Đúc khuôn sáp chảy là cách làm mẫu tượng bằng sáp, bọc kín mẫu trong đất, nung cho sáp chảy ra ngoài để lại một khoảng trống đúng hình tượng, rồi rót đồng vào khoảng trống đó. Vì không phải tháo khuôn ra khỏi mẫu, khuôn sáp đúc được những chi tiết lồi lõm, cong vặn, xuyên thủng mà khuôn ghép nhiều mảnh rất khó làm. Đổi lại, mỗi mẫu sáp chỉ đúc được một lần.
Bài tả các bước của lối đúc này, so sánh với khuôn đất ghép, nhắc đến vị trí của nó trong lịch sử đúc đồng ở Việt Nam và chỉ ra những dấu hiệu thường gặp trên tượng đúc bằng khuôn sáp. Như mọi bài về đúc kim loại của trang, đây là bài để hiểu nghề, không hướng dẫn tự đúc.
Khuôn sáp chảy hoạt động thế nào
Nguyên lý của khuôn sáp rất đơn giản: thứ gì nặn được bằng sáp thì đúc được bằng đồng. Thợ nặn hoặc gọt mẫu tượng bằng sáp với đầy đủ chi tiết. Sau đó mẫu được bọc trong nhiều lớp đất mịn, rồi đất thô hơn, thành một khối khuôn kín, chỉ chừa lỗ để sáp chảy ra và để đồng chảy vào.
Khi nung, sáp nóng chảy và chảy ra ngoài qua lỗ, có khi được hứng lại để dùng tiếp. Bên trong khuôn còn lại một khoảng rỗng có hình dạng chính xác của mẫu sáp, kể cả những chi tiết nhỏ nhất như đường vân tay của thợ trên sáp. Đồng nóng chảy rót vào sẽ lấp đầy khoảng rỗng ấy. Sau khi nguội, khuôn bị đập vỡ để lấy tượng.
Với tượng rỗng, thợ làm một lõi đất trước, rồi phủ lên lõi một lớp sáp dày đúng bằng độ dày thành đồng mong muốn, nặn chi tiết trên lớp sáp này. Khi sáp chảy đi, giữa lõi và vỏ còn lại khe hẹp để đồng điền vào. Như khuôn đất ghép, cũng cần con kê giữ lõi đứng yên trong vỏ.
Cái tên "sáp chảy" vì thế nói đúng điều cốt lõi của kỹ thuật: mẫu không được giữ lại mà phải mất đi. Trong nhiều ngôn ngữ, kỹ thuật này cũng được gọi theo cách tương tự, nhấn vào việc sáp bị mất trong khuôn. Hiểu điều đó, bạn sẽ thấy vì sao mỗi pho tượng đúc khuôn sáp thủ công là độc bản theo đúng nghĩa đen.
Khuôn sáp và khuôn ghép: chọn lối nào cho việc gì
Hai lối đúc không thay thế nhau mà bổ sung cho nhau. Bảng dưới so sánh ở mức nguyên lý, theo kinh nghiệm phổ biến của nghề:
| Tiêu chí | Khuôn sáp chảy | Khuôn đất ghép mảnh |
|---|---|---|
| Mẫu | Bằng sáp, mất đi khi nung | Bằng đất hoặc gỗ, có thể giữ lại |
| Số lần đúc từ một mẫu | Một lần | Mẫu dùng làm khuôn nhiều lần được |
| Chi tiết lồi lõm, xuyên thủng | Làm được, vì không phải tháo khuôn | Khó, phải chia khuôn nhiều mảnh hoặc đúc rời rồi ghép |
| Đường ráp khuôn trên tượng | Thường không có | Thường có, phải đục mài đi |
| Cỡ tượng hợp | Tượng nhỏ và vừa, chi tiết cầu kỳ | Tượng vừa và lớn, khối đơn giản hơn |
| Rủi ro | Hỏng là mất luôn mẫu | Hỏng còn mẫu để làm lại khuôn |
Trong thực tế, thợ có thể kết hợp: thân tượng lớn đúc bằng khuôn ghép, còn những bộ phận cầu kỳ như bàn tay bắt ấn, vương miện, vật cầm tay đúc riêng bằng khuôn sáp rồi lắp hoặc hàn vào.
Sáp làm mẫu và công nặn sáp
Sáp dùng làm mẫu thường là sáp ong, pha thêm nhựa thông hoặc chất béo để điều chỉnh độ dẻo, độ cứng. Sáp quá mềm thì mẫu bị chảy, biến dạng dưới trời nóng; quá cứng thì khó nặn, dễ gãy. Mỗi thợ có tỷ lệ pha quen tay, thay đổi theo mùa.
Thợ nặn sáp vừa dùng tay vừa dùng những que gọt, dao nhỏ hơ nóng. Sáp cho phép sửa đi sửa lại: đắp thêm, gọt bớt, làm mịn bằng que ấm. Những chi tiết như ngón tay mảnh, chuỗi hạt, nếp áo bay có thể nặn riêng rồi gắn vào mẫu chính bằng cách hơ nóng mép sáp.
Nặn mẫu sáp vì thế giống điêu khắc hơn là kỹ thuật đúc. Chất lượng pho tượng đồng cuối cùng phụ thuộc nhiều vào tay nghề nặn sáp, vì đồng chỉ chép lại trung thành những gì có trên sáp, kể cả khuyết điểm. Ở các xưởng lớn, người nặn sáp và người đúc thường là hai người khác nhau.
Một chi tiết kỹ thuật ít người để ý là độ dày lớp sáp. Thợ thường kiểm tra bằng cách xuyên một que nhỏ qua sáp ở nhiều điểm, hoặc soi mép sáp ở các lỗ chừa sẵn. Lớp sáp dày mỏng thất thường sẽ thành thân đồng dày mỏng thất thường, nguội không đều và dễ nứt. Vì vậy nặn đẹp thôi chưa đủ, mẫu sáp còn phải đều tay ở mặt trong.
Từ mẫu sáp đến tượng đồng
Sau khi mẫu sáp hoàn chỉnh, quy trình đúc thường đi qua các bước sau. Thứ tự là khung chung, mỗi xưởng có cách làm riêng:
- Gắn hệ thống rót: thợ gắn vào mẫu những thanh sáp tròn làm đường dẫn đồng và lỗ thoát khí. Khi sáp chảy, các thanh này cũng biến thành các kênh rỗng trong khuôn.
- Bọc lớp áo mịn: lớp đất đầu tiên rất mịn, được quét hoặc phủ cẩn thận lên toàn bộ mẫu để in rõ chi tiết.
- Bọc các lớp ngoài: các lớp đất thô hơn, trộn độn, đắp dày dần cho khuôn đủ chắc chịu được sức nặng của đồng.
- Phơi khô: khuôn được để khô từ từ, tránh nứt.
- Nung chảy sáp: nung khuôn, lật úp để sáp chảy ra hết. Sáp sót lại sẽ gây rỗ khí khi rót.
- Nung nóng khuôn và rót: khuôn được giữ nóng, rót đồng ngay khi khuôn còn nóng để đồng điền vào những chi tiết mảnh nhất.
- Phá khuôn, cắt đường rót: khi nguội, đập vỡ khuôn, cắt bỏ các thanh đồng ở vị trí đường rót, rồi chuyển sang công đoạn làm nguội.
Các kênh rót và thoát khí cần được tính toán sao cho đồng chảy đến mọi chỗ trước khi kịp nguội. Đây là phần kỹ thuật mà thợ đúc học bằng nhiều lần thất bại.
Rủi ro riêng của lối đúc khuôn sáp
Mất mẫu khi hỏng. Với khuôn ghép, đúc hỏng còn mẫu để làm khuôn lại. Với khuôn sáp, mẫu đã chảy đi, đúc hỏng là mất toàn bộ công nặn. Vì vậy với những pho tượng quan trọng, nhiều xưởng hiện nay làm khuôn phụ để nhân bản mẫu sáp trước khi đúc.
Sáp sót trong khuôn. Sáp không chảy hết hoặc ngấm vào lớp đất mặt sẽ bốc hơi khi đồng tràn vào, sinh khí và gây rỗ. Thợ phải nung đủ lâu, lật khuôn đúng hướng cho sáp thoát hết.
Mẫu biến dạng trước khi bọc. Trời nóng, mẫu sáp có thể võng, nghiêng, các chi tiết mảnh cong đi. Thợ thường làm mẫu ở nơi mát, bọc lớp áo đất đầu tiên càng sớm càng tốt.
Khuôn nứt khi nung. Sáp nở ra khi nóng trước khi chảy; nếu khuôn chưa đủ chắc hoặc nung quá gấp, áp lực có thể làm nứt khuôn từ bên trong. Nung từ từ, có đường cho sáp thoát sớm là cách phòng.
Đồng không tới chi tiết mảnh. Chính những chi tiết đẹp nhất như ngón tay, tua áo lại là chỗ đồng dễ nguội trước khi tới. Thợ phải bố trí kênh rót gần những vùng này và giữ khuôn đủ nóng khi rót.
Khuôn sáp trong lịch sử đúc đồng ở Việt Nam
Đúc khuôn sáp là kỹ thuật rất cổ trên thế giới, được biết đến ở nhiều nền văn minh. Ở Việt Nam, khi nghiên cứu đồ đồng thời Đông Sơn, nhiều nhà khảo cổ cho rằng một số hiện vật có chi tiết phức tạp, như tượng người, tượng thú gắn trên nắp thạp hay cán dao găm, có dấu hiệu được đúc bằng khuôn sáp, bên cạnh những hiện vật đúc bằng khuôn ghép. Đây là nhận định của giới nghiên cứu, còn được bàn thảo theo từng hiện vật.
Trong tượng thờ các thời sau, khuôn sáp thường được dùng cho tượng nhỏ, tượng có nhiều chi tiết, hoặc những bộ phận cầu kỳ của tượng lớn. Tượng đồng cỡ lớn trong chùa, đền lại thường gắn với lối khuôn ghép và lõi đất, vì làm mẫu sáp cho một pho tượng cao lớn rất tốn sáp và khó giữ hình.
Ngày nay, nhiều xưởng đúc tượng mỹ thuật dùng phiên bản hiện đại của khuôn sáp, với vỏ khuôn bằng vật liệu chịu nhiệt mới và mẫu sáp được nhân bản từ khuôn cao su. Nguyên lý vẫn không đổi so với nghìn năm trước: sáp ra đi để đồng thế chỗ.
Dấu hiệu thường gặp trên tượng đúc khuôn sáp
Không có dấu hiệu nào tự nó đủ để kết luận cách đúc, nhưng một số đặc điểm hay đi cùng khuôn sáp:
- Không có đường ráp khuôn: khuôn sáp là một khối liền, nên tượng không có những đường gờ chạy dọc thân như khuôn ghép. Tuy vậy, đường ráp của khuôn ghép cũng có thể đã được mài sạch.
- Chi tiết lõm sâu, xuyên thủng: những khoảng trống giữa ngón tay, giữa dải áo và thân, lỗ xuyên qua vương miện là chỗ khuôn ghép khó làm.
- Bề mặt mềm như nặn: dấu que gọt, dấu ngón tay ấn trên sáp đôi khi còn lại trên đồng, nhất là ở mặt sau hay mặt đáy ít được làm nguội.
- Vết cắt đường rót: những vết cắt tròn nhỏ, đã mài, ở mặt đáy hoặc mặt sau là dấu vị trí các thanh sáp dẫn đồng.
- Không có hai pho y hệt: với lối khuôn sáp thủ công cổ, mỗi mẫu sáp được nặn riêng, nên những pho tượng cùng loại vẫn có khác biệt nhỏ.
Với tượng cổ, đặc biệt là hiện vật trong bảo tàng hay di tích, việc xác định kỹ thuật đúc thuộc về các nhà nghiên cứu với thiết bị chuyên dụng. Người xem có thể quan sát, nhưng không nên lật, gõ hay cạo tượng để kiểm tra.
Câu hỏi thường gặp
Khuôn sáp chảy là gì?
Là cách đúc trong đó mẫu tượng làm bằng sáp được bọc kín trong đất, nung cho sáp chảy ra để lại khoảng rỗng đúng hình, rồi rót kim loại nóng chảy vào. Mỗi mẫu sáp chỉ đúc được một lần.
Vì sao khuôn sáp đúc được chi tiết khó?
Vì khuôn không phải tháo ra khỏi mẫu. Sáp tự chảy đi khi nung, nên những chỗ lồi lõm, cong vặn, xuyên thủng mà khuôn ghép không rút ra được thì khuôn sáp vẫn giữ nguyên hình để đồng điền vào.
Đúc khuôn sáp có tốn kém hơn khuôn đất ghép không?
Tuỳ trường hợp. Khuôn sáp tốn công nặn mẫu và mất mẫu sau mỗi lần đúc, nhưng tiết kiệm công chia khuôn và sửa đường ráp. Với tượng nhỏ nhiều chi tiết nó thường hợp lý hơn; tượng lớn khối đơn giản thì khuôn ghép kinh tế hơn.
Đồ đồng Đông Sơn có đúc bằng khuôn sáp không?
Nhiều nhà khảo cổ cho rằng một số hiện vật Đông Sơn có chi tiết phức tạp được đúc bằng khuôn sáp, bên cạnh nhiều hiện vật đúc bằng khuôn ghép. Nhận định cụ thể cho từng hiện vật vẫn được giới nghiên cứu tiếp tục bàn thảo.
Sáp sau khi chảy ra có dùng lại được không?
Phần lớn sáp được hứng lại, lọc sạch rồi dùng tiếp cho mẫu sau, vì sáp ong không rẻ. Một phần nhỏ cháy mất hoặc ngấm vào khuôn khi nung, nên thợ luôn phải bổ sung sáp mới theo thời gian.
Nhìn tượng đồng có biết ngay là đúc khuôn sáp không?
Không chắc chắn được. Không có đường ráp khuôn và có chi tiết xuyên thủng là dấu hiệu gợi ý, nhưng đường ráp có thể đã được mài, và nhiều tượng kết hợp cả hai lối. Xác định chính xác cần chuyên gia và thiết bị.
