ tay, mép tay áo, cổ áo, giữa thân và toà sen. Theo thời gian, đôi khi lớp sơn nứt thành đường thẳng đúng chỗ mạch ghép.
Tượng cổ có phải đều nguyên khối không?
Không. Nhiều tượng cổ cỡ lớn trong chùa Việt được ghép tay, ghép toà sen và khoét rỗng lòng. Đây là kỹ thuật truyền thống, không phải dấu hiệu tượng mới hay tượng kém.
Vì sao một số tượng có lòng rỗng?
Khoét rỗng giúp gỗ khô đều hơn, ít nứt, và giảm trọng lượng. Theo tập quán ở một số nơi, lòng tượng còn được dùng để đặt vật phẩm khi làm lễ. Việc mở lòng tượng nên để nhà chùa hoặc người có chuyên môn quyết định.
Tay tượng bị lỏng có tự gắn lại được không?
Với tượng di tích thì không tự gắn, hãy báo ban quản lý. Với tượng trong nhà, nên nhờ thợ có kinh nghiệm vì họ biết mộng bên trong và loại keo phù hợp. Dùng keo mạnh hay đinh tự gắn có thể làm nứt gỗ và khó sửa về sau.
Gỗ ghép thanh có phải là gỗ giả không?
Không. Gỗ ghép thanh là gỗ tự nhiên được dán từ nhiều thanh nhỏ thành khối lớn. Đây là vật liệu thật và ít nứt, chỉ cần được gọi đúng tên. Khác với gỗ vụn ép hay bột gỗ đổ khuôn, vốn là một loại tượng đổ khuôn.
