Tống Xá là một làng đúc kim loại ở vùng Ý Yên, trước thuộc Nam Định, nay thuộc Ninh Bình, được nhắc đến nhiều khi nói về tượng đồng cỡ lớn, chuông, đỉnh, đồ thờ bằng đồng cho đình chùa trong và ngoài vùng. Nếu La Xuyên bên cạnh là tiếng đục gỗ, thì Tống Xá là mùi than, khói lò và tiếng búa gõ khuôn.
Bài này nhìn làng từ góc tổ chức nghề: một mẻ đúc tượng lớn cần bao nhiêu khâu và bao nhiêu người, vì sao đúc tượng đồng là việc của cả cộng đồng thợ chứ không phải một nhà, nghề đã thay đổi thế nào với lò điện, khuôn mới, và vì sao người ngoài không nên tò mò đứng sát lò. Bài không hướng dẫn tự đúc, và không giới thiệu cơ sở cụ thể nào.
Tống Xá và vùng đúc kim loại ở đồng bằng Bắc Bộ
Đồng bằng Bắc Bộ có nhiều làng đúc đồng lâu đời, mỗi làng một thế mạnh: có làng nổi về đồ gia dụng, có làng nổi về chuông, có làng nổi về đồ mỹ nghệ nhỏ. Tống Xá được biết đến với khả năng đúc những sản phẩm lớn và nặng, trong đó có tượng đồng đặt ở chùa, ở đền và tượng ngoài trời.
Người làng thường kể nghề có từ nhiều đời và gắn với truyền thuyết về tổ nghề đúc đồng mà nhiều làng đúc ở Bắc Bộ cùng thờ. Truyền thuyết này nói về một vị thiền sư thời Lý có tài đúc đồng, với những câu chuyện gắn với các bảo vật bằng đồng đã thất truyền. Các làng kể theo cách riêng của mình; đó là ký ức cộng đồng, không nên đọc như sử liệu chính xác về năm tháng.
Khác với làng tạc gỗ, làng đúc có hai mảng kỹ năng gắn chặt với nhau: làm khuôn và nấu rót kim loại. Một pho tượng đồng đẹp hay xấu phụ thuộc trước hết vào cái khuôn, tức vào người làm mẫu và người làm khuôn. Người nấu đồng quyết định hợp kim có chảy đều, có rỗ hay không. Thiếu một trong hai, mẻ đúc hỏng là mất trắng cả tháng công.
Một mẻ đúc tượng lớn cần những khâu nào
Mỗi cơ sở có quy trình riêng, nhưng nhìn từ góc tổ chức, một mẻ đúc tượng đồng lớn ở làng thường qua những chặng sau. Bài tả để hiểu, không phải để làm theo.
- Làm mẫu: nghệ nhân nặn mẫu tượng bằng đất hoặc sáp, có khi theo bản vẽ hay mẫu tượng gỗ có sẵn. Đây là khâu quyết định thần thái.
- Làm khuôn: đất sét trộn với các vật liệu làm khuôn được đắp quanh mẫu thành nhiều lớp, có lõi bên trong để tượng rỗng, không quá nặng.
- Sấy khuôn: khuôn được phơi, sấy hoặc nung để thật khô; khuôn còn ẩm khi gặp kim loại nóng có thể nứt, phụt.
- Chia mảng: tượng rất lớn thường được đúc thành nhiều phần rồi ghép, vì không lò nào rót một lần đủ cả khối khổng lồ.
- Nấu và rót: đồng và các kim loại pha được nấu chảy, rót liên tục vào khuôn đã chôn hoặc chằng chắc. Đây là lúc cần nhiều người nhất và nguy hiểm nhất.
- Phá khuôn và làm nguội: chờ kim loại nguội, đập khuôn, lấy tượng ra.
- Hoàn thiện: cắt bỏ phần thừa, hàn ghép các mảng, đánh bóng, chạm sửa chi tiết, tạo màu bề mặt theo yêu cầu.
Cả chuỗi có thể kéo dài nhiều tháng với tượng lớn. Khâu rót chỉ diễn ra trong thời gian ngắn, nhưng mọi công sức trước đó dồn vào khoảnh khắc ấy, nên người làng coi ngày rót đồng là ngày quan trọng, nhiều cơ sở chọn ngày và làm lễ theo nếp riêng.
Vì sao đúc tượng lớn là việc của cả làng
Cần nhiều tay cùng lúc. Khi rót một khối đồng lớn, nhiều người phải phối hợp: người giữ lò, người khiêng nồi rót hoặc vận hành hệ thống rót, người canh khuôn. Một cơ sở nhỏ phải mượn thêm thợ của các nhà khác trong làng.
Chuyên môn hoá giữa các nhà. Có nhà giỏi làm mẫu, có nhà giỏi làm khuôn, có nhà chuyên hoàn thiện, đánh bóng, tạo màu. Một pho tượng lớn thường đi qua tay nhiều nhà, giống như ở làng tạc gỗ có nhà tạc, nhà sơn.
Chia sẻ thiết bị. Lò lớn, cầu trục, máy hàn, thiết bị nâng hạ không phải nhà nào cũng có. Việc thuê, mượn qua lại giữa các cơ sở là chuyện thường.
Kinh nghiệm truyền miệng. Cách pha khuôn, dấu hiệu nhận biết đồng đã đủ nóng để rót, cách đặt rãnh thoát khí, phần nhiều là kinh nghiệm được truyền qua nhiều đời và qua các lần làm chung.
Uy tín chung của làng. Một mẻ hỏng của một nhà ảnh hưởng tới tiếng của cả làng. Vì vậy người làng thường giúp nhau ở những đơn lớn, và tên làng trở thành một thứ bảo chứng mà các nhà cùng giữ.
Đúc đồng xưa và nay ở làng nghề: những gì đã đổi
Nghề đúc ở các làng Bắc Bộ đã thay đổi nhiều so với vài chục năm trước. Bảng dưới so ở mức khái quát.
| Khía cạnh | Cách làm truyền thống | Thay đổi thường gặp hiện nay |
|---|---|---|
| Lò nấu | Lò than, bễ thổi tay hoặc bằng sức người | Lò dùng quạt điện, có nơi dùng lò điện cảm ứng |
| Khuôn | Khuôn đất, khuôn sáp làm hoàn toàn bằng tay | Thêm vật liệu khuôn mới, mẫu có thể dựng bằng máy rồi chỉnh tay |
| Kích cỡ | Chủ yếu đồ vừa và nhỏ, chuông, đỉnh | Nhiều tượng rất lớn cho chùa và công trình ngoài trời |
| Hoàn thiện | Giũa, đánh bằng tay | Máy mài, máy đánh bóng, hoá chất tạo màu |
| Nâng hạ | Sức người, đòn khiêng | Cầu trục, xe nâng |
| An toàn | Dựa vào kinh nghiệm | Có đồ bảo hộ, nhưng mức tuân thủ còn khác nhau giữa các cơ sở |
Thay đổi lớn nhất là kích cỡ. Nhu cầu tượng đồng rất lớn cho các công trình tôn giáo mới đã kéo nghề đúc tới những khối mà xưa hiếm khi làm. Điều này đòi hỏi kỹ thuật ghép mảng và kiểm soát chất lượng chặt hơn nhiều.
Nhìn một pho tượng đồng của làng nghề: đọc những gì
Khi đứng trước một pho tượng đồng mới đúc, bạn có thể để ý mấy điều. Đầu tiên là thần thái khuôn mặt, thứ đến từ mẫu nặn: tượng đẹp cần mẫu đẹp, không có khuôn nào "sửa" được một mẫu vụng. Tiếp đó là bề mặt: tượng đúc tốt ít rỗ, các đường nét áo, tay còn sắc, không bị nhoè do khuôn hỏng.
Với tượng lớn, hãy nhìn các mối ghép. Thợ giỏi giấu mối ghép ở chỗ nếp áo, đường viền, khó nhận ra. Mối ghép lộ, lệch là dấu hiệu khâu hoàn thiện chưa kỹ. Màu bề mặt cũng nói nhiều: có tượng để màu đồng tự nhiên, có tượng tạo màu giả cổ, có tượng mạ hoặc sơn phủ. Mỗi cách cần bảo quản khác nhau, và người đặt nên hỏi rõ.
Cuối cùng là tỉ lệ so với không gian đặt. Một pho tượng đồng lớn đặt ngoài trời phải tính đến góc nhìn từ dưới lên: nhiều nghệ nhân cố ý làm đầu hơi lớn hơn tỉ lệ thật để khi nhìn từ dưới, tượng không bị "teo đầu". Đó là kiến thức nghề mà người xem bình thường ít biết, nhưng giúp bạn hiểu vì sao có tượng nhìn gần thấy lạ mà nhìn xa lại rất cân.
Người trẻ ở làng đúc và chuyện giữ nghề
Nghề đúc nặng nhọc, nóng, bụi, và đòi hỏi sức khoẻ tốt. Trước đây con trai trong làng theo cha ra lò từ khi còn nhỏ, học bằng cách đứng xem, khiêng than, đập khuôn, rồi dần được giao những việc khó hơn. Ngày nay nhiều người trẻ có lựa chọn khác, đi học, đi làm công ty, và các cơ sở trong làng phải thuê thêm thợ từ nơi khác đến.
Mặt khác, đơn hàng tượng lớn và công trình mới giúp nghề có thu nhập khá, nên vẫn có những người trẻ chọn ở lại. Lớp này thường học thêm vẽ, nặn, dựng hình trên máy tính, biết làm việc với kiến trúc sư và các ban xây dựng công trình. Họ mang tới cách làm mẫu chính xác hơn, nhưng cũng phải học lại từ người già những kinh nghiệm không có trong sách: nhìn màu lửa, nghe tiếng đồng sôi, cảm độ khô của khuôn bằng tay.
Một mối lo lớn là phần mẫu, tức phần nghệ thuật của tượng. Nếu chỉ đúc theo mẫu mua sẵn hoặc mẫu quét từ tượng khác, làng sẽ giỏi về kỹ thuật mà yếu dần về sáng tạo. Những cơ sở giữ được người nặn mẫu giỏi, có hiểu biết về mỹ thuật tượng cổ, mới làm ra được những pho tượng có hồn chứ không chỉ to và nặng.
An toàn ở lò đúc: điều khách thăm cần biết
Lò đúc là nơi có kim loại nóng chảy ở nhiệt độ rất cao, khói, bụi và vật nặng treo trên cao. Nếu được phép vào khu sản xuất, bạn nên đứng đúng chỗ chủ cơ sở chỉ, không đứng gần lò hay khuôn đang rót, không đi lại cắt ngang đường khiêng. Kim loại nóng gặp nước hoặc khuôn ẩm có thể bắn ra rất xa; người thợ có đồ bảo hộ, còn khách thì không.
Trẻ nhỏ không nên vào khu lò. Người có bệnh hô hấp nên tránh ở lâu trong khu có khói kim loại và bụi khuôn. Âm thanh ở khu mài, đánh bóng cũng rất lớn, nên giữ khoảng cách. Chụp ảnh thì hỏi trước, và tuyệt đối không dùng đèn flash khi thợ đang thao tác, vì một giây chói mắt có thể gây tai nạn.
Bài không hướng dẫn tự đúc đồng ở nhà. Nấu kim loại ngoài cơ sở chuyên nghiệp là việc rất nguy hiểm, có nguy cơ bỏng nặng và cháy nổ. Nếu bạn thích tìm hiểu, hãy xem các buổi trình diễn có tổ chức hoặc các tư liệu bảo tàng về nghề đúc. Những ai muốn mua tượng đồng có thể xem thêm tượng và vật phẩm có mô tả chất liệu rõ ràng trên Vật Phẩm Phong Thủy để biết nên hỏi người bán những gì.
Câu hỏi thường gặp
Tống Xá hiện thuộc tỉnh nào?
Tống Xá nằm ở vùng Ý Yên, trước đây thuộc Nam Định. Từ năm 2025, Nam Định hợp nhất vào Ninh Bình, nên làng nay thuộc tỉnh Ninh Bình. Tên xã có thể đã thay đổi sau sắp xếp, bạn nên tra theo địa giới mới khi tìm đường.
Tượng đồng lớn được đúc một lần hay ghép nhiều phần?
Tượng rất lớn thường được đúc thành nhiều phần rồi hàn ghép, vì một lò khó rót đủ cả khối và khuôn quá lớn khó kiểm soát. Tượng vừa và nhỏ có thể đúc liền. Thợ giỏi giấu mối ghép ở nếp áo, đường viền để khó nhận ra.
Vì sao tượng đồng mới đúc lại có màu khác nhau?
Màu phụ thuộc vào hợp kim và cách hoàn thiện bề mặt. Có tượng để màu đồng tự nhiên, có tượng tạo màu giả cổ bằng hoá chất, có tượng mạ hoặc sơn phủ. Mỗi cách cần bảo quản khác nhau, nên khi nhận tượng bạn nên hỏi rõ cách đã làm.
Khách du lịch có xem được cảnh rót đồng không?
Một số cơ sở cho khách xem khi có hẹn trước, nhưng ngày rót phụ thuộc tiến độ khuôn và không phải lúc nào cũng tiện cho người ngoài. Nếu được xem, bạn phải đứng đúng chỗ, giữ khoảng cách và nghe theo hướng dẫn của chủ cơ sở.
Tổ nghề đúc đồng mà các làng thờ là ai?
Nhiều làng đúc đồng ở Bắc Bộ thờ một vị thiền sư thời Lý được truyền tụng là có tài đúc đồng. Tên gọi và tích truyện được các làng kể khác nhau. Đây là truyền thuyết cộng đồng, bạn nên nghe tại di tích thờ tổ của từng làng để biết cách kể riêng ở đó.
