Phần dưới chân một pho tượng thường có hai tầng: toà sen (hay đài sen) đỡ trực tiếp thân tượng, và bệ đỡ toà sen. Tượng Phật và Bồ Tát ngồi hay đứng trên sen; tượng thần linh, vua chúa và Mẫu trong đình, đền, phủ thì ngồi trên ngai. Một số vị ngồi hay đứng trên lưng thú. Chỉ nhìn phần dưới chân, bạn đã biết pho tượng thuộc hệ thờ nào trước cả khi thấy rõ khuôn mặt.
Toà sen và bệ cũng là nơi người thợ trang trí nhiều nhất: cánh sen xếp lớp, sóng nước, rồng, sư tử, hoa dây. Bài giải thích các kiểu toà sen và bệ hay gặp ở Việt Nam, ý nghĩa ở mức phổ thông, và vì sao không nên dùng riêng phần bệ để đoán tuổi một pho tượng.
Vì sao tượng Phật ngồi trên hoa sen
Hoa sen mọc lên từ bùn mà hoa không mang mùi bùn. Hình ảnh này được dùng rất sớm trong văn hoá Ấn Độ và trong kinh điển Phật giáo để nói về sự thanh tịnh: sống giữa đời mà không bị đời làm vấy bẩn. Đặt pho tượng lên một đoá sen là cách nói bằng hình ảnh rằng vị đó đã vượt lên khỏi những ràng buộc thường tình. Người Việt vốn quen với sen ao làng nên tiếp nhận biểu tượng này rất tự nhiên.
Về mặt thị giác, toà sen còn làm một việc quan trọng: tách pho tượng ra khỏi mặt bệ, tạo một khoảng đệm giữa thân tượng và đồ thờ phía trước. Các lớp cánh sen toả ra khiến khối tượng như nở ra từ dưới lên, mắt người xem đi từ cánh sen lên gối, lên tay rồi lên mặt. Đó là lý do một pho tượng đặt thẳng lên mặt bàn trông thấp và thiếu trang nghiêm, dù bản thân pho tượng không đổi.
Cũng cần phân biệt toà sen trên tượng với hoa sen làm hoa văn trang trí khắp nơi trong chùa, trên đồ gốm, trên tranh. Ở đây ta chỉ nói đến đoá sen làm chỗ ngồi hay chỗ đứng, phần cấu thành của pho tượng.
Các kiểu toà sen hay gặp và cách nhận ra
Bảng dưới gom những kiểu toà sen phổ biến trên tượng ở chùa Việt. Tên gọi là cách nói thông dụng trong giới thợ và sách mỹ thuật, không phải hệ thống phân loại chính thức.
| Kiểu toà sen | Nhìn thấy gì | Hay gặp trên |
|---|---|---|
| Sen một tầng cánh ngửa | Một vòng cánh sen hướng lên, ôm lấy phần dưới thân tượng | Tượng nhỏ, tượng Bồ Tát, tượng thờ gia đình |
| Sen ngửa sen úp | Hai tầng cánh: tầng trên ngửa lên đỡ tượng, tầng dưới úp xuống, ở giữa có eo thắt | Tượng Phật trong điện chính, nhiều tượng đá và gỗ cổ |
| Sen nhiều lớp cánh | Ba, bốn lớp cánh xếp so le, càng lên cao cánh càng nhỏ | Tượng gỗ sơn son thếp vàng thế kỷ 17–19 và tượng làm sau này |
| Đài sen có gương sen | Mặt trên phẳng như gương sen, có khi khắc hạt sen | Tượng Bồ Tát đứng, tượng nhỏ đặt trong khám |
| Đài sen đứng | Một đoá sen nhỏ dưới mỗi bàn chân hoặc một đài chung cho hai chân | A Di Đà tiếp dẫn, Bồ Tát đứng, đệ tử hầu |
Số tầng cánh sen thường được giải thích theo nhiều cách khác nhau, có người gắn với con số này con số kia trong kinh văn. Phần lớn những cách giải thích đó không có nguồn chắc chắn; với người xem, số lớp cánh chủ yếu cho biết độ công phu của tượng và thói quen của phường thợ làm ra nó.
Bệ dưới toà sen: bệ Tu Di, bệ bát giác và bệ hộp
Bệ Tu Di. Bệ thắt eo ở giữa, phình ra ở trên và dưới, mô phỏng núi Tu Di, ngọn núi ở trung tâm vũ trụ theo vũ trụ quan Phật giáo. Bệ này rất phổ biến trong mỹ thuật Phật giáo Đông Á và gặp nhiều ở chùa Việt. Phần eo thường chạm hoa dây, cánh sen nhỏ, hoặc để trơn sơn son.
Bệ bát giác. Bệ tám cạnh, mỗi mặt có thể chạm một ô hoa văn riêng. Sách mỹ thuật hay nhắc tới bệ đá nhiều tầng của các tượng thời Lý, trong đó có tầng chạm sóng nước và hoa lá, như một nét đặc trưng của giai đoạn này. Bệ bát giác nhìn đẹp từ nhiều hướng nên hợp với tượng đặt giữa gian.
Bệ hộp vuông. Bệ hình hộp đơn giản, có khi chỉ là một khối gỗ sơn son. Gặp nhiều ở chùa làng nghèo, ở tượng nhỏ, và ở các bệ được làm thay thế về sau. Bệ hộp không có nghĩa là tượng kém giá trị; nhiều pho tượng đẹp vẫn đặt trên bệ rất mộc.
Bệ xây. Nhiều chùa đặt tượng gỗ lên bệ gạch xây trát vữa, sơn màu, vì bệ gỗ cũ đã mục. Gặp kiểu này, phần toà sen gỗ còn lại mới là phần cùng thời với tượng, còn bệ xây là lớp sửa chữa sau.
Bệ hình thú và toà Cửu Long
Không phải pho tượng nào cũng ngồi trên sen đặt trên bệ trơn. Một số pho đặt toà sen trên lưng con thú, và con thú đó là một phần của hình tượng. Sách mỹ thuật thường nhắc những bệ đá thời Lý chạm hình sư tử đội đài sen, cho thấy sư tử được dùng làm linh vật nâng đỡ từ rất sớm. Về sau, Bồ Tát Văn Thù ngồi trên sư tử và Bồ Tát Phổ Hiền ngồi trên voi trắng trở thành cặp hình tượng quen thuộc ở hai bên Thích Ca trong nhiều chùa.
Toà Cửu Long là một trường hợp đặc biệt. Đây là bộ tượng nhỏ diễn tả lúc Thích Ca đản sinh: đứa trẻ đứng giữa, chín con rồng uốn quanh hoặc vươn đầu từ trên xuống, theo truyền thuyết phun nước tắm cho thái tử. Toà Cửu Long thường được làm rất cầu kỳ, nhiều chi tiết thủng, rồng chồng lên mây. Ở chùa Bắc Bộ, nó thường đặt ở hàng thấp nhất của điện Phật, gần người lễ nhất.
Ở hai bên cửa điện, tượng Hộ Pháp ở một số chùa ngồi hoặc đứng trên lưng một con thú như nghê, sư tử hay sấu. Con thú làm tăng vẻ uy nghi, đồng thời là khối đế vững cho pho tượng cao. Khi gặp một pho tượng đặt trên lưng thú, hãy nhìn kỹ con thú: hình dáng của nó thường là manh mối tốt để biết vị ngồi trên là ai.
Ngai, bệ ở đình, đền, phủ: một hệ khác hẳn
Bước sang đình làng, đền thờ anh hùng, phủ thờ Mẫu, bạn sẽ thấy tượng ít khi ngồi trên hoa sen. Thay vào đó là ngai: chiếc ghế có tựa lưng, có hai tay vịn, thường chạm đầu rồng ở tay ngai, sơn son thếp vàng. Ngai là ngôn ngữ của vương quyền và triều nghi. Vị ngồi trên ngai được hình dung như một bậc vua, quan hay thần linh đang ngự, chứ không phải một bậc giác ngộ ngồi thiền.
Ở nhiều đình, trên ngai không có tượng mà chỉ có bài vị hoặc mũ áo của Thành hoàng đặt trên ngai trống. Đây là một tập quán phổ biến của đình Bắc Bộ, nên chuyện đình không có tượng không phải là thiếu sót. Ở phủ Mẫu, tượng các Mẫu ngồi trên ngai, mặc áo màu theo từng toà; tượng các ông Hoàng, các Cô, các Cậu ở hàng dưới cũng ngồi ngai hoặc ghế nhỏ hơn.
Trong những ngôi chùa thờ cả Phật và thần theo lối "tiền Phật hậu Thánh", bạn có thể thấy cả hai hệ trong cùng một khuôn viên: điện trước tượng ngồi trên sen, nhà sau tượng ngồi trên ngai. Nhìn phần dưới chân là cách nhanh nhất để biết mình đang đứng trước gian nào.
Bệ là chỗ dễ đổi nhất: đừng đoán tuổi tượng chỉ bằng bệ
Bệ chịu ẩm và mối trước tiên. Bệ nằm sát nền, nơi hơi ẩm bốc lên và mối đi vào. Vì vậy ở nhiều chùa, bệ đã được thay một hai lần trong khi thân tượng vẫn là thân cũ. Một pho tượng thế kỷ 18 hoàn toàn có thể ngồi trên bệ làm cách đây vài chục năm.
Toà sen có thể được làm rời. Ở tượng gỗ, toà sen thường là một khối riêng, ghép vào thân tượng bằng mộng. Khi toà sen hỏng, người ta tạc toà mới theo mẫu đương thời. Kiểu cánh sen vì thế có thể mang phong cách muộn hơn thân tượng.
Tượng có thể đã chuyển chỗ. Qua chiến tranh, thiên tai, nhiều tượng được dời từ chùa này sang chùa khác, hoặc từ gian này sang gian khác, và được đặt lên bệ có sẵn ở nơi mới. Bệ và tượng khi đó không cùng nguồn gốc.
Phong cách cánh sen lặp lại qua nhiều thời. Thợ đời sau thường chép mẫu cánh sen của tượng cổ. Một toà sen trông "kiểu Lý" chưa chắc đã làm thời Lý. Người nghiên cứu xác định niên đại dựa trên nhiều yếu tố cùng lúc: chất liệu, kỹ thuật, văn bia, ghi chép của chùa, chứ không dựa riêng vào hình cánh sen.
Nhìn phần dưới chân tượng theo từng bước
Lần tới đi chùa hay đi bảo tàng, bạn thử quan sát phần dưới chân tượng theo trình tự sau, đứng ở khoảng cách nhà chùa cho phép, không bước lên bệ.
- Xác định tượng ngồi trên sen, trên ngai hay trên lưng thú. Đây là câu hỏi phân loại đầu tiên.
- Nếu là sen, đếm số tầng cánh và xem có tầng úp bên dưới không. Ghi nhận kiểu cánh: tròn đầu, nhọn đầu, có gân hay trơn.
- Nhìn bệ dưới toà sen: thắt eo, bát giác, hộp vuông hay bệ xây. Để ý xem màu sơn, độ bóng của bệ có khớp với thân tượng không.
- Nếu có con thú, nhận ra con gì: sư tử, voi, nghê, rồng. Liên hệ với vị ngồi trên để kiểm tra lại suy đoán.
- Tìm những chỗ nối giữa thân tượng, toà sen và bệ. Đường nối rõ, màu khác nhau thường là dấu hiệu các phần làm ở thời điểm khác nhau.
- Ghi lại hoặc chụp ảnh (nếu được phép, không dùng flash) để đối chiếu khi đọc sách hay hỏi người trông coi chùa.
Sau vài lần, bạn sẽ thấy phần dưới chân tượng kể được nhiều chuyện: về vị được thờ, về những lần tu sửa, về bàn tay của nhiều thế hệ thợ khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Toà sen và đài sen có khác nhau không?
Trong cách nói thông thường, hai từ này hay được dùng thay cho nhau để chỉ đoá sen đỡ pho tượng. Có người dùng "toà sen" cho loại lớn, nhiều tầng dưới tượng ngồi, và "đài sen" cho loại nhỏ dưới chân tượng đứng. Không có quy định chặt chẽ, bạn dùng từ nào người nghe cũng hiểu.
Vì sao tượng thần ở đình không ngồi trên sen?
Vì tượng thần ở đình thuộc hệ thờ khác với tượng Phật. Thành hoàng và các vị thần được hình dung như bậc vua, quan đang ngự, nên ngồi trên ngai có tựa và tay vịn. Hoa sen là biểu tượng gắn với sự giác ngộ trong Phật giáo, nên chủ yếu dành cho Phật và Bồ Tát.
Toà Cửu Long là gì?
Đó là bộ tượng diễn tả lúc Thích Ca đản sinh, gồm pho tượng nhỏ hình đứa trẻ đứng giữa và chín con rồng bao quanh. Theo truyền thuyết, rồng phun nước tắm cho thái tử. Ở chùa Bắc Bộ, toà Cửu Long thường đặt ở hàng thấp của điện Phật và được làm rất công phu.
Số tầng cánh sen có ý nghĩa đặc biệt không?
Có nhiều cách giải thích số tầng cánh sen gắn với con số trong kinh văn, nhưng phần lớn không có nguồn rõ ràng. Với người xem, số tầng và kiểu cánh chủ yếu cho biết độ công phu của pho tượng và thói quen của phường thợ. Không nên coi số cánh sen là dấu hiệu tốt xấu.
Có thể dựa vào bệ để biết tượng cổ hay mới không?
Không nên dựa riêng vào bệ. Bệ là phần nằm sát nền nên hay hỏng và được thay, toà sen cũng có thể được làm lại theo mẫu khác thời. Muốn biết niên đại, người nghiên cứu xét cùng lúc chất liệu, kỹ thuật, phong cách thân tượng và ghi chép của chùa.
Bệ tượng ở nhà bị mối thì có cần thay cả toà sen không?
Tuỳ mức độ hư hỏng. Nếu mối chỉ ăn ở bệ, có thể xử lý mối và thay riêng bệ mà vẫn giữ toà sen và thân tượng. Nên nhờ thợ có kinh nghiệm xem trực tiếp, và nếu là tượng cổ có giá trị lịch sử thì nên hỏi ý kiến người làm bảo tồn trước khi sửa.
