Linga là khối trụ bằng đá tượng trưng cho thần Shiva, đặt trên một bệ vuông có rãnh và vòi thoát nước gọi là yoni; cặp linga – yoni là đối tượng thờ chính trong rất nhiều đền tháp Chăm. Thay vì một pho tượng người, nơi thiêng nhất của đền thường chỉ là khối đá trơn này. Người mới đi tháp Chăm hay bỡ ngỡ, thậm chí đùa cợt; hiểu hình khối và cách dùng của nó sẽ giúp bạn xem với sự tôn trọng đúng mực.
Bài mô tả linga và yoni ở góc mỹ thuật và hình tượng: hình dáng, các phần, cách đặt trong đền, những biến thể như linga có mặt người. Ý nghĩa tôn giáo chỉ nêu theo cách hiểu phổ biến trong sách nghiên cứu. Nhiều đền tháp có linga vẫn đang được cộng đồng Chăm tôn kính, nên những gì viết ở đây là để hiểu, không phải để thay lời của người trong cộng đồng.
Linga là gì và vì sao Shiva được thờ bằng một khối trụ
Trong Ấn Độ giáo, Shiva có thể được thờ dưới dạng tượng người hoặc dưới dạng biểu tượng không mang hình người là linga. Theo cách hiểu phổ biến, linga tượng trưng cho bản thể vô hình, không giới hạn của thần; khối trụ không mặt, không tay giúp người thờ không gắn thần vào một hình hài cụ thể. Nhiều sách cũng nhắc linga và yoni gắn với ý niệm sinh sôi, sự kết hợp của hai nguyên lý, nhưng giới nghiên cứu nhấn mạnh đây trước hết là biểu tượng tôn giáo, không nên hiểu theo nghĩa thô.
Champa tiếp nhận tập quán thờ linga cùng với việc thờ Shiva. Bia ký Champa nhiều lần nhắc việc vua dựng linga, đặt tên cho linga gắn với tên mình hoặc dâng đồ quý cho linga. Trong nhiều tháp, bạn sẽ thấy linga đặt ở chính giữa gian thờ, ngay dưới đỉnh tháp, nơi được coi là trung tâm của cả công trình.
Điều này giải thích vì sao gian trong của tháp Chăm thường nhỏ, tối, chỉ có một cửa. Đó không phải nơi để đông người tụ họp mà là nơi đặt biểu tượng thờ, chỉ người hành lễ vào làm nghi thức. Khi bước vào, mắt bạn cần vài giây để quen bóng tối, rồi mới thấy khối đá ở giữa.
Ba phần của linga theo mô tả kinh điển
Nhiều linga, nhất là những pho được làm cẩn thận, chia làm ba phần chồng lên nhau. Cách gọi tên theo ba vị thần là theo các văn bản quy chuẩn Ấn Độ được giới nghiên cứu trích dẫn; không phải linga Chăm nào cũng đủ ba phần.
| Phần | Hình dạng | Vị trí khi đặt | Cách hiểu phổ biến |
|---|---|---|---|
| Phần dưới | Khối vuông | Chôn vào hoặc giấu trong bệ, không nhìn thấy | Gắn với Brahma |
| Phần giữa | Khối tám cạnh | Nằm trong lòng bệ yoni, thường bị che | Gắn với Vishnu |
| Phần trên | Khối trụ tròn, đầu bo | Nhô lên khỏi bệ, phần mọi người nhìn thấy | Gắn với Shiva, phần được thờ trực tiếp |
Vì hai phần dưới thường bị bệ che, bạn chỉ thấy rõ cả ba phần khi linga đã bị tách khỏi bệ và trưng bày trong bảo tàng. Lần tới vào bảo tàng điêu khắc Chăm, hãy tìm một linga rời để xem phần vuông và phần tám cạnh.
Linga Chăm có kích thước rất khác nhau, từ loại nhỏ cầm vừa tay tới loại lớn phải nhiều người khiêng. Bề mặt phần lớn được mài nhẵn, đỉnh bo tròn. Ở một số linga, các nhà nghiên cứu còn thấy những đường khắc mảnh trên phần tròn, được mô tả trong các văn bản quy chuẩn Ấn Độ; nếu bảo tàng có ghi chú, bạn hãy nghiêng người nhìn theo ánh sáng xiên để thấy chúng.
Bệ yoni: rãnh nước, vòi và những bệ thờ lớn
Yoni là bệ đỡ có rãnh. Yoni thường là một khối đá vuông, mặt trên có lỗ để cắm linga và một rãnh chạy quanh. Một phía bệ nhô ra thành vòi. Trong nghi lễ, nước hoặc chất lỏng dâng lễ được rưới lên đỉnh linga, chảy xuống rãnh và theo vòi ra ngoài.
Hướng vòi có quy ước. Theo nhiều mô tả về đền thờ Shiva, vòi yoni thường quay về một hướng nhất định, phổ biến là phía bắc. Ở các tháp Chăm, đôi khi có cả một rãnh đá dẫn nước ra ngoài tường tháp. Nếu bạn để ý, có thể thấy lỗ thoát nước ở chân tường phía ngoài.
Có những bệ thờ rất lớn. Một số bệ thờ Chăm không chỉ là yoni đơn giản mà là bệ đá lớn chạm khắc bốn mặt, trên đặt linga hoặc tượng. Bệ thờ Mỹ Sơn E1, bệ thờ Đồng Dương, bệ thờ Trà Kiệu là những ví dụ được nhắc nhiều, đều đã được công nhận là bảo vật quốc gia. Nhìn những bệ này, bạn hiểu yoni có thể trở thành cả một tác phẩm điêu khắc.
Linga – yoni còn gặp ngoài miền Trung. Ở Nam Bộ và Nam Tây Nguyên, các di chỉ thuộc văn hoá Óc Eo và khu di tích Cát Tiên cũng tìm thấy linga, yoni bằng đá. Điều này cho thấy tập quán thờ Shiva từng lan rộng trên nhiều vùng của đất nước hôm nay, qua các cộng đồng cư dân khác nhau.
Mukhalinga và kosa: khi linga có mặt người và áo kim loại
Mukhalinga là linga có tạc khuôn mặt Shiva trên thân trụ, một mặt hoặc nhiều mặt. Đây là dạng nằm giữa biểu tượng trừu tượng và tượng người. Champa có những mukhalinga đáng chú ý, trong đó mukhalinga ở tháp Po Klong Garai, vùng Ninh Thuận cũ nay thuộc tỉnh Khánh Hoà, được nhắc nhiều. Người Chăm địa phương xem khuôn mặt trên linga ấy gắn với vị vua mà tháp mang tên, cho thấy cách vương quyền và thần quyền hoà vào nhau.
Kosa là lớp vỏ bọc bằng kim loại quý chụp lên linga, có khi tạc thành khuôn mặt. Bia ký Champa nhắc tới việc vua dâng kosa bằng vàng, bạc cho linga ở các đền lớn. Hầu như không kosa nào còn ở chỗ cũ, do bị lấy đi qua chiến tranh và trộm cướp nhiều thế kỷ. Biết về kosa giúp bạn hình dung đền tháp xưa không chỉ có đá trơn mà từng lấp lánh kim loại.
Một số tháp Chăm hiện nay có linga được phủ vải hoặc có người chăm sóc trong các dịp lễ. Đây là dấu hiệu của một đời sống tín ngưỡng đang tiếp diễn. Bạn không nên tự tiện vén vải, chạm tay hay đặt đồ lên linga để chụp ảnh.
Những hiểu lầm hay gặp về linga – yoni
Vì hình dạng đặc biệt, linga – yoni thường bị kể sai theo nhiều hướng. Vài điều nên lưu ý:
- Không phải "vật cầu tự". Có nơi đồn rằng sờ hoặc ôm linga sẽ có con. Đây không phải tập quán của người Chăm, và việc chạm vào làm hỏng hiện vật.
- Không nên đùa cợt. Với cộng đồng còn thờ, linga là biểu tượng thiêng. Những câu đùa, những bức ảnh tạo dáng trước linga làm tổn thương người trong cộng đồng.
- Không phải mọi khối trụ đều là linga. Trong bảo tàng có cả cột cửa, trụ trang trí, đá kê. Hãy dựa vào chú thích thay vì đoán theo hình dáng.
- Không mua bán linga cổ. Linga và yoni ở di tích là di vật được pháp luật bảo vệ. Hàng mô phỏng thì không nên gắn với lời đồn về may mắn hay con cái.
- Không đồng nhất linga Chăm với linga Ấn Độ hôm nay. Hình dáng, cách đặt, nghi lễ có khác biệt theo nơi và theo thời.
- Không chỉ có ở miền Trung. Như đã nói, Nam Bộ và Cát Tiên cũng có linga, gắn với những cộng đồng cư dân và giai đoạn khác.
Giữ những điều này, bạn sẽ tránh được những tình huống khó xử khi đi tháp cùng đoàn đông người, nhất là vào mùa lễ hội.
Đi xem một tháp có linga sao cho đúng mực
Các tháp còn linga thường cũng là nơi có lễ hội của cộng đồng Chăm. Trình tự dưới đây giúp bạn xem kỹ mà vẫn tôn trọng:
- Tìm hiểu trước tháp đó có còn hoạt động tín ngưỡng không, lịch lễ hội trong năm, và quy định của ban quản lý.
- Ăn mặc kín đáo, chuẩn bị tinh thần có thể phải bỏ giày dép trước khi vào gian thờ nếu được yêu cầu.
- Đứng ở cửa vài giây cho mắt quen bóng tối, quan sát vị trí linga, bệ yoni và hướng vòi.
- Không chạm, không đặt tiền hoặc đồ vật lên linga, không leo lên bệ để chụp ảnh.
- Nếu có người đang hành lễ, lùi ra ngoài và chờ, không chụp ảnh người hành lễ khi chưa được phép.
- Ra ngoài, đi một vòng quanh tháp tìm lỗ thoát nước và các mảng chạm, xem tháp như một tổng thể.
Xem xong, bạn có thể ghé bảo tàng gần nhất để thấy linga rời và bệ thờ lớn. Hai trải nghiệm bổ sung cho nhau: ở tháp bạn hiểu không gian, ở bảo tàng bạn hiểu hình khối.
Linga trong cấu trúc một tháp Chăm
Tháp Chăm được xây để bao lấy linga, chứ không phải linga được mang vào một toà nhà có sẵn. Mặt bằng tháp chính thường vuông, một cửa chính quay về hướng đông, ba mặt còn lại có cửa giả đắp nổi. Gian thờ bên trong hẹp và cao, thu dần lên đỉnh, linga đặt ở giữa, ngay dưới khối chóp. Theo cách hiểu phổ biến của giới nghiên cứu, tháp mô phỏng ngọn núi thiêng nơi thần ngự, và linga là trục trung tâm của ngọn núi ấy.
Cách bố trí này giải thích nhiều chi tiết bạn thấy khi đi tháp. Cửa hướng đông đón ánh nắng buổi sớm chiếu thẳng vào linga. Gian thờ không có cửa sổ lớn, chỉ có ánh sáng từ cửa vào, nên linga hiện ra trong vùng sáng tối rõ rệt. Phần chân tháp, thân tháp và các tầng mái thu nhỏ dần đều được trang trí, nhưng bên trong gian thờ lại để trơn, vì mọi sự chú ý dồn vào linga.
Ở nhiều tháp đã bị mất linga, bạn vẫn thấy bệ yoni hoặc lỗ đặt bệ giữa sàn. Có tháp được người dân địa phương đặt lại một linga hoặc một tượng khác để tiếp tục thờ. Khi đọc thuyết minh, bạn nên để ý xem hiện vật trong gian thờ là gốc hay được đặt sau, vì điều này ảnh hưởng tới việc bạn đánh giá niên đại và phong cách.
Câu hỏi thường gặp
Linga trong tháp Chăm là gì?
Linga là khối trụ bằng đá tượng trưng cho thần Shiva, đặt trên bệ yoni, là đối tượng thờ chính trong nhiều đền tháp Chăm. Theo cách hiểu phổ biến, nó biểu trưng cho bản thể vô hình của thần thay vì một hình người cụ thể.
Yoni có công dụng gì trong nghi lễ?
Yoni là bệ đỡ linga, có rãnh và vòi. Khi hành lễ, nước hoặc chất lỏng dâng lễ được rưới lên linga, chảy xuống rãnh và theo vòi ra ngoài. Ở một số tháp còn có rãnh dẫn nước xuyên qua tường ra phía ngoài.
Mukhalinga khác linga thường ở điểm nào?
Mukhalinga có tạc một hoặc nhiều khuôn mặt của Shiva trên thân trụ, nằm giữa dạng biểu tượng và dạng tượng người. Champa có những mukhalinga nổi tiếng, như ở tháp Po Klong Garai, nơi người Chăm gắn khuôn mặt với vị vua mà tháp mang tên.
Sờ vào linga có mang lại con cái hay may mắn không?
Đây là lời đồn không có trong tập quán của người Chăm. Việc chạm tay còn làm mòn và bẩn hiện vật, và có thể xúc phạm người trong cộng đồng đang thờ. Bạn nên xem từ khoảng cách vừa phải và không chạm.
Ngoài miền Trung, linga còn được tìm thấy ở đâu?
Linga và yoni bằng đá còn được tìm thấy ở các di chỉ văn hoá Óc Eo tại Nam Bộ và ở khu di tích Cát Tiên tại Lâm Đồng. Điều đó cho thấy tập quán thờ Shiva từng có mặt ở nhiều vùng, qua các cộng đồng cư dân và giai đoạn khác nhau.
Linga có ba phần là những phần nào?
Theo mô tả kinh điển, linga gồm phần dưới hình vuông, phần giữa tám cạnh và phần trên tròn. Hai phần dưới thường nằm trong bệ nên khó thấy, chỉ phần tròn nhô lên. Không phải linga Chăm nào cũng đủ ba phần rõ rệt.
