Làm nguội là toàn bộ phần việc biến một khối đồng vừa phá khuôn, còn sần sùi, dính đất, có gờ thừa và lỗ rỗ, thành pho tượng hoàn chỉnh: cắt bỏ đường rót, đục mài bavia và đường ráp khuôn, vá chỗ rỗ khuyết, chạm lại các chi tiết, rồi đánh bóng hoặc tạo màu bề mặt. Gọi là "nguội" vì làm trên đồng đã nguội, phân biệt với phần việc "nóng" là nấu và rót.
Ở nhiều xưởng, làm nguội chiếm thời gian ngang hoặc hơn cả phần đúc, và quyết định phần lớn vẻ đẹp cuối cùng của tượng. Bài tả từng việc theo thứ tự thường gặp, giải thích các lối hoàn thiện bề mặt và những điều cần biết về màu của đồng theo thời gian. Bài để hiểu nghề, không phải hướng dẫn làm tại nhà, vì nhiều công đoạn dùng dụng cụ cắt mài và hoá chất nguy hiểm.
Tượng vừa phá khuôn trông thế nào
Người lần đầu xem phá khuôn thường bất ngờ: pho tượng vừa lấy ra không hề sáng bóng như trong cửa hàng. Bề mặt đồng phủ một lớp đất cháy bám chặt, màu xám đen, có chỗ loang đỏ. Trên thân còn những thanh đồng thừa ở vị trí miệng rót và lỗ thoát khí, những đường gờ mỏng như vây cá chạy dọc chỗ các mảnh khuôn ghép vào nhau, người trong nghề gọi là bavia.
Nhìn kỹ hơn có thể thấy những lỗ rỗ nhỏ, chỗ đồng không điền kín ở mép áo hay đầu ngón tay, vết con kê. Lòng tượng còn đầy đất lõi cần moi ra. Những chi tiết nhỏ như mí mắt, sợi tóc, hoa văn viền áo thường bị mờ, vì đất khuôn dù mịn đến mấy cũng không in sắc nét bằng mẫu gốc.
Thợ đánh giá tượng ngay lúc này: lỗi nhỏ thì làm nguội sửa được, lỗi lớn như nứt thân, khuyết mặt thì nhiều người chọn nấu lại. Quyết định đó cần con mắt kinh nghiệm, vì sửa một lỗi lớn có khi tốn công hơn đúc mới, mà kết quả vẫn để lại dấu.
Một việc nhỏ nhưng quan trọng ở bước này là kiểm tra độ dày thành đồng. Thợ gõ nhẹ, nghe tiếng, soi qua lỗ đáy, ước độ dày ở nhiều chỗ. Thành quá mỏng ở vùng chịu lực như cổ, cổ tay là điểm yếu cần gia cố từ bên trong trước khi làm đẹp bên ngoài, vì một pho tượng đẹp mà gãy cổ khi di chuyển thì mọi công sức đều mất.
Trình tự làm nguội thường gặp
Thứ tự có thể khác đôi chút giữa các xưởng, nhưng phần lớn đi theo khung sau:
- Làm sạch đất khuôn: đập, chải bỏ lớp đất cháy ngoài mặt, moi đất lõi bên trong qua lỗ đáy hoặc lỗ chừa sẵn.
- Cắt đường rót, lỗ khí: cưa hoặc cắt các thanh đồng thừa sát mặt tượng, rồi mài phẳng chỗ cắt.
- Đục, mài bavia và đường ráp khuôn: bỏ những gờ mỏng dọc thân; ở chỗ phẳng thì mài, ở nếp áo thì phải dùng đục nhỏ đi theo nếp.
- Vá rỗ, hàn khuyết: lấp lỗ rỗ, đắp thêm đồng vào chỗ thiếu, rồi mài, chạm cho liền với bề mặt xung quanh.
- Chạm lại chi tiết: thợ chạm dùng đục thép và búa nhỏ làm sắc lại mắt, môi, tóc, hoa văn, nếp áo.
- Mài mịn: mài từ nhám thô đến nhám mịn trên những vùng cần nhẵn như mặt, tay, ngực.
- Hoàn thiện bề mặt: đánh bóng, tạo màu hoặc sơn phủ tuỳ yêu cầu, sau đó phủ lớp bảo vệ.
Mỗi bước dùng một bộ dụng cụ khác nhau, từ cưa, đục, giũa, đến máy mài và bánh đánh bóng ở các xưởng hiện nay. Trước đây mọi việc làm bằng tay, nên làm nguội một pho tượng lớn có thể mất nhiều tháng.
Vá rỗ và hàn khuyết: sửa sao cho không thấy dấu
Gần như pho tượng đồng nào cũng có vài chỗ phải vá. Với lỗ rỗ nhỏ, cách cổ truyền là khoan rộng lỗ ra một chút cho sạch, đóng vào đó một chốt đồng cùng loại hợp kim, rồi đục, mài cho bằng mặt. Nếu chọn đúng đồng và làm khéo, chỗ vá gần như không thấy, chỉ lộ ra khi bề mặt đổi màu theo thời gian, vì hai mẻ đồng khác nhau có thể sẫm màu hơi khác nhau.
Với chỗ khuyết lớn hơn như mép áo thiếu, ngón tay không điền kín, thợ có thể đúc bù một miếng nhỏ rồi ghép vào, hoặc hàn đắp đồng. Ở các xưởng hiện nay, hàn là cách phổ biến; xưa kia, thợ còn dùng cách đúc nối, tức là dựng khuôn nhỏ ngay tại chỗ khuyết và rót đồng vào cho liền với thân.
Thợ giỏi coi việc vá là một phần của nghề chứ không phải chuyện xấu hổ. Trên nhiều tượng đồng cổ, các nhà nghiên cứu ghi nhận những miếng vá làm ngay từ lúc đúc, và chính chúng giúp hiểu thêm về kỹ thuật của thời đó. Điều cần tránh là che giấu lỗi lớn bằng lớp vá mỏng, sau vài năm bong ra lộ lỗ.
Chạm lại chi tiết: phần nghệ thuật của làm nguội
Chạm đồng là một tay nghề riêng, khác hẳn chạm gỗ. Đồng cứng, không đục bằng vồ gỗ được mà dùng đục thép nhỏ và búa con, gõ những nhát ngắn, đều, đẩy lưỡi đục đi từng chút. Thợ chạm phải hiểu hình tượng để biết chỗ nào làm sâu thêm, chỗ nào giữ mềm, vì một nét chạm sai trên đồng gần như không xoá được.
Những chỗ được chạm lại nhiều nhất là khuôn mặt, đặc biệt là mắt và miệng, tóc xoắn ốc, chuỗi hạt, hoa văn viền áo, cánh sen ở bệ. Với tượng thờ, thợ chạm giỏi có thể làm cho khuôn mặt tượng có thần hơn cả mẫu sáp hay mẫu đất ban đầu. Ngược lại, một tượng đúc tốt mà chạm vụng thì nét mặt trở nên cứng, lệch.
Ở các xưởng lớn, thợ đúc, thợ làm nguội và thợ chạm thường là những người khác nhau, có khi là những gia đình khác nhau trong cùng một làng. Một pho tượng đồng hoàn chỉnh vì vậy là sản phẩm của cả một chuỗi tay nghề, như tượng gỗ là sản phẩm chung của thợ tạc và thợ sơn. Khi khen một pho tượng đồng đẹp, người trong nghề thường hỏi ngay ai là người chạm mặt.
Các lối hoàn thiện bề mặt tượng đồng
Sau khi chạm và mài, bề mặt đồng có thể được hoàn thiện theo nhiều cách. Bảng gom những lối phổ biến, không xếp hạng lối nào hơn:
| Lối hoàn thiện | Cách làm khái quát | Vẻ ngoài | Điều cần biết |
|---|---|---|---|
| Đánh bóng sáng | Mài mịn rồi đánh bằng bánh vải, chất đánh bóng | Vàng sáng, phản chiếu mạnh | Dễ xỉn lại nếu không có lớp phủ bảo vệ |
| Tạo màu hoá học | Dùng hoá chất, nhiệt làm bề mặt đồng chuyển màu nâu, đen, xanh | Màu trầm, có chiều sâu | Hoá chất ăn mòn, khói độc, phải làm ở xưởng chuyên |
| Hun khói, hơ lửa | Hơ nóng bề mặt, có nơi kết hợp chất hữu cơ | Nâu sẫm, loang tự nhiên | Màu thay đổi theo tay thợ, khó đồng đều |
| Thếp vàng hoặc sơn phủ | Phủ sơn, dán vàng lá lên bề mặt đồng | Giống tượng gỗ sơn thếp | Lớp phủ có thể bong theo thời gian |
| Để mộc, phủ dầu sáp | Chỉ làm sạch, phủ lớp sáp hoặc dầu mỏng | Màu đồng tự nhiên, sẽ sẫm dần | Màu chuyển dần theo môi trường |
Màu tạo bằng hoá chất trên tượng mới chỉ là một lựa chọn thẩm mỹ. Điều quan trọng là người làm và người bán nói rõ đây là màu tạo, để không ai nhầm tượng mới với tượng cổ.
Màu đồng theo thời gian và vì sao tượng cổ có màu xanh
Đồng là kim loại "sống" với môi trường. Để ngoài không khí, bề mặt đồng phản ứng chậm với oxy, hơi ẩm, các chất trong không khí, tạo thành một lớp màng mỏng mà giới bảo tồn gọi là patina. Trong nhà khô ráo, lớp màng này thường có màu nâu sẫm đến đen; ngoài trời hay nơi ẩm, có thể xuất hiện màu xanh lục, xanh lam đặc trưng của các hợp chất đồng.
Lớp patina ổn định là một phần của lịch sử tượng và có tác dụng bảo vệ đồng bên dưới. Vì vậy với tượng đồng cổ, giới bảo tồn khuyên không đánh bóng cho sáng lại, vì đánh bóng là xoá đi lớp màng hình thành qua hàng trăm năm, và cũng xoá đi dấu vết giúp nghiên cứu.
Có một ngoại lệ đáng lưu ý: một số loại gỉ đồng dạng bột, màu xanh nhạt, lan dần và làm đồng bên dưới bị ăn mòn, giới bảo tồn gọi là "bệnh đồng". Đây là chuyện cần chuyên gia xử lý, nhất là với hiện vật ở di tích, bảo tàng. Người không có chuyên môn không nên tự cạo, chà hay dùng hoá chất lên tượng cổ.
An toàn trong xưởng và chuyện tượng mới làm cũ
Làm nguội là công đoạn nhiều bụi kim loại, tiếng ồn và nguy cơ chấn thương do dụng cụ cắt mài. Bụi đồng, nhất là khi hợp kim có chì, không nên hít vào; thợ cần khẩu trang phù hợp, kính bảo hộ, găng tay và làm ở nơi thông gió. Công đoạn tạo màu bằng hoá chất còn nguy hiểm hơn, vì nhiều hoá chất ăn mòn da, mắt và sinh khói độc khi đun nóng.
Những điều trên là lý do bài không nêu công thức hoá chất hay cách làm cụ thể. Người đến thăm xưởng nên đứng xa khu vực mài và nhuộm màu, không chạm vào tượng đang xử lý hay các chậu dung dịch.
Tạo màu cũ cho tượng mới là lựa chọn thẩm mỹ được nhiều người ưa, vì màu trầm hợp với không gian thờ. Nhưng việc làm cũ để bán tượng mới như đồ cổ là gian dối, gây thiệt hại cho người mua và làm rối thị trường cổ vật. Khi cần tìm hiểu tượng đồng mới có mô tả rõ chất liệu và cách hoàn thiện, bạn có thể xem thêm trên Vật Phẩm Phong Thủy; còn với tượng cổ, hãy tìm đến bảo tàng, nhà nghiên cứu.
Câu hỏi thường gặp
Bavia trên tượng đồng là gì?
Bavia là những gờ đồng mỏng thừa ra ở chỗ các mảnh khuôn ghép vào nhau, hoặc ở mép miệng rót. Thợ làm nguội phải đục, mài bỏ để bề mặt liền mạch. Tượng làm vội đôi khi còn sót vệt bavia ở chỗ khuất.
Vì sao phải chạm lại tượng đồng sau khi đúc?
Vì khuôn đất không in lại hoàn toàn sắc nét những chi tiết nhỏ như mí mắt, sợi tóc, hoa văn. Thợ chạm làm sắc lại các nét này bằng đục thép và búa nhỏ, nhờ đó khuôn mặt tượng có thần hơn.
Tượng đồng cổ có nên đánh bóng cho sáng lại không?
Không nên. Lớp màng patina hình thành qua thời gian vừa bảo vệ đồng vừa là dấu vết lịch sử. Đánh bóng sẽ xoá lớp đó, làm giảm giá trị nghiên cứu. Tượng ở di tích cần ý kiến của ban quản lý và cơ quan văn hoá.
Gỉ xanh trên tượng đồng có nguy hại không?
Phần lớn lớp gỉ xanh ổn định là bình thường và có tác dụng bảo vệ. Nếu thấy gỉ dạng bột xanh nhạt lan dần, bong ra, đó có thể là dạng ăn mòn cần chuyên gia xem xét. Không tự cạo hay dùng hoá chất mạnh.
Làm nguội một pho tượng đồng mất bao lâu?
Tuỳ cỡ tượng, chất lượng đúc và mức độ chạm. Tượng nhỏ đúc tốt có thể xong trong vài ngày, tượng lớn nhiều chi tiết mất nhiều tuần đến nhiều tháng. Đúc càng tốt thì làm nguội càng nhẹ.
Tượng đồng tạo màu giả cổ có phải là hàng xấu không?
Không. Tạo màu trầm là lựa chọn thẩm mỹ hợp pháp và phổ biến. Điều quan trọng là người bán nói rõ đây là tượng mới tạo màu. Chỉ khi tượng mới được bán như đồ cổ thì đó mới là gian dối.
