Linh vật trong điêu khắc Chăm: Garuda, Makara, Gajasimha, sư tử và bò Nandi

Linh vật hay gặp nhất trong điêu khắc Chăm là chim thần Garuda, thuỷ quái Makara, Gajasimha đầu voi mình sư tử, sư tử Simha, voi, bò Nandi và rắn thần Naga; chúng được đặt ở góc tháp, chân tháp, trán cửa, lối vào để canh giữ và trang trí cho đền. Ở giai đoạn Tháp Mẫm, khoảng thế kỷ 12–14, linh vật trở thành nhân vật chính với những pho cỡ lớn, hoa văn dày và cách điệu mạnh.

Nhiều linh vật bắt nguồn từ thần thoại Ấn Độ nhưng được người Chăm tạc lại theo cách riêng. Bài này giúp bạn nhận ra từng con, biết chúng thường đứng ở đâu trên đền và được hiểu thế nào theo cách phổ biến trong sách nghiên cứu. Bài không gán cho linh vật Chăm công dụng trấn trạch hay mang tài lộc, vì đó không phải cách chúng được dùng trong đền tháp.

Bảng nhận diện nhanh các linh vật Chăm

Bảng dưới gom những linh vật thường gặp trong bảo tàng và trên tháp. Hình dáng thay đổi khá nhiều theo phong cách, bảng chỉ nêu dấu hiệu chung.

Nếu chỉ nhớ một điều, hãy nhớ: con vật có mỏ chim là Garuda, có vòi mà thân như cá là Makara, có vòi mà thân như sư tử là Gajasimha.

Garuda: chim thần ở góc tháp

Hình dạng dễ nhận. Garuda trong điêu khắc Chăm thường có thân người khoẻ, mặt mang mỏ chim cong hoặc mũi khoằm, đôi cánh xoè sau lưng, chân có móng vuốt. Ở nhiều pho, Garuda giơ tay nắm đuôi hoặc thân rắn Naga, gợi tích thần thoại về mối thù giữa chim thần và loài rắn.

Đứng ở góc để "đỡ" tháp. Người Chăm hay đặt Garuda ở các góc chân tháp hoặc góc các tầng, tư thế như đang gánh khối kiến trúc phía trên. Đó vừa là trang trí, vừa gợi ý tưởng tháp được nâng đỡ bởi các sinh vật nhà trời. Khi đi tháp, bạn hãy ngước nhìn các góc để tìm những hình Garuda đã mòn.

Garuda Tháp Mẫm mạnh và cách điệu. Những pho Garuda thuộc phong cách Tháp Mẫm thường lớn, mắt lồi tròn, lông cánh và lông ngực được tạc thành các lớp hoa văn đều đặn. Chúng ít giống con chim thật, nhiều giống một khối trang trí đầy sức nặng.

Garuda đi xa khỏi Champa. Hình chim thần gốc Ấn này có mặt khắp Đông Nam Á, từ Khmer tới Thái và Indonesia. Một số nhà nghiên cứu còn thấy hình người chim trên đồ đất nung thời Lý ở Đại Việt có nét gần với hình tượng phương Nam, dù đây vẫn là điều đang được bàn.

Makara: thuỷ quái ở hai đầu vòm cửa

Makara là một sinh vật tưởng tượng gắn với nước trong thần thoại Ấn Độ, thường được mô tả có mõm dài như cá sấu hoặc có vòi cuộn như voi, thân như cá, đuôi xoắn thành hoa văn. Trong nghệ thuật đền tháp khắp Nam Á và Đông Nam Á, makara hay xuất hiện ở hai đầu vòm cửa, như đang nhả ra hoặc ngậm lấy đường vòm.

Ở Champa, makara có mặt trên trán cửa, trên thành bậc và trên một số tượng rời. Thời Tháp Mẫm có những pho makara lớn được tạc độc lập, đầu ngẩng, vòi cuộn, hàm há rộng, toàn thân phủ hoa văn xoắn. Nhìn từ xa, chúng giống một con rồng cuộn, và người mới xem rất hay nhầm makara Chăm với rồng.

Cách phân biệt đơn giản: makara có vòi hoặc mõm dài cong lên, đầu to so với thân, thường không có bốn chân dài như rồng Á Đông. Rồng trong nghệ thuật Việt và Hoa có thân dài uốn lượn, vảy, râu, sừng. Hai hình tượng có thể đã gặp nhau qua giao lưu nghệ thuật, nhưng xuất phát từ những truyền thống khác nhau. Nếu chú thích bảo tàng ghi makara, đừng gọi nó là rồng Chăm.

Gajasimha, sư tử và voi: những linh vật canh cửa

Gajasimha là một sinh vật kết hợp, đầu voi gắn trên mình sư tử, ngồi chồm hai chân trước. Đây là một trong những linh vật đặc trưng của phong cách Tháp Mẫm, thường được đặt ở lối vào đền như một cặp canh gác. Theo cách hiểu phổ biến, việc gộp voi và sư tử là gộp hai biểu tượng sức mạnh. Khi xem, hãy chú ý cách thợ nối cái vòi voi vào cái bờm sư tử sao cho hai phần trông liền một khối.

Sư tử Simha cũng được tạc nhiều. Điều thú vị là sư tử không phải loài vật bản địa của Đông Nam Á, nên hình sư tử Chăm dựa trên hình mẫu nghệ thuật hơn là quan sát thật: bờm xoắn thành những cuộn đều, mắt lồi, miệng mở rộng thấy răng, thân ngắn và chắc. Sư tử Tháp Mẫm thường ngồi chồm, ngực ưỡn, rất giàu tính trang trí.

Voi thì khác, là con vật quen thuộc ở miền Trung và Tây Nguyên. Tượng voi Chăm thường thực hơn, thân tròn, chân như cột, đôi khi mang yên hoặc trang sức. Voi xuất hiện ở chân bệ, góc tháp và trong các cảnh kể chuyện. Đặt một pho voi cạnh một pho sư tử cùng thời, bạn sẽ thấy rõ sự khác nhau giữa con vật được nhìn tận mắt và con vật được tạc theo tưởng tượng.

Bò Nandi và rắn Naga: hai linh vật gắn với thần

Bò Nandi là vật cưỡi của Shiva và cũng được coi là người hầu trung thành của thần. Tượng Nandi trong điêu khắc Chăm thường là con bò nằm phủ phục, chân gập dưới bụng, đầu ngẩng, có bướu trên vai, cổ đeo chuông hoặc vòng. Nandi thường được đặt phía trước tháp thờ Shiva, hướng mặt vào gian thờ. Vì vậy một tượng Nandi tìm được ở đâu thường là manh mối cho thấy nơi đó từng có đền thờ Shiva.

Naga là rắn thần nhiều đầu, các đầu xoè ra như chiếc quạt. Trong thần thoại Ấn Độ, Naga gắn với nước, với lòng đất, và có những tích kể Naga che chở cho thần hoặc cho Đức Phật. Trong điêu khắc Chăm, Naga xuất hiện ở thành bậc, dưới chân tượng, trong cảnh Vishnu nằm nghỉ trên mình rắn, và trong cảnh Garuda nắm rắn.

Cả hai linh vật này cho thấy linh vật Chăm không đứng một mình mà luôn nằm trong một mạng lưới tích truyện. Hiểu một con vật thường giúp bạn hiểu vị thần đi cùng, và ngược lại. Đây là lý do khi xem linh vật, bạn nên đọc thêm chú thích về hiện vật đặt cạnh nó.

Mặt Kala và hoa văn: linh vật hoà vào kiến trúc

Không phải linh vật nào cũng là một pho tượng đứng riêng. Trên nhiều trán cửa và mi cửa Chăm có hình một khuôn mặt quái vật trợn mắt, há miệng, thường không có hàm dưới, từ miệng nhả ra những dải hoa văn. Các nhà nghiên cứu gọi đó là mặt Kala, một motif phổ biến trong nghệ thuật đền tháp ở Nam Á và Đông Nam Á. Theo cách hiểu phổ biến, Kala canh giữ lối vào, và việc đặt nó ngay trên cửa khiến người bước vào như đi qua miệng của vị hộ vệ.

Bên cạnh Kala, thân tháp Chăm còn phủ những hoa văn lá cuộn, ngọn lửa, chuỗi hạt, hoa sen, được chạm thẳng lên gạch hoặc trên các khối sa thạch gắn vào tường. Ở một số mảng, đầu makara, đầu Naga, hình Garuda nhỏ được lồng vào hoa văn đến mức khó tách ra. Đây là lúc ranh giới giữa linh vật và trang trí gần như biến mất.

Khi đi tháp, bạn nên dành thời gian cho những chi tiết này, nhất là vào lúc nắng xiên buổi sáng hoặc chiều muộn, khi bóng đổ làm hoa văn nổi lên. Mang theo ống nhòm nhỏ sẽ giúp bạn thấy các mảng chạm ở trên cao mà mắt thường khó nhận. Đây cũng là những phần dễ bị mất nhất khi tháp được trùng tu, vì thay gạch mới là mất luôn hoa văn gốc, nên hãy nhìn kỹ chúng khi còn có thể.

Linh vật Chăm hôm nay: khi hình cổ đi vào đồ trang trí

Linh vật Chăm ngày càng được dùng làm mẫu cho đồ trang trí, tượng sân vườn, quà lưu niệm. Vài điều nên nhớ để dùng cho đúng:

• Gọi đúng tên: makara không phải rồng, Gajasimha không phải voi thường, sư tử Chăm khác nghê Việt và khác sư tử đá kiểu Hoa.
• Không gán công dụng phong thủy: trong đền tháp, linh vật là một phần của không gian thờ và tích truyện, không có tư liệu Champa nào nói chúng chiêu tài hay trấn trạch.
• Hiểu vị trí gốc: Nandi hướng về nơi thờ Shiva, Garuda ở góc tháp; đặt bừa ở cổng nhà là dùng như một hình trang trí, nên nói rõ như vậy.
• Tôn trọng cộng đồng Chăm: một số hình tượng vẫn gắn với tín ngưỡng của họ, tránh dùng lên những vật kém trang trọng.
• Không mua linh vật cổ: tượng đá Chăm thật là di vật được pháp luật bảo vệ; hàng mô phỏng nên ghi rõ là mô phỏng.
• Học từ bản gốc: nếu bạn là thợ hoặc người thiết kế, hãy dành thời gian vẽ phác trong bảo tàng thay vì chép lại ảnh mạng đã bị cách điệu nhiều lần.

Nếu bạn muốn trưng một tượng mô phỏng linh vật Chăm trong nhà, có thể xem thêm tượng và vật phẩm có mô tả chất liệu rõ ràng trên Vật Phẩm Phong Thủy, và chọn những món ghi rõ là hàng mô phỏng, nêu nguồn mẫu.

Câu hỏi thường gặp

Garuda trong điêu khắc Chăm là con gì?

Garuda là chim thần trong thần thoại Ấn Độ, mình người, mỏ và cánh chim, chân có móng vuốt, là vật cưỡi của thần Vishnu. Trong điêu khắc Chăm, Garuda thường đặt ở góc tháp, chân tháp, tư thế như đang đỡ khối kiến trúc, nhiều pho tay nắm rắn Naga.

Makara khác rồng thế nào?

Makara là thuỷ quái có mõm dài hoặc vòi cuộn, đầu to, thân như cá, đuôi xoắn, thường đặt ở hai đầu vòm cửa. Rồng Á Đông có thân dài uốn lượn, vảy, râu, sừng và bốn chân. Hai hình tượng xuất phát từ truyền thống khác nhau, dù có thể từng ảnh hưởng qua lại.

Gajasimha là gì?

Gajasimha là linh vật đầu voi mình sư tử, ngồi chồm hai chân trước, đặc trưng cho phong cách Tháp Mẫm khoảng thế kỷ 12–14. Linh vật này thường được đặt thành cặp ở lối vào đền, theo cách hiểu phổ biến là gộp sức mạnh của voi và sư tử để canh giữ nơi thờ.

Vì sao sư tử Chăm trông không giống sư tử thật?

Sư tử không phải loài vật bản địa của Đông Nam Á, nên thợ Chăm tạc theo hình mẫu nghệ thuật truyền qua giao lưu, không phải quan sát thật. Kết quả là bờm xoắn thành cuộn đều, mắt lồi, thân ngắn chắc, rất giàu tính trang trí.

Tượng bò Nandi cho biết điều gì về một ngôi đền?

Nandi là vật cưỡi của Shiva và thường được đặt trước tháp thờ Shiva, hướng mặt vào gian thờ. Vì vậy, tìm thấy tượng Nandi ở một di tích thường là manh mối cho thấy nơi đó từng có đền thờ Shiva, dù vẫn cần thêm bằng chứng khác.

Đặt tượng linh vật Chăm trong nhà có mang lại may mắn không?

Không có tư liệu Champa nào nói linh vật trong đền tháp mang tài lộc hay trấn trạch. Bạn có thể trưng một tượng mô phỏng như một tác phẩm trang trí lấy cảm hứng từ di sản, nên gọi đúng tên, hiểu nguồn gốc và chọn hàng ghi rõ là mô phỏng.