Bảo Hà là một làng ở vùng Vĩnh Bảo, Hải Phòng, được biết đến với hai nghề đi liền nhau: tạc tượng gỗ thờ và tạc con rối, cùng với truyền thống diễn rối của chính làng. Người thợ Bảo Hà có thể sáng làm một pho tượng cho đình, chiều đục đầu một con rối, vì về căn bản đó là cùng một tay nghề tạc gỗ, bả và sơn.
Bài này kể vì sao hai nghề lại gắn với nhau, con rối và pho tượng giống nhau ở đâu và khác nhau ở đâu, làng truyền nghề thế nào, và nếu bạn đi qua vùng này thì nên xem gì. Những chuyện về khởi nguồn nghề, bài nói theo lời kể của làng và nói rõ là truyền ngôn, vì tư liệu viết về thời khởi nghề không nhiều và các nguồn kể không hoàn toàn giống nhau.
Bảo Hà nằm ở đâu và vì sao được nhắc đến
Bảo Hà thuộc vùng Vĩnh Bảo cũ, phía nam Hải Phòng, một vùng đồng chiêm trũng nhiều sông ngòi, gần ranh giới với vùng Thái Bình cũ nay thuộc Hưng Yên. Cảnh làng là cảnh quen của đồng bằng Bắc Bộ: đình, chùa, ao, ruộng lúa, những ngôi nhà vừa ở vừa làm xưởng, sân phơi đầy phôi gỗ.
Làng được nhắc đến trong các tài liệu về làng nghề vì hiếm có nơi nào giữ được cả hai mảng: vừa có thợ tạc tượng chuyên làm đồ thờ cho đình chùa nhiều nơi, vừa có truyền thống diễn rối trong các dịp hội. Kiểu rối của làng thường được giới thiệu là rối cạn, tức con rối diễn trên sân khấu khô, người điều khiển đứng sau màn và nâng con rối từ phía dưới lên, khác với rối nước diễn trên mặt ao.
Theo lời kể phổ biến trong làng, nghề tạc tượng và nghề rối gắn với một vị tổ nghề được làng thờ phụng, người đã học nghề ở nơi khác rồi về truyền lại cho dân làng. Chi tiết về tên tuổi và thời đại của vị tổ được kể khác nhau trong các nguồn, nên nếu bạn muốn tìm hiểu kỹ, cách tốt nhất là đến di tích thờ tổ của làng và nghe ban quản lý hay các cụ cao niên kể lại theo thần tích lưu giữ tại chỗ, thay vì tin một bài viết trên mạng.
Pho tượng thờ và con rối: giống và khác
Hai sản phẩm cùng ra từ một tay thợ, nhưng mục đích khác nhau nên cách làm cũng khác ở nhiều điểm. Bảng dưới so ở mức nguyên tắc chung của nghề.
| Khía cạnh | Tượng thờ | Con rối |
|---|---|---|
| Mục đích | Đặt cố định trên ban thờ, được chiêm bái lâu dài | Được cầm, nâng, xoay liên tục khi diễn, chịu va chạm |
| Gỗ | Gỗ mít và các gỗ thớ mịn, bền | Ưu tiên gỗ nhẹ để người diễn cầm lâu không mỏi tay |
| Hình khối | Liền khối, tỉ lệ theo quy ước thờ | Chia phần: đầu, thân, tay, có thể cử động bằng que hoặc dây |
| Khuôn mặt | Trang nghiêm hoặc hiền từ theo đối tượng thờ | Cường điệu nét, nhìn rõ từ xa, nhiều khi hài hước |
| Sơn | Sơn ta nhiều lớp, thếp vàng bạc | Màu tươi, tương phản mạnh để nổi trên sân khấu |
| Tuổi thọ | Hàng chục năm, có khi hàng trăm năm | Ngắn hơn, phải sửa và làm lại sau nhiều mùa diễn |
Khác biệt rõ nhất nằm ở khuôn mặt. Tượng thờ cần vẻ tĩnh, còn con rối cần nét động và dễ đọc khi người xem ngồi cách sân khấu khá xa. Người thợ chuyển qua lại giữa hai kiểu mặt là một kỹ năng đáng nể, ít khi được nhắc đến khi người ta nói về làng nghề.
Vì sao tạc tượng và làm rối lại đi cùng nhau
Cả hai nghề dùng chung một bộ đồ nghề: đục, chàng, cưa, dao trổ, giấy ráp, sơn ta, sơn màu. Cả hai đòi hỏi khả năng tạo khối người từ một khúc gỗ, hiểu tỉ lệ cơ thể và làm được khuôn mặt có biểu cảm. Một người thợ giỏi tạc tượng có thể học làm rối khá nhanh, và ngược lại, người quen làm rối có con mắt nhạy với dáng người đang chuyển động.
Về nhu cầu, hai nghề bù cho nhau. Đơn tượng thờ không đều, có năm nhiều năm ít, tuỳ việc tu bổ đình chùa trong vùng. Con rối cần cho phường rối của làng và cho các đơn vị diễn rối nơi khác, cho người sưu tầm đồ thủ công. Một xưởng làm được cả hai sẽ có việc quanh năm, và đó là cách nhiều làng nghề Bắc Bộ sống sót: không đặt cả sinh kế vào một mặt hàng.
Về văn hoá, diễn rối ở làng gắn với đình và với hội làng. Buổi diễn thường diễn ra vào dịp lễ hội, trước sân đình, phục vụ cả người làng lẫn khách thập phương. Các tích diễn thường là chuyện dân gian, chuyện lịch sử quen thuộc. Người làm tượng thờ cho đình và người làm rối diễn trước đình, ở Bảo Hà, nhiều khi là cùng một người hoặc cùng một nhà, nên hai nghề không tách rời nhau trong đời sống làng.
Một con rối được làm ra thế nào ở làng tạc tượng
Để thấy tay nghề tạc tượng được chuyển sang con rối ra sao, có thể theo các chặng chung dưới đây. Mỗi phường, mỗi thợ có bí quyết riêng; bài chỉ tả để hiểu chứ không phải hướng dẫn tự làm.
- Chọn gỗ nhẹ, đã phơi khô kỹ, để con rối không quá nặng với người điều khiển trong cả buổi diễn dài.
- Tạc đầu và thân riêng, chừa chỗ lắp khớp cổ, khớp vai nếu nhân vật cần quay đầu, vung tay.
- Tạc khuôn mặt theo kiểu cường điệu: mắt to, miệng rõ, đường nét đơn giản để nhìn từ xa vẫn nhận ra nhân vật.
- Làm phần tay cầm và que điều khiển gắn từ dưới thân lên, đủ chắc để nâng, xoay, lắc mà không gãy.
- Bả, mài rồi sơn nhiều lớp, sau đó vẽ màu trang phục, mặt, tóc; nhiều con rối còn được may áo vải bên ngoài.
- Lắp khớp, thử điều khiển, chỉnh cân bằng để con rối đứng đúng tư thế và chuyển động mượt khi diễn.
Phần cơ cấu điều khiển và kỹ thuật diễn là bí quyết của từng phường rối, thường được truyền trong nội bộ. Người ngoài đến xem nên tôn trọng điều đó, không đòi xem sau màn khi chưa được mời, không chụp chi tiết cơ cấu nếu người làng ngại.
Tượng gỗ Bảo Hà nhìn vào đâu
Khuôn mặt mang chất dân gian. Tượng thờ của các làng tạc tượng vùng đồng bằng thường có khuôn mặt tròn, hiền, gần với gương mặt người dân. Bạn có thể so tượng mới với tượng cũ trong đình chùa vùng Vĩnh Bảo để thấy sự nối tiếp giữa các thế hệ thợ.
Tay thợ quen làm nhân vật. Thợ làm rối quen tạo dáng người đang làm việc, đang di chuyển. Một số tượng gỗ trang trí của làng vì thế có dáng động, sinh hoạt, khác hẳn tượng thờ ngồi nghiêm, và đó là nét dễ nhận ra.
Lớp sơn. Tượng thờ làm kỹ vẫn dùng sơn ta và thếp vàng bạc. Tượng trang trí và con rối có thể dùng sơn hiện đại để màu tươi và nhanh khô. Khi xem, bạn nên hỏi rõ loại sơn để biết mình đang nhìn thứ gì, vì nhìn bằng mắt thường không phải lúc nào cũng phân biệt được.
Kích thước và mối ghép. Làng làm từ tượng nhỏ đặt trên bàn thờ gia đình đến tượng lớn cho đình chùa. Tượng lớn thường ghép nhiều khối gỗ, mối ghép được che dưới lớp sơn; thợ giỏi ghép sao cho gỗ không nứt theo thời gian.
Dấu tay của từng nhà. Cùng một làng nhưng mỗi xưởng có nét riêng ở mắt, nếp áo, cách làm tóc. Người buôn lâu năm có thể nhìn tượng mà đoán xưởng, đó là thứ máy móc khó thay được.
Các nhân vật rối quen thuộc và cái khó khi tạc
Con rối là tượng thu nhỏ của đời sống làng quê và lịch sử dân gian. Mỗi kiểu nhân vật đặt ra một bài toán riêng cho người thợ tạc.
- Nhân vật hề, người dẫn chuyện: mặt tròn, cười rộng, bụng to, cần vẻ hồn nhiên mà không thô. Đây là nhân vật người xem nhớ nhất nên thợ làm kỹ nhất.
- Ông lão, bà lão: nếp nhăn, lưng còng phải đọc được từ xa nhưng không biến thành xấu xí.
- Tướng sĩ, vua quan trong tích cũ: mũ áo cầu kỳ, gần với cách làm tượng thánh trong đền, thợ tạc tượng thờ thường làm tốt phần này.
- Tiên nữ, cô gái: mặt thanh, cổ dài, dáng mềm, khó nhất là giữ nét duyên khi con rối nghiêng, xoay.
- Con vật: trâu, rồng, lân, cá, chim đòi hỏi hiểu dáng con vật và làm khớp cho cổ, đuôi cử động được.
- Người lao động: người cày, người đánh cá, người kéo vó, cần dáng đang làm việc, tay cầm dụng cụ, gần với tượng sinh hoạt dân gian.
Nhìn kỹ một bộ rối, bạn sẽ thấy nhiều điểm chung với tượng dân gian trong đình làng: nét mặt mộc mạc, tỉ lệ đầu to so với thân để nhìn rõ, màu sắc mạnh. Hiểu con rối giúp bạn hiểu thêm tượng, và ngược lại.
Giữ nghề ở Bảo Hà hôm nay
Múa rối được biết đến rộng rãi qua các nhà hát lớn, nhưng phường rối làng vẫn diễn chủ yếu vào dịp hội và theo lời mời. Việc duy trì phường rối cần người diễn, cần con rối mới thay con rối cũ, cần kinh phí cho sân khấu và trang phục. Nhiều phường rối ở Bắc Bộ nhận hỗ trợ từ chính quyền và các chương trình bảo tồn để giữ nhịp diễn.
Nghề tạc tượng của làng chịu chung áp lực với các làng nghề khác: cạnh tranh với tượng làm nhanh bằng máy, giá gỗ tăng, người trẻ ít theo nghề. Một số thợ trẻ chọn đi học thêm ở trường mỹ thuật rồi quay về, đem theo kiến thức giải phẫu, tỉ lệ, cách thể hiện mới. Sự kết hợp đó tạo ra những sản phẩm trang trí mới, nhưng cũng đặt câu hỏi về việc giữ đúng phong cách truyền thống khi làm tượng thờ.
Với du khách, Bảo Hà không ồn ào như các điểm du lịch đông khách. Đó là lợi thế: bạn có thể xem thợ làm việc thật, nghe họ kể nghề. Nếu đi đúng dịp hội làng có diễn rối, trải nghiệm sẽ trọn vẹn hơn; hãy hỏi trước lịch diễn với địa phương vì lịch có thể thay đổi theo từng năm.
Câu hỏi thường gặp
Làng Bảo Hà ở Hải Phòng có phải là Bảo Hà ở Lào Cai không?
Không. Bảo Hà ở Lào Cai là nơi có đền thờ nổi tiếng gắn với tín ngưỡng thờ Mẫu. Bảo Hà trong bài là làng nghề tạc tượng và làm rối ở vùng Vĩnh Bảo, Hải Phòng. Hai nơi trùng tên nhưng cách nhau rất xa và không liên quan tới nhau.
Rối cạn khác rối nước thế nào?
Rối nước diễn trên mặt ao hoặc bể nước, người điều khiển đứng sau mành, ngâm mình trong nước và dùng sào. Rối cạn diễn trên sân khấu khô, người điều khiển đứng sau màn và nâng con rối từ phía dưới bằng que hoặc tay. Con rối hai loại vì thế làm khác nhau ở phần thân dưới.
Tượng thờ của làng làm rối có khác tượng của làng chỉ chuyên tạc tượng không?
Về nguyên tắc, tượng thờ phải theo quy ước của nơi thờ nên không khác nhiều. Khác biệt nằm ở nét tay của từng xưởng. Một số thợ quen làm rối có thế mạnh tạo dáng động, nhưng khi làm tượng thờ họ vẫn giữ vẻ tĩnh và trang nghiêm theo đúng yêu cầu.
Muốn xem diễn rối ở Bảo Hà thì đi vào lúc nào?
Phường rối làng thường diễn vào dịp hội làng và khi có lời mời của các đoàn khách, sự kiện văn hoá. Lịch diễn có thể đổi theo từng năm, nên bạn hãy hỏi trước chính quyền xã hoặc ban quản lý di tích của làng để biết thời gian chính xác.
Có thể học tạc rối hay tạc tượng ở làng nghề không?
Một số xưởng nhận người học việc, thường theo kiểu kèm cặp lâu dài chứ không phải khoá ngắn. Muốn học thật, bạn cần xác định thời gian nhiều năm, chịu làm từ khâu đơn giản như đục thô, mài, bả trước khi được đụng tới khuôn mặt.
