Trùng tu tượng cổ theo cách hiểu của ngành bảo tồn hiện nay dựa trên mấy nguyên tắc chính: tôn trọng và giữ tối đa phần nguyên gốc, can thiệp ít nhất có thể, dùng vật liệu tương thích và ưu tiên loại có thể xử lý lại sau này, phần bổ sung phải phân biệt được với phần gốc, và mọi bước đều được ghi chép. Mục tiêu không phải là làm pho tượng trông như vừa tạc xong, mà là giúp nó tồn tại lâu dài với càng nhiều dấu vết lịch sử thật càng tốt.
Bài này giải thích từng nguyên tắc bằng ngôn ngữ phổ thông, nguồn gốc của chúng trong các văn kiện quốc tế, và một quy trình trùng tu chuẩn trông như thế nào. Bài viết cho người quan tâm, ban quản lý di tích, sinh viên mỹ thuật và người làm nghề trẻ muốn hiểu khung chung; bài không phải là hướng dẫn kỹ thuật để tự làm trên tượng di tích.
Bảo quản, tu bổ, phục hồi: ba mức can thiệp
Trong các văn bản về di sản ở Việt Nam, người ta thường dùng ba từ đi liền nhau: bảo quản, tu bổ, phục hồi. Hiểu sự khác nhau giúp tránh việc gọi mọi thứ là "trùng tu". Cách diễn giải dưới đây ở mức phổ thông:
| Mức | Ý nghĩa phổ thông | Ví dụ trên một pho tượng |
|---|---|---|
| Bảo quản | Giữ tình trạng hiện có, ngăn và làm chậm xuống cấp, chủ yếu tác động vào môi trường và những chỗ đang hỏng | Kiểm soát độ ẩm điện thờ, diệt mọt, gắn lại mảng sơn đang bong, làm sạch bụi muội |
| Tu bổ | Sửa chữa, gia cố những phần hư hỏng để pho tượng ổn định, có thể có bổ sung nhỏ | Gia cố chân đế mục, trám vết nứt, dặm màu ở chỗ mất |
| Phục hồi | Làm lại những phần đã mất dựa trên căn cứ khoa học đáng tin cậy | Tạc lại bàn tay đã mất theo ảnh cũ và các pho cùng bộ |
Ba mức này đi từ ít can thiệp tới nhiều can thiệp. Nguyên tắc chung của ngành bảo tồn là bắt đầu từ mức thấp nhất đủ giải quyết vấn đề, và chỉ đi lên mức cao hơn khi thật cần. Phục hồi là mức thận trọng nhất vì luôn có nguy cơ đặt hình dung của người hôm nay lên pho tượng xưa.
Các văn kiện quốc tế đặt nền móng
Phần lớn nguyên tắc trùng tu hiện đại bắt nguồn từ Hiến chương Venice năm 1964 về bảo tồn và trùng tu di tích, văn kiện gắn với sự ra đời của Hội đồng Quốc tế về Di tích và Di chỉ (ICOMOS). Hiến chương nhấn mạnh việc tôn trọng chất liệu gốc và tư liệu xác thực; tinh thần của nó thường được gói trong ý: trùng tu dừng lại ở chỗ phỏng đoán bắt đầu. Hiến chương cũng yêu cầu phần thay thế phải hài hoà với tổng thể nhưng phân biệt được với phần gốc, để không làm sai lệch bằng chứng lịch sử.
Văn kiện Nara về tính xác thực năm 1994 mở rộng cách hiểu, thừa nhận rằng giá trị và tính xác thực của di sản phải được đánh giá trong bối cảnh văn hoá riêng của từng nơi. Điều này đặc biệt có ý nghĩa với các nền văn hoá có truyền thống làm lại, sơn lại đồ thờ định kỳ, nơi "nguyên gốc" không chỉ là vật chất mà còn là kỹ thuật, nghi lễ và tri thức của người làm nghề.
Ngoài ra, các tổ chức nghề nghiệp như Uỷ ban Bảo tồn của Hội đồng Bảo tàng Quốc tế (ICOM-CC) đã đưa ra cách phân biệt thuật ngữ giữa bảo quản dự phòng, bảo quản can thiệp và phục hồi, được nhiều bảo tàng dùng. Ở Việt Nam, Luật Di sản văn hoá và các văn bản hướng dẫn quy định việc bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích; ban quản lý di tích cần tra cứu bản hiện hành khi lập kế hoạch.
Năm nguyên tắc chính, nói bằng lời thường
Giữ tối đa phần gốc. Mỗi nhát đục, mỗi lớp sơn cũ là bằng chứng không thay thế được. Trước khi bỏ đi bất cứ thứ gì, người làm bảo tồn hỏi: có cách nào giữ nó lại không? Lớp gỗ mục được gia cố thay vì cắt bỏ; mảng sơn bong được gắn lại thay vì cạo đi.
Can thiệp tối thiểu. Làm vừa đủ để pho tượng ổn định, không làm thêm cho đẹp. Một vết nứt đã ổn định, không lan rộng, có thể chỉ cần theo dõi chứ không cần trám. Càng ít tác động, càng ít nguy cơ làm sai.
Vật liệu tương thích và có thể xử lý lại. Vật liệu dùng để gia cố, gắn, trám phải không gây hại cho vật liệu gốc, và lý tưởng là có thể gỡ ra hoặc xử lý lại sau này khi có hiểu biết hay kỹ thuật tốt hơn. Đây là lý do keo công nghiệp, xi măng, sơn tổng hợp không được ưa dùng trên tượng cổ.
Phần bổ sung phân biệt được. Nhìn từ xa, phần dặm, phần bổ sung hài hoà với tổng thể; nhìn gần hoặc qua hồ sơ, người chuyên môn phân biệt được đâu là gốc, đâu là mới. Ở một số nơi trên thế giới, người ta dặm màu bằng những nét gạch mảnh song song, một lối được gọi là tratteggio, để mắt người xem hoà màu từ xa nhưng phần dặm vẫn nhận ra khi lại gần.
Ghi chép đầy đủ. Mọi bước — tình trạng ban đầu, kết quả phân tích, vật liệu, phương pháp, thay đổi — đều được chụp ảnh, mô tả và lưu lại. Hồ sơ này là phần không tách rời của pho tượng, giúp thế hệ sau hiểu những gì đã làm và quyết định tiếp.
Một quy trình trùng tu tượng cổ trông như thế nào
Chi tiết khác nhau theo từng pho tượng và từng dự án, nhưng một quy trình theo nguyên tắc bảo tồn thường đi qua các bước sau:
- Tìm hiểu lịch sử: thu thập tư liệu, ảnh cũ, lời kể của người trông coi, ghi chép về các lần tu bổ trước.
- Lập hồ sơ hiện trạng: chụp ảnh toàn bộ và chi tiết, vẽ sơ đồ đánh dấu vị trí các loại hư hỏng: nứt, mọt, bong sơn, mất phần.
- Phân tích vật liệu: khi có điều kiện, lấy mẫu rất nhỏ ở chỗ khuất để xác định loại gỗ, các lớp sơn, loại vàng thếp, những lớp đã sơn đè.
- Đề xuất phương án: nêu rõ sẽ làm gì, không làm gì, vì sao; với tượng trong di tích, phương án cần được xem xét theo quy định hiện hành.
- Thử nghiệm: thử các phương pháp làm sạch, gắn, gia cố ở vùng nhỏ, khuất, ghi kết quả trước khi áp dụng rộng.
- Thực hiện: làm theo phương án, từng vùng, có ghi chép và ảnh chụp trong quá trình.
- Lập hồ sơ hoàn công: mô tả những gì đã làm, vật liệu đã dùng, ảnh trước và sau.
- Kế hoạch bảo quản về sau: hướng dẫn cho người trông coi về môi trường, cách lau, lịch kiểm tra.
Có thể thấy, phần "tay làm" chỉ là một khúc giữa của quy trình. Phần lớn thời gian dành cho tìm hiểu, ghi chép và thử nghiệm — những việc mà kiểu làm mới vội vàng thường bỏ qua.
Những hiểu lầm phổ biến về trùng tu tượng
Nhiều tranh luận quanh việc tu bổ tượng ở làng quê xuất phát từ vài hiểu lầm. Bảng dưới đặt cạnh nhau cách nghĩ thường gặp và cách nhìn của ngành bảo tồn:
| Hiểu lầm | Cách nhìn của ngành bảo tồn |
|---|---|
| Trùng tu là làm cho tượng đẹp như mới | Trùng tu là giúp tượng ổn định và tồn tại lâu, giữ tối đa phần gốc; vẻ cũ được chấp nhận |
| Giữ gốc là để mặc tượng hỏng | Giữ gốc vẫn cần làm sạch, chống mọt, gia cố, gắn lại; chỉ khác ở cách làm và mức can thiệp |
| Vật liệu càng bền càng tốt | Vật liệu sửa nên tương thích và không cứng hơn gốc, để phần sửa chịu hỏng thay cho phần gốc |
| Thợ giỏi thì không cần ghi chép | Tay nghề và hồ sơ là hai việc khác nhau; không có hồ sơ, người sau không biết gì đã được làm |
| Chỉ di tích xếp hạng mới cần cẩn thận | Nhiều tượng cổ nằm ở di tích chưa xếp hạng hoặc trong nhà dân, giá trị không phụ thuộc vào danh hiệu |
Gỡ được những hiểu lầm này, các cuộc bàn bạc giữa dân làng, nhà chùa, người công đức và cơ quan văn hoá thường dễ tìm được tiếng nói chung hơn.
Truyền thống làm lại đồ thờ và nguyên tắc bảo tồn: tìm điểm gặp
Ở Việt Nam và nhiều nước châu Á, sơn lại, thếp lại tượng thờ là một tập quán có từ lâu. Nhiều pho tượng cổ hiện nay đã qua vài lần tu bổ trong quá khứ; chính các lớp sơn chồng lên nhau ấy là dấu tích của tập quán đó. Vì vậy, nguyên tắc bảo tồn không thể áp dụng máy móc theo kiểu "không bao giờ được sơn lại".
Điểm gặp nằm ở chỗ phân biệt pho tượng nào là di sản cần giữ gốc và pho tượng nào là đồ thờ đang dùng, có thể được làm mới theo tập quán. Với những pho tượng có giá trị lịch sử, mỹ thuật đã được xác định, ưu tiên là giữ gốc. Với tượng thờ mới hơn, cộng đồng có thể chọn cách làm truyền thống, nhưng nên dùng kỹ thuật truyền thống — sơn ta, thếp vàng thật — thay vì sơn công nghiệp.
Tri thức của thợ sơn son thếp vàng ở các làng nghề cũng là một phần di sản. Nhiều dự án bảo tồn tượng thành công là sự phối hợp giữa người làm bảo tồn được đào tạo bài bản và nghệ nhân có tay nghề truyền thống, mỗi bên góp phần hiểu biết của mình.
Người ngoài nghề có thể đóng góp gì
Bạn không cần là người làm bảo tồn để góp phần giữ tượng cổ. Những việc nhỏ có giá trị lớn: chụp ảnh các pho tượng ở chùa, đình quê mình với sự cho phép của nơi đó, lưu lại như một tư liệu; ghi lại lời kể của người già về lịch sử pho tượng; chia sẻ ảnh cũ cho bảo tàng địa phương.
Khi thấy pho tượng có dấu hiệu xuống cấp, báo cho ban quản lý; khi nghe có kế hoạch tu bổ, góp ý để kế hoạch được bàn với cơ quan văn hoá. Khi đi tham quan, tuân thủ quy định không chạm, không chụp đèn nháy ở nơi cấm, không leo lên bệ.
Với sinh viên mỹ thuật, kiến trúc, lịch sử, bảo tồn là một hướng nghề còn thiếu người. Hiểu nguyên tắc từ sớm sẽ giúp bạn nhìn tượng khác đi: không chỉ là tác phẩm đẹp, mà là một vật mang lịch sử, cần được chăm sóc bằng sự hiểu biết.
Câu hỏi thường gặp
Trùng tu và phục hồi có giống nhau không?
Trong cách nói thường ngày, hai từ hay được dùng lẫn. Trong ngành bảo tồn, phục hồi là làm lại phần đã mất dựa trên căn cứ đáng tin, còn trùng tu thường được dùng rộng hơn, bao gồm cả bảo quản và tu bổ. Khi đọc văn bản chính thức, nên để ý cách dùng từ cụ thể của văn bản đó.
Vì sao không thể làm cho tượng cổ trông như mới?
Vì để trông như mới, gần như luôn phải phủ đè hoặc bỏ đi lớp gốc, và thay thế bằng hình dung của người hôm nay. Khi đó pho tượng mất đi những bằng chứng về kỹ thuật, thời kỳ và lịch sử của nó. Ngành bảo tồn chấp nhận vẻ cũ để đổi lấy tính xác thực.
Nguyên tắc có thể xử lý lại nghĩa là gì?
Là ưu tiên vật liệu và phương pháp mà sau này có thể gỡ ra hoặc làm lại mà không hại phần gốc. Trên thực tế không có gì đảo ngược hoàn toàn, nên nhiều người trong nghề nói "có thể xử lý lại" thay vì "đảo ngược được". Keo, sơn, vữa được chọn theo tiêu chí này.
Ai được phép trùng tu tượng trong di tích đã xếp hạng?
Theo quy định hiện hành về di sản, việc bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích và hiện vật trong di tích có yêu cầu về phương án, về năng lực của đơn vị và người thực hiện, và cần cơ quan có thẩm quyền xem xét. Ban quản lý nên hỏi Sở phụ trách văn hoá ở tỉnh để biết thủ tục cụ thể.
Trùng tu một pho tượng mất bao lâu?
Không có con số chung. Một pho tượng nhỏ chỉ cần làm sạch và gắn lại sơn có thể mất vài ngày đến vài tuần; một pho lớn hỏng nặng, cần phân tích và gia cố, có thể kéo dài nhiều tháng. Phần khảo sát và thử nghiệm thường chiếm nhiều thời gian hơn người ngoài nghĩ.
Có khoá học nào về bảo tồn tượng cho người muốn theo nghề không?
Ở Việt Nam, kiến thức bảo tồn hiện vật thường được dạy trong các chương trình về bảo tàng học, di sản văn hoá, mỹ thuật và qua các lớp tập huấn do bảo tàng, viện nghiên cứu tổ chức. Bạn có thể tìm hiểu ở các trường đào tạo văn hoá, mỹ thuật và bảo tàng lớn để biết chương trình hiện có.
