Thế tay trên tượng Phật, trong nhà chùa gọi là "ấn" hay "thủ ấn", là những cách đặt bàn tay đã thành quy ước: hai tay chồng lên nhau trong lòng là thiền định, tay phải buông chạm đất là xúc địa, bàn tay giơ lên lòng hướng ra ngoài là thí vô úy, bàn tay buông xuống lòng ngửa ra là dữ nguyện. Ở chùa Việt, gặp nhiều nhất là thế thiền định trên hàng Tam Thế và A Di Đà; các ấn còn lại xuất hiện rải rác trên tượng Thích Ca, tượng A Di Đà đứng và tượng mang phong cách nước ngoài.
Nhận ra thế tay giúp bạn đoán được pho tượng đang diễn tả khoảnh khắc nào trong truyện tích, và vì sao người thợ xưa phải giữ đúng từng ngón. Bài giải thích ở mức phổ thông, theo cách hiểu phổ biến trong Phật giáo Bắc tông và trong sách mỹ thuật; tên gọi và ý nghĩa có thể khác chút ít giữa các tông phái. Phần giáo lý sâu, bạn nên hỏi chư tăng ở chính ngôi chùa mình hay lui tới.
Ấn là gì và vì sao người thợ phải giữ đúng thế tay
Chữ "ấn" vốn có nghĩa là con dấu. Trong mỹ thuật Phật giáo, ấn là thế tay mang một nghĩa quy ước, giống như một con dấu đóng vào pho tượng để người xem biết đây là ai và đang làm gì. Gốc của hệ thống này từ nghệ thuật Ấn Độ, đi qua Trung Á, Trung Hoa rồi vào Việt Nam; cũng có một dòng đi qua đường biển phía Nam vào vùng Óc Eo và Champa. Vì vậy cùng một ấn, tượng ở mỗi nơi có thể tạc hơi khác, nhưng bộ khung thì giống nhau.
Với người thợ tạc, thế tay là phần không được tuỳ hứng. Khuôn mặt có thể đẹp hơn hay kém hơn tuỳ tay nghề, nếp áo có thể dày hay mỏng tuỳ thời, nhưng ấn sai là tượng đổi nghĩa. Một pho Thích Ca thành đạo mà tay phải lại đặt trong lòng thì người trong nghề sẽ nhận ra ngay là tượng làm sai mẫu. Các phường thợ xưa truyền nhau mẫu tay bằng cách nhìn tượng cũ trong chùa, chép lại kích thước đốt ngón và độ cong của cổ tay, chứ ít khi có sách vẽ riêng.
Với người xem, thế tay là chỗ dễ đọc nhất trên một pho tượng. Khuôn mặt nhiều pho trông giống nhau, toà sen cũng na ná, nhưng chỉ cần nhìn hai bàn tay là bạn đã thu hẹp được câu hỏi "đây là vị nào". Tất nhiên thế tay không phải là bằng chứng duy nhất: phải xem thêm vị trí của tượng trong điện, vật cầm tay, mũ áo. Nhưng nó là chỗ nên nhìn đầu tiên.
Các ấn thường gặp và cách nhận ra bằng mắt
Bảng dưới gom những thế tay hay gặp nhất trên tượng ở chùa Việt. Tên gọi lấy theo cách dùng phổ biến trong sách tiếng Việt; một số ấn có hai, ba tên khác nhau, bạn gặp tên nào cũng không sai.
| Tên ấn | Nhìn bàn tay thấy gì | Cách hiểu phổ biến | Hay gặp ở đâu |
|---|---|---|---|
| Thiền định ấn | Hai bàn tay ngửa, chồng lên nhau đặt trong lòng, hai đầu ngón cái chạm nhẹ | Trạng thái thiền, tâm yên tĩnh | Hàng Tam Thế, A Di Đà ngồi, nhiều tượng Thích Ca |
| Xúc địa ấn (hàng ma ấn) | Tay trái đặt trong lòng, tay phải buông qua gối, đầu ngón chạm xuống bệ | Lúc Phật thành đạo, gọi đất làm chứng | Tượng Thích Ca thành đạo, tượng phong cách Nam tông |
| Thí vô úy ấn | Bàn tay giơ lên ngang vai hoặc ngực, lòng bàn tay hướng ra ngoài, ngón duỗi | Ban sự không sợ hãi, che chở | Tượng Phật đứng, tượng Nam Bộ, tượng phong cách Thái |
| Dữ nguyện ấn (thí nguyện ấn) | Bàn tay buông xuống thấp, lòng ngửa ra ngoài, ngón hướng xuống | Ban điều mong cầu, lòng từ | A Di Đà đứng tiếp dẫn, thường đi cặp với thí vô úy |
| Thuyết pháp ấn (giáo hoá ấn) | Tay giơ lên, ngón cái và ngón trỏ chạm nhau thành vòng tròn, các ngón khác duỗi | Đang giảng giải | Tượng Thích Ca giảng pháp, một số tượng A Di Đà |
| Chuyển pháp luân ấn | Hai tay đưa lên trước ngực, mỗi tay bấm vòng tròn, hai vòng chạm vào nhau như bánh xe | Bài giảng đầu tiên, bánh xe giáo pháp bắt đầu quay | Tượng Thích Ca, ít gặp hơn ở chùa làng Bắc Bộ |
| Hợp chưởng | Hai lòng bàn tay áp vào nhau trước ngực | Kính lễ | Tượng đệ tử, tượng Bồ Tát hầu, tượng người cúng dường |
| Trí quyền ấn | Tay trái nắm lại giơ ngón trỏ, tay phải nắm bọc lấy ngón trỏ đó | Trí tuệ và sự hợp nhất, gắn với Phật Tỳ Lô Giá Na | Hiếm ở chùa Việt, thấy trên tượng chịu ảnh hưởng Mật tông |
Có hai điều nên nhớ khi dùng bảng. Một là cùng một ấn có thể được tạc biến thể: thí vô úy có tượng giơ tay cao ngang vai, có tượng chỉ giơ ngang ngực; thiền định có tượng đặt tay trái lên trên, có tượng đặt tay phải lên trên. Hai là nhiều tượng phối hai ấn ở hai tay, chẳng hạn tay phải thí vô úy, tay trái dữ nguyện, nên đừng chỉ nhìn một tay rồi kết luận.
Thế tay trên những pho tượng quen thuộc ở chùa Bắc Bộ
Hàng Tam Thế: ba pho ngồi trên cùng của điện Phật, tượng trưng cho Phật quá khứ, hiện tại và vị lai. Ở rất nhiều chùa làng, cả ba pho đều ngồi kiết già với thế tay thiền định, giống nhau đến mức người mới đi chùa tưởng là ba pho đúc cùng một khuôn. Khác biệt nếu có thường nằm ở khuôn mặt và độ cao của bệ.
A Di Đà ngồi: phần lớn ở thế thiền định. Pho A Di Đà bằng đá ở chùa Phật Tích (Bắc Ninh), thường được nhắc như đỉnh của tượng thời Lý trong sách mỹ thuật, cũng có hai bàn tay đặt trong lòng theo thế này. Ở một số chùa, A Di Đà được tạc với ngón tay bấm thành vòng tròn đặt trong lòng, gọi là ấn cửu phẩm; cách gọi tên từng phẩm thì các sách giải thích không hoàn toàn giống nhau.
Thích Ca sơ sinh trên toà Cửu Long: một pho tượng nhỏ, dáng đứa trẻ đứng giữa chín con rồng, một tay chỉ lên trời, một tay chỉ xuống đất. Đây không phải ấn theo nghĩa hẹp mà là cử chỉ kể lại truyền thuyết lúc đản sinh. Nhận ra cử chỉ này, bạn biết ngay mình đang đứng trước toà Cửu Long.
Thích Ca niêm hoa: tượng Phật ngồi, một tay cầm một cành hoa nhỏ đưa lên. Hình tượng này gắn với tích "niêm hoa vi tiếu" mà các thiền phái hay kể. Ở nhiều chùa, cành hoa bằng gỗ là phần rời, dễ gãy, nên có pho chỉ còn bàn tay đang chụm ngón mà không còn hoa; nhìn thế ngón tay là đoán được tượng từng cầm gì.
A Di Đà đứng tiếp dẫn: tượng đứng, tay phải buông xuống dữ nguyện, tay trái giơ ngang ngực, có pho cầm thêm đài sen. Kiểu tượng này phổ biến hơn ở chùa Nam Bộ và ở các tượng lớn ngoài trời làm gần đây.
Tuyết Sơn: pho Thích Ca khổ hạnh gầy gò, nhiều nơi tạc ngồi một chân co, hai tay ôm gối hoặc đặt hờ lên gối. Đây là thế tay kể chuyện, diễn tả thân thể kiệt sức sau những năm tu khổ hạnh, chứ không phải một ấn trong bảng ở trên.
Đọc thế tay theo từng bước khi đứng trước tượng
Đứng trước một pho tượng lạ, bạn có thể đi theo trình tự dưới đây. Nó giúp tránh lỗi hay gặp nhất là chỉ thấy một bàn tay rồi đặt tên cho cả pho tượng.
- Xác định tượng ngồi hay đứng. Tượng ngồi thường mang thiền định, xúc địa, thuyết pháp; tượng đứng hay mang thí vô úy và dữ nguyện.
- Nhìn tay trái trước, vì tay trái thường "giữ nền": đặt trong lòng, buông thõng, hoặc cầm vật. Tay phải mới là tay "nói" nhiều nhất.
- Xem lòng bàn tay hướng về đâu: ngửa lên trời, hướng ra người xem, hay úp xuống. Chỉ riêng hướng lòng bàn tay đã phân biệt được thí vô úy và dữ nguyện.
- Đếm xem có ngón nào chạm vào nhau thành vòng tròn không. Có vòng tròn là nhóm thuyết pháp, chuyển pháp luân hay ấn cửu phẩm; không có là nhóm thiền định, xúc địa, thí vô úy.
- Nhìn đầu ngón tay phải: có chạm xuống bệ không. Chạm bệ là xúc địa, dấu hiệu rất đặc trưng.
- Đối chiếu với vị trí của tượng trong điện và với vật cầm tay nếu có. Thế tay chỉ là một manh mối; vị trí và vật cầm mới khép lại câu trả lời.
- Nếu vẫn chưa chắc, hỏi người trông coi chùa hoặc chư tăng. Nhiều chùa làng có những pho tượng mang thế tay riêng theo truyền thống địa phương mà sách chung không ghi.
Thực hành vài lần ở chùa gần nhà, bạn sẽ thấy việc nhận ra thế tay nhanh hơn nhiều so với việc nhớ tên các vị qua khuôn mặt.
Những chỗ người mới hay nhầm
Nhầm thí vô úy với thuyết pháp. Cả hai đều giơ tay lên. Khác nhau ở chỗ thuyết pháp có ngón cái và ngón trỏ chụm thành vòng tròn, thí vô úy thì các ngón duỗi thẳng. Tượng sơn nhiều lớp đôi khi làm ngón tay dính vào nhau, nên cần nhìn gần và nhìn nghiêng.
Nhầm trái phải khi xem ảnh. Trái phải luôn tính theo pho tượng, không theo người xem. Ảnh chụp đôi khi bị lật ngược khi đăng lên mạng, nên một pho xúc địa có thể hiện ra như tay trái chạm đất, là dấu hiệu ảnh bị lật chứ không phải tượng lạ.
Tin vào bàn tay đã được sửa. Ngón tay là phần mảnh nhất của tượng gỗ, rất hay gãy. Khi sửa, người thợ đời sau có thể làm lại bàn tay theo ý mình. Một pho tượng cổ mà bàn tay có màu sơn, độ bóng khác hẳn phần thân thì nên coi thế tay đó là thông tin không chắc chắn.
Áp cách đọc của nước khác lên tượng Việt. Tượng phong cách Thái Lan, Myanmar hay Tây Tạng có quy ước riêng, chẳng hạn tượng Phật ngồi xúc địa rất phổ biến ở Đông Nam Á lục địa nhưng không phải thế chủ đạo ở chùa Bắc Bộ. Khi thấy một chùa mới bày nhiều tượng như vậy, đó thường là dấu hiệu tượng được làm theo mẫu nhập, không phải dòng tượng truyền thống của vùng.
Thế tay ở Bồ Tát, đệ tử và các vị không phải Phật
Bồ Tát ít khi mang các ấn trong bảng ở trên một cách đơn thuần. Tay các ngài thường cầm vật: bình nước, cành dương liễu, kiếm, ngọc, tích trượng, như ý. Khi tay không cầm gì, Bồ Tát hầu hai bên Phật thường chắp tay hợp chưởng hoặc nâng một đài sen nhỏ. Vì vậy với Bồ Tát, nhìn vật cầm tay quan trọng hơn nhìn ấn; phần này thuộc một bài riêng về vật cầm tay.
Tượng các vị đệ tử như A Nan, Ca Diếp đứng hầu hai bên Thích Ca thường chắp tay hoặc ôm tay trước bụng, thể hiện thái độ của người nghe giảng. Các vị La Hán thì phong phú hơn hẳn: có vị gãi tai, có vị ôm gối, có vị cầm quạt, cầm bát. Bộ La Hán chùa Tây Phương (Hà Nội) được giới mỹ thuật quý chính vì mỗi pho có một dáng tay, dáng người riêng, như những con người thật đang ngồi.
Ra khỏi điện Phật, sang đình, đền, phủ, ngôn ngữ bàn tay đổi hẳn. Tượng quan lại hay thần linh trong đình thường ngồi ngay ngắn, hai tay cầm thẻ hốt trước ngực, hoặc đặt hai bàn tay lên gối. Đó là ngôn ngữ của triều nghi, của người ngồi công đường, chứ không phải ấn Phật giáo. Nhận ra sự khác biệt này giúp bạn biết ngay pho tượng thuộc hệ thờ nào, kể cả khi nó được đặt nhờ trong một ngôi chùa theo lối "tiền Phật hậu Thánh".
Hiểu thế tay đến đâu là vừa
Thế tay trên tượng là một quy ước biểu tượng, được các tông phái giải thích với mức độ sâu khác nhau. Ở mức người đi chùa, biết tên và biết ấn diễn tả khoảnh khắc nào trong truyện tích là đủ để xem tượng có ý thức hơn. Phần ý nghĩa tu tập của từng ấn, nhất là trong các truyền thống có thực hành bắt ấn, là lĩnh vực của người tu, nên hỏi chư tăng thay vì tự suy diễn.
Cũng nên tỉnh táo trước những lời quảng cáo kiểu "tượng ấn này hợp mệnh", "đặt tượng ấn kia trong cửa hàng thì đắt khách". Không có cơ sở nào trong truyền thống mỹ thuật hay kinh điển phổ biến để gắn thế tay của tượng với chuyện buôn bán hay vận số. Thế tay là để kể chuyện và để nhắc nhở người xem về một phẩm chất, không phải một công tắc tài lộc.
Nếu gia đình bạn đang thờ một pho tượng và muốn biết thế tay của nó gọi là gì, hãy chụp vài ảnh rõ hai bàn tay từ phía trước và hai bên, rồi mang đến hỏi nhà chùa. Đó cũng là cách tốt để biết tượng được tạc theo mẫu nào. Nếu bạn muốn tham khảo thêm tượng có ghi rõ thế tay và chất liệu, có thể xem các mô tả sản phẩm trên Vật Phẩm Phong Thủy và đối chiếu với bảng ở trên.
Câu hỏi thường gặp
Tượng Phật ở chùa làng Bắc Bộ hay mang thế tay nào nhất?
Thế thiền định, tức hai bàn tay ngửa chồng lên nhau đặt trong lòng, là phổ biến nhất. Hàng Tam Thế và nhiều pho A Di Đà ngồi đều tạc như vậy. Các thế khác như xúc địa, thí vô úy, thuyết pháp xuất hiện ít hơn và hay gặp ở tượng Thích Ca hoặc tượng mang phong cách nước ngoài.
Làm sao phân biệt thí vô úy và dữ nguyện nhanh nhất?
Nhìn chiều của bàn tay. Thí vô úy giơ lên, các ngón hướng lên trên, lòng bàn tay hướng ra người xem. Dữ nguyện buông xuống, các ngón hướng xuống dưới, lòng bàn tay cũng hướng ra ngoài. Tượng A Di Đà đứng thường mang dữ nguyện ở tay phải, tay trái giơ lên ngang ngực.
Thế tay trên tượng có ảnh hưởng gì tới việc chọn tượng thờ trong nhà không?
Về mặt truyền thống, thế tay giúp nhận ra pho tượng là vị nào và đang diễn tả điều gì, chứ không có quy định nào gắn thế tay với may rủi của gia chủ. Việc thờ tượng nào là theo nếp nhà và theo lời khuyên của nhà chùa mà gia đình quen, không nên chọn theo lời quảng cáo về tác dụng của từng ấn.
Vì sao có tượng một tay chỉ trời, một tay chỉ đất?
Đó là tượng Thích Ca sơ sinh, thường đặt trên toà Cửu Long với chín con rồng bao quanh. Cử chỉ này kể lại truyền thuyết về lúc Đức Phật đản sinh. Tượng thường nhỏ, đứng ở hàng dưới trong điện Phật, và được tắm trong ngày lễ Phật Đản ở nhiều chùa.
Tượng bị gãy ngón tay thì có đọc thế tay được không?
Vẫn đọc được phần lớn, dựa vào hướng của bàn tay, vị trí cổ tay và dấu vết của phần ngón đã gãy. Tuy vậy, nếu bàn tay đã được làm lại thì thế tay hiện tại có thể không còn đúng với nguyên gốc. Với tượng ở di tích, người nghiên cứu thường đối chiếu với ảnh cũ trước khi kết luận.
Thế tay hợp chưởng có phải là một ấn không?
Trong cách gọi rộng, hợp chưởng được xếp chung vào các thế tay có nghĩa, diễn tả sự kính lễ. Nó ít khi dùng cho tượng Phật mà chủ yếu thấy ở tượng đệ tử, Bồ Tát hầu và tượng người cúng dường. Khi thấy một pho tượng chắp tay, bạn có thể đoán đó là vị đang hướng về một vị khác ở trung tâm.
