Điêu khắc Chăm thường được các nhà nghiên cứu chia thành nhiều phong cách nối tiếp nhau, mỗi phong cách mang tên một di tích tiêu biểu: Mỹ Sơn E1, Hoà Lai, Đồng Dương, Mỹ Sơn A1, Trà Kiệu, Chánh Lộ, Tháp Mẫm, rồi Yang Mum và Po Rome ở giai đoạn muộn. Biết được vài nét riêng của mỗi phong cách, bạn đứng trước một pho tượng sa thạch trong bảo tàng có thể đoán được nó gần với thời kỳ nào, trước khi đọc tấm bảng chú thích.
Cách chia này bắt đầu từ các học giả Pháp đầu thế kỷ 20, trong đó công trình của Philippe Stern thường được nhắc tới, sau đó được các nhà nghiên cứu Việt Nam bổ sung và điều chỉnh. Niên đại của từng phong cách vẫn còn được bàn, nên bài này ghi theo thế kỷ và dùng chữ "khoảng". Mục đích là giúp bạn nhìn: khuôn mặt, tỉ lệ cơ thể, trang sức, hoa văn và cách tạc khối khác nhau ra sao giữa các thời.
Điêu khắc Chăm là gì và vì sao chia theo tên di tích
Người Chăm (Cham) là cư dân đã dựng nên các tiểu quốc Champa trải dọc dải đất miền Trung trong hơn một nghìn năm. Phần lớn điêu khắc Chăm còn lại là tượng và phù điêu bằng sa thạch, gắn với đền tháp thờ thần Ấn Độ giáo, một phần gắn với Phật giáo. Ngoài đá còn có tượng đồng, các mảng trang trí chạm thẳng vào gạch trên thân tháp và đồ đất nung. Ngày nay cộng đồng người Chăm vẫn sinh sống ở miền Trung và Nam Bộ, một bộ phận vẫn giữ tín ngưỡng gắn với các đền tháp cổ, nên khi xem tượng, bạn đang xem di sản của một cộng đồng đang sống chứ không phải của một dân tộc đã mất.
Vì rất ít tượng có chữ khắc ghi năm tạc, các nhà nghiên cứu xếp chúng bằng cách so sánh với nhau. Một nhóm tượng tìm được ở cùng một khu đền, có chung cách tạc mặt, chung kiểu trang sức, được gọi bằng tên khu đền đó. Những tượng nơi khác giống nhóm này thì được xếp vào cùng phong cách. Vì thế "phong cách Trà Kiệu" không có nghĩa là mọi tượng đều tìm ở Trà Kiệu, mà là chúng mang những đặc điểm được nhận ra lần đầu ở đó.
Cách xếp này có giới hạn. Ranh giới giữa hai phong cách liền nhau thường mờ, có tượng mang nét của cả hai, và mỗi khi có phát hiện khảo cổ mới thì niên đại lại được bàn thêm. Bạn nên coi các tên gọi như những cái mốc giúp mắt quen dần, không phải những ô cứng.
Bảng tóm tắt các phong cách điêu khắc Chăm
Bảng dưới gom các phong cách thường được nhắc trong sách mỹ thuật, theo thứ tự thời gian. Niên đại ghi theo thế kỷ và chỉ mang tính tương đối; các tài liệu khác nhau có thể lệch đôi chút.
| Phong cách | Khoảng thời gian | Nét dễ nhận ra |
|---|---|---|
| Mỹ Sơn E1 | khoảng thế kỷ 7–8 | Tỉ lệ cơ thể tự nhiên, mặt hiền, mảng khối mềm, chạm trổ còn tiết chế |
| Hoà Lai | khoảng cuối thế kỷ 8 – đầu thế kỷ 9 | Giai đoạn chuyển tiếp, hoa văn trên tháp phong phú hơn, tượng tìm được còn ít |
| Đồng Dương | khoảng cuối thế kỷ 9 – đầu thế kỷ 10 | Mặt bản địa rõ: môi dày, mũi to, lông mày nối liền, có ria; dáng chắc, uy nghiêm |
| Mỹ Sơn A1, Khương Mỹ, Trà Kiệu | khoảng thế kỷ 10 | Mặt thanh và tươi, dáng uyển chuyển, trang sức tinh tế; thường được coi là giai đoạn cổ điển |
| Chánh Lộ | khoảng thế kỷ 11 | Giữ nét thanh của thế kỷ trước nhưng khối gọn và tĩnh hơn |
| Tháp Mẫm | khoảng thế kỷ 12–14 | Linh vật cỡ lớn, hoa văn dày, mắt lồi, khối nặng và cách điệu mạnh |
| Yang Mum, Po Rome | khoảng thế kỷ 15 trở về sau | Tượng giản lược, khối phẳng, tượng vua thần hoá, gắn với các đền ở phía nam |
Khi xem, bạn có thể thử đoán phong cách trước rồi mới đọc chú thích. Sai vài lần đầu là chuyện bình thường; sau chừng vài chục pho tượng, mắt sẽ tự nhận ra khác biệt giữa khuôn mặt Đồng Dương và khuôn mặt Trà Kiệu.
Mỹ Sơn E1 và Đồng Dương: hai cách nhìn con người rất khác nhau
Mỹ Sơn E1 mang vẻ điềm tĩnh. Tên phong cách lấy từ đền E1 trong khu Mỹ Sơn. Hiện vật được nhắc nhiều nhất là bệ thờ E1 với những hình người ngồi tu hành trong các ô vòm nhỏ, và một trán cửa chạm cảnh thần Vishnu nằm nghỉ, từ rốn mọc lên bông sen có thần Brahma. Nét chung là tỉ lệ người gần thực, mặt tròn hiền, nếp khối mềm, chưa cầu kỳ. Các nhà nghiên cứu thường thấy ở đây ảnh hưởng của nghệ thuật Ấn Độ và các vùng lân cận được tiếp nhận rồi biến đổi.
Đồng Dương nhấn vào sức mạnh và vẻ bản địa. Phong cách này gắn với Phật viện Đồng Dương, một trung tâm Phật giáo lớn của Champa dựng vào cuối thế kỷ 9. Khuôn mặt tượng Đồng Dương rất dễ nhận: môi dày và hơi trề, mũi to bè, lông mày nối thành một đường như cánh chim, nhiều tượng có ria mép. Các tượng hộ pháp đứng gác có mắt lồi, nét mặt dữ, thân hình vạm vỡ. Nhiều nhà nghiên cứu coi đây là lúc điêu khắc Chăm mang rõ nhất dáng người bản địa.
Đặt cạnh nhau mới thấy khác biệt. Nếu bạn đứng giữa phòng trưng bày Mỹ Sơn và phòng Đồng Dương trong cùng một bảo tàng, hãy nhìn vào miệng và lông mày của tượng. Hai chi tiết nhỏ này nói rõ hơn mọi đoạn mô tả. Một bên là vẻ trầm lặng, một bên là sức nặng gần như dữ dội, dù cả hai đều tạc trên cùng loại sa thạch.
Trà Kiệu và Mỹ Sơn A1: giai đoạn thường được gọi là cổ điển
Sang thế kỷ 10, điêu khắc Chăm mềm lại. Các tượng thuộc phong cách Mỹ Sơn A1 và Trà Kiệu có khuôn mặt thanh hơn, môi mỏng và hơi mỉm cười, lông mày tách rời, đôi mắt dài. Thân hình vẫn đầy đặn nhưng dáng điệu có nhịp, eo được nhấn, các khối nối vào nhau mượt mà. Trang sức trên tượng được tạc kỹ: vòng cổ nhiều tầng, vòng tay, mũ miện có những chóp nhỏ. Vì sự cân bằng giữa vẻ đẹp con người và sự trang nghiêm, giai đoạn này hay được gọi là cổ điển của nghệ thuật Champa.
Trà Kiệu là nơi các nhà nghiên cứu cho là một kinh đô cổ của Champa, nằm không xa khu Mỹ Sơn. Hiện vật nổi tiếng nhất của phong cách này là bệ thờ Trà Kiệu, quanh chân có những vũ nữ và nhạc công đang múa hát, cùng các mảng chạm kể chuyện. Bệ thờ này được nhắc trong hầu hết sách giới thiệu mỹ thuật Champa.
Đền A1 ở Mỹ Sơn từng được nhiều nhà nghiên cứu khen là một trong những kiến trúc đẹp nhất của khu đền, nhưng đã bị phá huỷ nặng trong chiến tranh. Phần lớn những gì ta còn thấy của phong cách A1 là các mảng điêu khắc đã được đưa về bảo tàng từ trước đó. Đây là một lý do khiến việc đi bảo tàng quan trọng không kém việc đi thực địa khi tìm hiểu điêu khắc Chăm.
Chánh Lộ, Tháp Mẫm và giai đoạn muộn: khi linh vật lấn át con người
Phong cách Chánh Lộ, đặt theo tên một di tích ở vùng Quảng Ngãi, nối tiếp giai đoạn cổ điển với những tượng khối gọn, nét mặt tĩnh. Đến phong cách Tháp Mẫm, gắn với di chỉ ở vùng Bình Định cũ, nay thuộc tỉnh Gia Lai, thì không khí thay đổi hẳn. Những pho tượng nổi bật nhất không còn là người mà là linh vật: sư tử, voi, các con vật đầu voi mình sư tử, chim thần, thuỷ quái. Chúng thường lớn, nặng, mắt lồi tròn, thân phủ đầy hoa văn xoắn và chuỗi hạt, đuôi và bờm được cách điệu thành những đường cong lặp lại.
Tượng người thời Tháp Mẫm cũng cứng hơn, tư thế thẳng, trang sức dày đến mức gần như phủ kín. Có nhà nghiên cứu coi đây là dấu hiệu nghệ thuật đi vào khuôn mẫu; người khác lại thấy ở đó một vẻ đẹp trang trí riêng, rất mạnh về khối. Bạn không cần chọn bên, chỉ cần nhận ra rằng mắt thợ lúc này dồn vào hoa văn và sức nặng của khối đá.
Ở giai đoạn muộn, khi trung tâm Champa dời dần vào phía nam, các đền như Po Klong Garai, Po Rome ở vùng Ninh Thuận cũ, nay thuộc tỉnh Khánh Hoà, có những tượng vua được thần hoá, tạc giản lược, khối phẳng, chi tiết ít. Những tượng này vẫn đang gắn với đời sống tín ngưỡng của người Chăm địa phương, nên khi tới xem bạn sẽ gặp cả người đến thăm lẫn người đến lễ.
Xem điêu khắc Chăm ở đâu và nhìn gì trước
Điêu khắc Chăm hiện nằm rải ở thực địa, ở bảo tàng trong nước và một phần ở bảo tàng nước ngoài. Vài gợi ý để chuyến xem có ích:
- Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng có bộ sưu tập lớn được gom từ đầu thế kỷ 20; các phòng chủ yếu xếp theo nơi tìm thấy hiện vật như Mỹ Sơn, Trà Kiệu, Đồng Dương, Tháp Mẫm, rất hợp để so phong cách.
- Khu đền tháp Mỹ Sơn, di sản thế giới được UNESCO ghi danh năm 1999, cho bạn thấy tượng và phù điêu trong bối cảnh kiến trúc, dù phần lớn tượng rời đã không còn ở chỗ cũ.
- Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ở Hà Nội và các bảo tàng tỉnh miền Trung đều có hiện vật Chăm, thường được xếp cạnh hiện vật Sa Huỳnh và Óc Eo, tiện so sánh.
- Nhìn mặt trước, rồi nhìn trang sức, rồi mới nhìn tổng thể. Miệng, lông mày, mũ miện và vòng cổ là bốn chỗ nói nhiều nhất về phong cách.
- Đọc chú thích về nơi tìm thấy chứ đừng chỉ đọc tên tượng: cùng một vị thần nhưng tìm ở Đồng Dương và ở Tháp Mẫm sẽ trông khác hẳn.
- Xem văn minh: không sờ tay lên tượng, không leo lên bệ để chụp ảnh, không dùng đèn flash ở nơi có biển cấm. Sa thạch mềm, dầu tay và mồ hôi để lại vết lâu dài.
Nếu đi Mỹ Sơn, bạn nên đi sớm hoặc chiều muộn khi nắng xiên, các mảng chạm trên gạch nổi rõ hơn. Đến bảo tàng thì dành ít nhất một buổi, đi chậm, mỗi phòng dừng lại ở hai ba pho tiêu biểu là đủ.
Vì sao nhiều tượng Chăm không còn nguyên vẹn
Gần như mọi bảo tàng có hiện vật Chăm đều trưng nhiều tượng mất đầu, mất tay, đầu tượng tách khỏi thân. Có nhiều lý do chồng lên nhau. Sa thạch phong hoá theo mưa nắng hàng trăm năm. Đền tháp bị bỏ hoang, cây rừng mọc vào, mái và tường sập đè lên tượng. Chiến tranh ở thế kỷ 20 làm hư hại nặng một số khu đền. Và trong suốt thời gian dài, tượng Chăm bị đào bới, cắt rời để buôn bán làm đồ cổ.
Một phần hiện vật Chăm đã ra nước ngoài từ thời thuộc địa, hiện nằm trong các bảo tàng châu Âu. Cũng có những tượng thất lạc qua đường buôn lậu cổ vật. Theo pháp luật Việt Nam, cổ vật và di vật thuộc di tích được bảo vệ, việc mua bán, mang ra nước ngoài bị kiểm soát chặt. Nếu bạn gặp ai rao bán "tượng Chăm cổ", cách đúng là không mua và có thể báo cho cơ quan văn hoá địa phương.
Khi đứng trước một pho tượng sứt mẻ, hãy nhìn những gì còn lại thay vì tiếc phần đã mất. Một bàn tay gãy vẫn cho thấy thế tay, một nửa vòng cổ vẫn cho thấy tay nghề. Điêu khắc Chăm còn đến hôm nay là nhờ nhiều thế hệ người làm bảo tàng, người dân địa phương và cộng đồng Chăm cùng giữ.
Câu hỏi thường gặp
Điêu khắc Chăm có bao nhiêu phong cách?
Cách chia phổ biến có khoảng tám đến mười phong cách, từ Mỹ Sơn E1 ở khoảng thế kỷ 7–8 tới Yang Mum, Po Rome ở giai đoạn muộn. Số lượng và tên gọi lệch nhau đôi chút giữa các tài liệu, vì các nhà nghiên cứu vẫn bổ sung khi có phát hiện mới.
Phong cách Đồng Dương khác phong cách Trà Kiệu thế nào?
Đồng Dương có khuôn mặt bản địa rõ, môi dày, mũi to, lông mày nối liền, dáng chắc và uy nghiêm. Trà Kiệu mềm hơn, mặt thanh, môi mỏng hơi cười, dáng uyển chuyển. Nhìn miệng và lông mày là cách nhanh nhất để phân biệt hai phong cách này.
Tượng Chăm chủ yếu làm bằng chất liệu gì?
Phần lớn là sa thạch, loại đá trầm tích dễ tạc nhưng dễ phong hoá. Ngoài ra có tượng đồng, phù điêu chạm thẳng lên gạch trên thân tháp và đồ đất nung trang trí. Tượng gỗ nếu từng có thì gần như không còn lại do khí hậu ẩm.
Muốn xem nhiều tượng Chăm nhất thì nên đến đâu?
Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng là nơi có bộ sưu tập lớn và được xếp theo nơi tìm thấy, rất tiện để so các phong cách. Kết hợp thêm một buổi ở Mỹ Sơn sẽ giúp bạn hình dung tượng từng đứng trong đền tháp như thế nào.
Vì sao tượng Chăm hay bị mất đầu?
Do nhiều nguyên nhân cộng lại: đá phong hoá, đền sập, chiến tranh và nạn đục đầu tượng mang đi bán làm đồ cổ trong một thời gian dài. Phần đầu nhỏ, dễ tách và dễ mang đi hơn cả pho tượng, nên thường bị mất trước.
Có được chạm tay vào tượng ở Mỹ Sơn không?
Bạn không nên chạm. Sa thạch mềm và xốp, dầu từ tay người, mồ hôi và việc cọ xát lặp lại sẽ làm mòn bề mặt và để lại vết bẩn khó làm sạch. Hãy xem và chụp ảnh từ khoảng cách vừa phải, theo hướng dẫn của ban quản lý di tích.
