Hình tượng trên tượng nhà mồ Tây Nguyên xoay quanh vòng đời con người và thế giới quanh làng: người ngồi bó gối hai tay ôm mặt, đôi nam nữ, người phụ nữ mang thai, mẹ bồng con, người đánh chiêng, người giã gạo, cùng các con vật như chim, khỉ, công, voi. Tượng được tạc bằng rìu trên gỗ tươi, khối lớn, chi tiết ít, tỉ lệ được phóng đại có chủ đích, nên trông thô mà vẫn đầy sức sống.
Bài trước trong cùng chuyên mục đã kể tượng nhà mồ sinh ra trong lễ bỏ mả. Bài này đi vào chính các pho tượng: từng nhóm hình thường gặp, cách người tạc giải quyết hình khối, và cách người xem hôm nay có thể đọc chúng mà không áp những khuôn thẩm mỹ của tượng chùa hay tượng cổ điển châu Âu. Cách hiểu từng hình là theo ghi nhận phổ biến của các nhà nghiên cứu, không phải lời giải duy nhất.
Hàng rào tượng: đọc cả tổng thể trước khi đọc từng pho
Một nhà mồ Jrai hay Bahnar đầy đủ có hàng rào bao quanh, tượng đặt ở các góc và dọc các cạnh, đôi khi ở cổng ra vào. Mỗi pho đứng trên một cây cột, cột và tượng là cùng một khúc gỗ. Từ xa, hàng rào tượng giống một nhóm người đứng canh quanh mộ, mỗi người một tư thế, một việc riêng.
Vì vậy, trước khi xem từng tượng, bạn nên lùi ra xa nhìn cả tổng thể. Tượng ở góc thường to và nổi bật hơn, tượng dọc cạnh nhỏ hơn và lặp lại. Có nơi các tượng được sắp xếp có chủ ý theo cặp, theo nhóm, có nơi tuỳ vào người tạc. Nhiều nhà nghiên cứu đọc cả hàng rào như một câu chuyện về đời người, từ lúc kết đôi đến lúc sinh nở, lao động rồi chết đi.
Ở những nhà mồ đã nhiều năm, một số tượng đã đổ, một số nghiêng, màu gỗ đã xám. Đó là trạng thái bình thường theo ý nghĩa của lễ bỏ mả. Đừng nghĩ đó là nhà mồ bị bỏ bê; ngược lại, nó cho thấy làng đã làm xong nghi lễ chia tay. Trong bảo tàng, tượng được dựng lại trên nền sạch, dễ xem hơn, nhưng bạn nên tưởng tượng chúng đứng giữa cỏ dại, dưới mưa nắng.
Các nhóm hình thường gặp và cách hiểu phổ biến
Bảng dưới gom những hình tượng được nhắc nhiều trong tài liệu dân tộc học và mỹ thuật. Mỗi làng, mỗi người tạc có thể có lựa chọn riêng, và cách hiểu ghi ở cột cuối là cách hiểu thường gặp, không phải quy ước cứng.
| Nhóm hình | Dáng thường thấy | Cách hiểu thường gặp |
|---|---|---|
| Người ngồi ôm mặt | Ngồi bó gối, hai khuỷu tay chống lên gối, hai bàn tay áp lên mặt | Nỗi buồn, sự thương tiếc người đã khuất |
| Đôi nam nữ | Hai người đứng hoặc ngồi, thường tạc rõ giới tính | Kết đôi, sinh sôi, sự tiếp nối của dòng họ |
| Phụ nữ mang thai, mẹ bồng con | Bụng to tròn; người mẹ ôm hoặc cõng con | Sinh nở, sự sống tiếp diễn sau cái chết |
| Người đánh chiêng, người múa | Tay đưa ra phía trước hoặc giơ cao | Không khí lễ hội, người đi cùng người chết |
| Người lao động | Giã gạo, gùi đồ, cầm công cụ | Đời sống hằng ngày của làng |
| Chim, công | Đậu trên đỉnh cột, cánh khép hoặc xoè | Thế giới tự nhiên quanh làng; một số nơi gắn với việc đưa tiễn |
| Khỉ, voi, các con vật khác | Khỉ ngồi chồm, voi đứng | Rừng núi, những loài vật gần gũi với đời sống |
Nếu chỉ nhớ một hình, hãy nhớ người ngồi ôm mặt. Đây là hình tượng được nhắc nhiều nhất, gần như trở thành biểu tượng của nghệ thuật tượng nhà mồ Tây Nguyên.
Người ngồi ôm mặt: vì sao hình này ám ảnh người xem
Tư thế rất người. Người ngồi xổm hoặc bó gối, khuỷu tay tì lên đầu gối, hai bàn tay áp lên mặt hoặc ôm lấy cằm. Đây là một tư thế mà ai cũng nhận ra từ đời thật: tư thế của người đang buồn, đang mệt, đang chờ đợi.
Khối gọn, nhiều khoảng trống. Người tạc chỉ cần vài nhát rìu dứt khoát để tách cánh tay khỏi thân, tách đầu gối khỏi ngực. Những khoảng trống giữa tay và thân làm pho tượng nhẹ đi, ánh sáng đi xuyên qua, khác với khối đặc của tượng đá.
Không cần chi tiết mặt. Mặt thường chỉ được gợi bằng vài mảng lõm, có khi bị hai bàn tay che gần hết. Chính vì không có nét mặt cụ thể, người xem tự đặt cảm xúc của mình vào, và ai cũng thấy một nỗi buồn rất chung.
Được nghệ sĩ hiện đại quý. Nhiều hoạ sĩ, nhà điêu khắc Việt Nam đã lấy cảm hứng từ hình người ngồi ôm mặt, coi đó là bằng chứng rằng điêu khắc dân gian có thể đạt tới sự cô đọng mà nghệ thuật hiện đại theo đuổi. Tuy vậy, cần nhớ người tạc không làm "tác phẩm nghệ thuật" theo nghĩa ấy; họ làm cho một lễ chia tay.
Hình tượng sinh sôi: vì sao trên mộ lại có đôi nam nữ, người mang thai
Người ngoài lần đầu thấy những tượng đôi nam nữ tạc rõ giới tính, những người phụ nữ bụng to trên hàng rào nhà mồ thường ngạc nhiên, có khi lúng túng. Nhưng theo cách hiểu được nhiều nhà nghiên cứu nhắc tới, đây là sự tiếp nối hợp lý của ý nghĩa lễ bỏ mả. Cái chết của một người không phải là hết; làng vẫn tiếp tục, dòng họ vẫn sinh sôi, sự sống vẫn đi tiếp.
Đặt hình sinh sôi cạnh hình người ôm mặt, hàng rào tượng nói được cả nỗi buồn lẫn niềm hy vọng. Đây là một cách nhìn về sống chết rất gần với đời sống nông nghiệp, nơi mùa màng nối tiếp nhau và mỗi vụ gặt là một lần tái sinh của hạt giống. Bạn không cần nhìn những hình tượng này bằng con mắt ngượng ngùng; hãy nhìn như cách cộng đồng tạc ra chúng nhìn: tự nhiên và thẳng thắn.
Khi chụp ảnh hoặc chia sẻ hình ảnh về những tượng này, nên tránh chú thích đùa cợt, tránh cắt cúp để nhấn vào chi tiết giới tính tách khỏi bối cảnh. Những bức ảnh như vậy dễ làm người trong cộng đồng tổn thương và làm sai lệch ý nghĩa của nghi lễ.
Con vật trên đỉnh cột: chim, khỉ, công và những loài quen thuộc
Bên cạnh hình người, hàng rào nhà mồ còn có nhiều con vật. Chim thường được tạc đậu trên đỉnh cột hoặc trên đầu mái nhà mồ, thân gọn, cánh khép, có khi chỉ là một khối gỗ thuôn với cái mỏ nhô ra. Công được nhận ra nhờ cái đuôi dài tạc thành một mảng phẳng. Khỉ thường ngồi chồm, tay ôm gối hoặc đưa lên miệng, dáng rất giống người, nhiều khi chỉ cái đuôi và khuôn mặt mới cho biết đó là khỉ.
Theo ghi nhận của các nhà dân tộc học, những con vật này phản ánh thế giới quen thuộc quanh làng, nơi rừng và rẫy gắn liền với đời sống hằng ngày. Ở một số nơi, chim được gắn với việc đưa tiễn, nhưng cách hiểu này khác nhau giữa các làng, không nên khái quát cho mọi tượng chim. Voi, trâu và những con vật khác cũng có thể xuất hiện, tuỳ người tạc và tuỳ nơi.
Khi xem, bạn nên chú ý cách người tạc xử lý con vật giống hệt cách họ xử lý con người: vài mảng khối lớn, vài nét đặc trưng được nhấn, còn lại bỏ đi. Một con khỉ có thể chỉ là ba khối đầu, thân, chân, nhưng cái dáng ngồi khom lưng đã đủ để ai cũng nhận ra. Đây là bài học về sự cô đọng mà nhiều người học điêu khắc vẫn tìm đến tượng nhà mồ để quan sát.
Tạc bằng rìu: ngôn ngữ của khối và vết đẽo
Điều làm tượng nhà mồ khác hẳn tượng chùa không chỉ là đề tài mà là cách tạc. Người tạc làm việc trên gỗ tươi còn nhựa, bằng rìu là chính, dao để sửa. Họ không vẽ phác, không làm mẫu đất trước, không dùng thước đo. Hình được bổ ra từ khúc gỗ theo cảm nhận và kinh nghiệm, những nhát rìu để nguyên trên bề mặt như nét bút để nguyên trên giấy.
Tỉ lệ được phóng đại có chủ đích. Đầu thường to, tay và chân có khi dài hoặc to quá mức, thân ngắn, tất cả để nhấn vào điều người tạc muốn nói: bàn tay ôm mặt, cái bụng mang thai, đôi tay đánh chiêng. Mọi chi tiết không cần cho ý chính đều được bỏ đi. Kết quả là tượng nhìn từ xa vẫn rõ dáng, phù hợp với vị trí đứng trên hàng rào giữa trời.
Gỗ tươi khi khô sẽ nứt dọc theo thớ, tạo thêm những đường rạn trên thân tượng. Người tạc biết điều đó và chấp nhận nó, vì tượng không được làm để giữ mãi. Đây là điểm mà người quen với tượng gỗ sơn son thếp vàng dễ thấy lạ: cái đẹp ở đây nằm trong sự thô ráp, trong vết rìu và vết nứt, không nằm trong độ nhẵn bóng.
Tượng nhà mồ hôm nay: thay đổi và giữ gìn
Như mọi truyền thống sống, tượng nhà mồ đang thay đổi. Vài điều người quan tâm nên biết:
- Đề tài mới xuất hiện: có nhà nghiên cứu ghi nhận những tượng gần đây mang hình ảnh của đời sống hiện đại như người đội mũ, mặc quần áo mới, cho thấy người tạc vẫn lấy đề tài từ chính cuộc sống quanh mình.
- Lễ bỏ mả giản lược: nhiều làng tổ chức ngắn hơn, ít tượng hơn, có nơi dùng vật liệu khác thay gỗ cho nhà mồ.
- Nạn lấy cắp tượng: tượng cũ trong nghĩa địa từng bị lấy đi để bán làm đồ trang trí, gây tổn thương cho cộng đồng.
- Tượng tạc để bán: một số người tạc làm tượng theo phong cách nhà mồ để bán cho khách, đây là hướng đi hợp lý hơn nhiều so với mua tượng từ mộ.
- Trưng bày trong bảo tàng: bảo tàng dân tộc học và bảo tàng tỉnh Tây Nguyên giữ một số tượng, có nơi mời chính người Jrai, Bahnar dựng nhà mồ và tạc tượng.
- Ghi chép và trao truyền: các chương trình sưu tầm, các trại sáng tác có người tạc trong làng tham gia giúp lớp trẻ có dịp cầm rìu tạc tượng.
Cách giữ tốt nhất là để cộng đồng tự quyết định với truyền thống của mình, còn người ngoài thì tôn trọng, không mua tượng từ mộ và ủng hộ những người tạc đang làm tượng mới một cách minh bạch.
Câu hỏi thường gặp
Tượng người ngồi ôm mặt trên nhà mồ có ý nghĩa gì?
Theo cách hiểu phổ biến, đó là hình ảnh nỗi buồn, sự thương tiếc người đã khuất. Tư thế ngồi bó gối, hai tay ôm mặt rất gần với đời thật, và vì mặt gần như bị che, người xem tự đặt cảm xúc của mình vào pho tượng.
Vì sao trên nhà mồ có tượng đôi nam nữ và người mang thai?
Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng các hình tượng sinh sôi nói về sự tiếp nối của sự sống: cái chết của một người không làm dừng dòng họ và làng xóm. Đặt cạnh hình người ôm mặt, hàng rào tượng nói được cả nỗi buồn lẫn hy vọng.
Tượng nhà mồ được tạc bằng dụng cụ gì?
Chủ yếu bằng rìu, dùng dao để sửa, tạc trực tiếp trên khúc gỗ tươi. Người tạc không vẽ phác hay làm mẫu trước, vết rìu để nguyên trên bề mặt. Cột và tượng thường là một khúc gỗ liền, phần chân chôn xuống đất.
Vì sao tượng nhà mồ có tỉ lệ không giống người thật?
Người tạc phóng đại có chủ đích những phần cần nhấn mạnh như bàn tay, cái đầu, cái bụng, và bỏ đi các chi tiết không cần. Cách làm này giúp tượng đứng trên hàng rào giữa trời nhìn từ xa vẫn rõ ý, đồng thời tạo nên vẻ mạnh mẽ riêng.
Tượng nhà mồ hiện nay có gì thay đổi?
Có nhà nghiên cứu ghi nhận những đề tài mới lấy từ đời sống hiện đại, lễ bỏ mả ở nhiều làng được giản lược, và có người tạc tượng theo phong cách nhà mồ để bán. Bảo tàng cũng mời người Jrai, Bahnar dựng nhà mồ và tạc tượng để trưng bày.
Xem tượng nhà mồ trong bảo tàng có khác xem ở làng không?
Trong bảo tàng, tượng được dựng trên nền sạch, có chú thích, dễ quan sát chi tiết. Ở làng, tượng đứng giữa cỏ dại, mưa nắng, trong đúng không gian nghi lễ. Nếu có dịp, nên xem cả hai, và ở làng thì luôn hỏi già làng trước khi vào nghĩa địa.
