"Làm mới" tượng cổ là khi những pho tượng đã có hàng trăm năm tuổi bị sơn đè một lớp sơn mới, sơn nhũ, thếp lại toàn bộ cho sáng, thay đầu, thay tay bằng phần mới tạc, hoặc trát xi măng vào chỗ nứt — thường với thiện ý muốn tượng đẹp, uy nghi trở lại. Giới bảo tồn lo ngại vì những việc này xoá đi lớp gốc, làm sai lệch hình dáng và phần lớn không thể đảo ngược. Một pho tượng có thể trông mới hơn nhưng mất đi phần giá trị khiến nó đáng được giữ.
Bài này không nhằm phê phán ai. Ở nhiều nơi, chuyện làm mới tượng đến từ lòng thành của dân làng, người công đức, và từ việc chưa có đủ thông tin về cách giữ di sản. Mục đích của bài là giải thích những gì bị mất đi, vì sao chúng quan trọng, và những lựa chọn khác mà cộng đồng có thể cân nhắc trước khi quyết định.
Những kiểu "làm mới" hay gặp
Qua các đợt khảo sát di tích và những gì được báo chí, giới nghiên cứu nhắc tới nhiều năm qua, có thể gom thành mấy kiểu chính:
- Sơn đè toàn bộ: phủ một lớp sơn công nghiệp, sơn dầu, sơn nhũ màu vàng lên khắp pho tượng, che kín lớp sơn ta và vàng thếp cũ.
- Thếp lại toàn bộ: thếp vàng hoặc dán lá vàng giả mới lên cả tượng cho sáng đều, đôi khi sau khi đã cạo bỏ một phần lớp cũ.
- Vẽ lại mặt: tô lại mắt, mày, môi bằng màu mới, theo nét tay người vẽ hôm nay chứ không theo nét cũ.
- Thay phần hỏng bằng phần mới tạc: thay đầu, tay, toà sen, bệ đã mục bằng phần mới, có khi theo kiểu dáng khác hẳn thời kỳ của pho tượng.
- Trát vá bằng vật liệu không tương thích: xi măng, bột trét tường, keo công nghiệp đắp vào chỗ nứt, chỗ mọt.
- Thay luôn tượng cũ: tạc pho mới thế chỗ, đưa pho cũ vào kho, ra sau chùa hoặc để mặc xuống cấp.
Kiểu nào cũng có chung một điểm: phần gốc bị che, bị thay hoặc bị bỏ đi, và người xem sau này khó hoặc không thể biết pho tượng ban đầu trông như thế nào.
Lớp sơn cũ không chỉ là màu: nó là tư liệu
Với người không làm nghề, lớp sơn bong tróc, vàng thếp xỉn trên tượng cổ là dấu hiệu của sự cũ nát. Với người nghiên cứu, đó là một kho thông tin. Thành phần sơn, cách bó hom, cách thếp, màu son, độ dày các lớp giúp xác định kỹ thuật và thời kỳ chế tác. Nhiều pho tượng có nhiều lớp sơn chồng lên nhau từ các lần tu bổ khác nhau; đọc các lớp ấy là đọc lịch sử của pho tượng và của ngôi chùa.
Dấu tay người thợ cũng nằm trên bề mặt: nhát đục, độ mềm của nếp áo, cách vẽ mắt, độ sắc của đường môi. Một lớp sơn dày phủ lên làm mờ những đường nét đó, nét mặt trở nên tròn trịa, nhoè đi. Vẽ lại mắt, môi bằng nét tay mới là thay thần thái của pho tượng bằng thần thái do người hôm nay hình dung.
Khi sơn công nghiệp đã phủ lên sơn ta, việc gỡ ra gần như không thể làm mà không mang theo lớp bên dưới. Đây là điểm mấu chốt: một lần làm mới có thể xoá đi thông tin tồn tại hàng trăm năm, và không có cách nào lấy lại.
Có những trường hợp các nhà nghiên cứu mỹ thuật chỉ biết được phong cách gốc của một pho tượng nhờ ảnh chụp từ trước khi nó được làm mới. Đó cũng là lý do việc chụp ảnh, ghi chép trước mọi can thiệp được nhấn mạnh trong nghề bảo tồn.
Làm mới và bảo quản: hai cách tiếp cận khác nhau ở đâu
Cùng một pho tượng xuống cấp, có thể đi theo hai hướng rất khác. Bảng so sánh dưới giúp cộng đồng thấy rõ trước khi chọn:
| Khía cạnh | Làm mới | Bảo quản, tu bổ theo nguyên tắc bảo tồn |
|---|---|---|
| Mục tiêu | Tượng trông như mới, sáng, đều màu | Giữ tối đa phần gốc, làm chậm xuống cấp, ổn định tình trạng |
| Lớp sơn, vàng cũ | Bị phủ đè hoặc cạo bỏ | Được làm sạch nhẹ, gắn lại chỗ bong, giữ nguyên |
| Phần bị mất | Thay bằng phần mới, có khi không đúng phong cách | Chỉ bổ sung khi cần cho kết cấu hoặc nhận diện, có căn cứ, phân biệt được |
| Vật liệu | Sơn, keo, xi măng hiện đại dễ mua | Vật liệu tương thích với gốc, ưu tiên loại có thể gỡ ra sau này |
| Ghi chép | Thường không có | Có hồ sơ ảnh, mô tả trước, trong và sau khi làm |
| Người thực hiện | Thợ sơn, thợ mộc nói chung | Người làm bảo tồn, thợ có kinh nghiệm phục hồi, dưới sự xem xét của cơ quan văn hoá |
| Kết quả trước mắt | Rực rỡ, dễ được khen | Có thể vẫn trông cũ, nhưng chắc chắn và đúng gốc |
Hướng thứ hai thường không cho kết quả "đẹp" ngay theo nghĩa thông thường, nên cần được giải thích kỹ cho cộng đồng. Nhưng chỉ hướng đó mới giữ được pho tượng như một di sản thật, chứ không phải một bản làm lại trên cái nền cũ.
Vì sao chuyện làm mới vẫn tiếp diễn
Lý do đầu tiên là lòng thành. Với người đi lễ, một pho tượng xỉn màu, bong sơn có vẻ như bị bỏ bê, chưa được chăm chút xứng đáng. Công đức sơn thếp lại tượng là một hình thức bày tỏ lòng kính trọng phổ biến, và người làm việc đó hoàn toàn có thiện ý.
Lý do thứ hai là thông tin. Không phải làng nào, ngôi chùa nào cũng có người hiểu về bảo tồn, và không phải lúc nào cơ quan văn hoá cũng được hỏi ý kiến trước. Nhiều di tích chưa được xếp hạng, nên các quy định về tu bổ không được biết tới hay không được áp dụng chặt.
Lý do thứ ba là chi phí và thời gian. Làm mới bằng sơn công nghiệp nhanh, rẻ hơn và dễ tìm người làm. Bảo quản theo nguyên tắc cần khảo sát, thử nghiệm, vật liệu riêng và người có chuyên môn, nên tốn kém và lâu hơn.
Lý do thứ tư là thẩm mỹ. Nhiều người thích vẻ rực rỡ, sáng bóng và chưa quen nhìn vẻ đẹp của lớp thời gian. Đây không phải là đúng hay sai, mà là một khác biệt về cách nhìn, cần được trò chuyện bằng sự tôn trọng.
Những lựa chọn khác mà cộng đồng có thể cân nhắc
Làm sạch và gắn lại thay vì sơn đè. Một pho tượng được làm sạch muội, gắn lại những mảng sơn bong thường đã đẹp lên rõ rệt mà vẫn giữ nguyên lớp gốc. Đây là bước đầu nên thử trước khi nghĩ tới chuyện sơn lại.
Dặm có chủ đích thay vì phủ toàn bộ. Những chỗ mất sơn, mất vàng lớn có thể được dặm lại ở đúng chỗ đó, màu dặm hài hoà với phần còn lại. Phần lớn bề mặt gốc được giữ.
Tạc pho mới để thờ, giữ pho cũ để bảo tồn. Ở một số nơi, khi tượng cổ quá yếu, cộng đồng chọn tạc một pho mới cho việc thờ tự hằng ngày, còn pho cũ được giữ ở nơi an toàn, có điều kiện bảo quản tốt hơn. Việc này cần bàn kỹ với nhà chùa, dân làng và cơ quan văn hoá vì liên quan cả tín ngưỡng lẫn di sản.
Chuyển công đức sang việc khác cho pho tượng. Tiền công đức có thể dùng làm khám kính, cải thiện thông gió, chống mối cho điện thờ, lắp khoá, camera — những việc giúp pho tượng sống lâu hơn mà không chạm vào bề mặt.
Đọc dấu hiệu một pho tượng đã từng được làm mới
Khi đi chùa, đi đình, bạn có thể nhận ra một pho tượng cổ đã qua lần làm mới nhờ vài dấu hiệu. Biết đọc giúp bạn hiểu pho tượng hơn, chứ không phải để bình phẩm:
- Màu vàng quá đều, quá sáng, ánh kim loại giống sơn nhũ, không có độ trầm ở các hốc như vàng thếp lâu năm.
- Nét mặt tròn trịa, mờ đường viền mắt, môi; nếp áo dày và nhoè như bị một lớp sơn đặc lấp lại.
- Màu sơn ở mặt, tay khác hẳn phần thân hoặc khác các pho tượng cùng bộ bên cạnh.
- Một phần tượng — thường là đầu, tay, toà sen — có phong cách tạc khác, chi tiết sắc hơn hoặc thô hơn phần còn lại.
- Ở chỗ sứt, lộ ra nhiều lớp sơn chồng lên nhau với màu khác nhau, hoặc lộ ra vữa xám ở chỗ lẽ ra là gỗ.
- Dưới chân bệ có vết sơn mới chảy loang ra mặt bệ cũ.
Những dấu hiệu này cũng là thông tin quý cho người nghiên cứu, vì chúng cho biết pho tượng đã trải qua những lần can thiệp nào. Nếu bạn có ảnh cũ của pho tượng trước khi được làm mới, đó là tư liệu đáng gửi cho bảo tàng hoặc cơ quan văn hoá địa phương.
Nếu ở làng, ở chùa bạn đang có kế hoạch làm mới tượng
Điều có ích nhất bạn có thể làm là góp ý để kế hoạch được bàn kỹ trước khi bắt tay. Đề nghị chụp ảnh đầy đủ tình trạng hiện tại, hỏi ý kiến cơ quan văn hoá địa phương hoặc bảo tàng tỉnh, nhất là khi pho tượng có dấu hiệu cổ hay di tích đã được xếp hạng. Theo Luật Di sản văn hoá và các văn bản hướng dẫn hiện hành, việc tu bổ di tích và hiện vật trong di tích có những yêu cầu riêng; ban quản lý nên tìm hiểu kỹ quy định áp dụng cho trường hợp của mình.
Khi nói chuyện với dân làng, người công đức, hãy bắt đầu từ điểm chung: ai cũng muốn pho tượng được trân trọng và tồn tại lâu dài. Giải thích rằng giữ lớp gốc là một cách trân trọng khác, không kém phần thành kính. Những tấm ảnh so sánh trước và sau khi làm mới ở nơi khác, nếu có từ nguồn đáng tin, thường thuyết phục hơn lời giảng giải.
Không nên tranh cãi gay gắt hoặc bình phẩm nhà chùa, ban quản lý. Việc bảo tồn tượng cổ chỉ thành công khi cộng đồng đồng thuận, vì chính họ là người giữ tượng hằng ngày.
Câu hỏi thường gặp
Tượng ở chùa làng đã bị sơn lại rồi thì có gỡ ra được không?
Tuỳ loại sơn và tình trạng lớp bên dưới. Trong một số trường hợp, người làm bảo tồn có thể gỡ dần lớp sơn mới mà giữ được phần lớn lớp cũ, nhưng việc này rất tốn công, cần thử kỹ và không phải lúc nào cũng thành công. Không nên tự cạo hay tẩy để "trả lại màu cũ".
Thay đầu tượng bị mục bằng đầu mới có phải là sai không?
Khi phần đầu đã hỏng tới mức không giữ được, việc bổ sung có thể cần thiết. Vấn đề nằm ở cách làm: phần bổ sung nên có căn cứ về hình dáng, được ghi chép rõ, và nếu có thể thì giữ lại phần gốc đã hỏng. Tạc đầu mới theo ý thích, khác phong cách, là điều giới bảo tồn lo ngại.
Sơn lại tượng thờ trong gia đình có sao không?
Tượng thờ gia đình là tài sản và lựa chọn của gia đình. Nếu tượng không có giá trị cổ đặc biệt, việc sơn thếp lại là bình thường. Tuy vậy, nếu tượng đã truyền nhiều đời, có dấu hiệu cổ, bạn nên hỏi người có chuyên môn trước, và chọn thợ dùng sơn ta, thếp đúng kỹ thuật thay vì sơn nhũ công nghiệp.
Làm sao biết một pho tượng ở chùa có phải tượng cổ có giá trị?
Người đi lễ thường khó tự xác định. Một số dấu hiệu gợi ý là phong cách tạc khác hẳn tượng mới, lớp sơn nhiều tầng, gỗ đã khô nẻ lâu năm. Cách chắc nhất là hỏi ban quản lý di tích hoặc bảo tàng tỉnh, nơi có thể có hồ sơ kiểm kê hiện vật.
Có phải tượng cổ nào cũng phải để nguyên, không được động vào?
Không. Bảo tồn không có nghĩa là bỏ mặc. Tượng cổ vẫn cần được làm sạch, chống mối mọt, gia cố chỗ yếu, gắn lại chỗ bong. Điều quan trọng là những việc đó được làm theo nguyên tắc giữ gốc, có ghi chép, bằng vật liệu phù hợp và do người có chuyên môn thực hiện hoặc hướng dẫn.
