Khi phải di chuyển hoặc cất tạm tượng để sửa nhà, sửa đình, nguyên tắc là: chụp ảnh và ghi chép trước, tháo phần rời ra cất riêng, bọc mềm từng lớp, đỡ tượng ở phần đế và thân chắc nhất, cất ở chỗ khô, kín bụi, xa công trường, và kiểm tra lại khi đưa tượng về. Phần lớn những vết sứt ngón tay, gãy vật cầm, bong mảng sơn mà người ta thấy trên tượng không xảy ra khi tượng đứng yên trên ban thờ, mà xảy ra trong vài giờ bị nhấc lên, khiêng đi.
Bài này dành cho gia đình chuẩn bị sửa nhà, chuyển nhà có ban thờ, và cho ban quản lý đình, chùa, miếu nhỏ chuẩn bị tu sửa công trình. Phần nghi thức trước khi di chuyển tượng — xin phép, khấn, chọn ngày — theo nếp gia đình, phong tục làng và hướng dẫn của nhà chùa; bài chỉ nói phần vật liệu và thao tác.
Trước khi động tới tượng: chuẩn bị và ghi chép
Phần chuẩn bị thường bị bỏ qua vì vội, nhưng chính nó giúp đưa tượng về đúng chỗ, đúng thứ tự và biết được nếu có hư hại phát sinh:
- Chụp ảnh toàn cảnh ban thờ hoặc điện thờ trước khi dỡ, để sau này bày lại đúng vị trí, đúng hướng.
- Chụp từng pho tượng từ bốn phía và các chi tiết dễ hỏng: ngón tay, mũ, vật cầm, chỗ sơn đã bong sẵn. Những ảnh này là bằng chứng tình trạng trước khi di chuyển.
- Lập danh sách: số thứ tự, tên gọi hoặc mô tả ngắn, kích thước ước lượng, chất liệu, các phần rời đi kèm. Với đình, chùa, danh sách nên có người trong ban quản lý ký xác nhận.
- Kiểm tra từng pho: có chỗ nứt, chỗ ghép lỏng, mảng sơn phồng nào không. Những pho có tình trạng yếu nên được người có nghề xem trước hoặc bọc đặc biệt cẩn thận.
- Chuẩn bị chỗ cất tạm, vật liệu bọc, thùng hoặc khay đỡ trước khi bắt đầu dỡ, để tượng không phải nằm chờ trên nền nhà.
- Phân công người: ai nhấc, ai đỡ, ai ghi chép. Mỗi lần chỉ di chuyển một pho, không vội, không làm khi trời tối hoặc khi công trường đang ồn ào.
Với di tích, việc tháo dỡ, di chuyển hiện vật trong khi tu bổ công trình thường nằm trong phương án được cơ quan văn hoá xem xét. Ban quản lý nên hỏi rõ trước để làm đúng quy định hiện hành.
Tháo phần rời và những chi tiết dễ gãy
Nhiều pho tượng có phần tháo được. Mũ, vương miện, vật cầm tay như kiếm, quạt, như ý, chuỗi hạt, đôi khi cả bàn tay, được làm rời rồi cắm vào. Những phần này rất dễ rơi khi nghiêng tượng. Tháo ra trước khi di chuyển nếu chúng tháo được dễ dàng, không phải dùng lực.
Ghi nhãn từng phần. Cho mỗi phần rời vào túi vải hoặc túi giấy riêng, ghi rõ thuộc pho nào, vị trí nào. Ở điện thờ có nhiều tượng giống nhau, nhầm lẫn vật cầm là chuyện rất dễ xảy ra.
Không cố tháo phần đã gắn chặt. Phần nào đã dính chặt vì sơn, vì keo cũ hay vì thời gian thì để nguyên, chỉ bọc đệm kỹ quanh nó. Cố vặn, cố rút có thể làm gãy chốt hoặc bong cả mảng sơn quanh chỗ ghép.
Chú ý chi tiết mảnh không tháo được. Ngón tay, tai, tua mũ, mép áo bay, đuôi hay sừng của linh vật cần được đệm riêng bằng những cuộn vải hoặc giấy mềm trước khi bọc lớp ngoài, để không có lực đè trực tiếp lên chúng.
Vật liệu bọc: nên dùng và không nên dùng
Vật liệu bọc tiếp xúc trực tiếp với bề mặt tượng, nên cần chọn kỹ. Bảng dưới gom các vật liệu dễ tìm:
| Vật liệu | Dùng thế nào | Lưu ý |
|---|---|---|
| Giấy mỏng không axít hoặc giấy pơ-luya trắng | Lớp trong cùng, áp trực tiếp lên bề mặt tượng | Không dùng giấy báo cũ vì mực có thể in sang bề mặt |
| Vải bông sạch, cũ mềm | Lớp trong hoặc làm cuộn đệm cho chi tiết mảnh | Giặt sạch, không có xơ dài dễ móc vào mép sơn |
| Màng xốp hơi, xốp mỏng | Lớp đệm ngoài, sau lớp giấy hoặc vải | Không áp mặt có bóng khí trực tiếp lên sơn vì có thể để lại vết tròn |
| Băng dính | Chỉ dán trên lớp bọc ngoài | Không bao giờ dán lên bề mặt tượng hoặc vào lớp trong cùng |
| Túi ni lông kín | Hạn chế dùng cho cất lâu | Giữ hơi ẩm, có thể làm mốc nếu đặt ở chỗ nóng ẩm |
| Thùng gỗ hoặc thùng các tông dày có lót xốp | Chứa tượng đã bọc để vận chuyển hoặc cất | Chèn kín khoảng trống để tượng không xê dịch bên trong |
Thứ tự chung: giấy hoặc vải mềm sát tượng, đệm ở các chi tiết nhô ra, lớp xốp bên ngoài, rồi đặt vào thùng hoặc khay có lót. Ghi nhãn bên ngoài thùng: tên tượng, chiều đứng, dễ vỡ.
Nhấc và khiêng tượng: đỡ ở đâu, đi thế nào
Quy tắc đầu tiên khi nhấc tượng: không nhấc ở tay, đầu, cổ, vật cầm hay các phần nhô ra. Những chỗ đó là chỗ mảnh nhất và thường là chỗ ghép. Hãy đỡ tượng bằng hai tay, một tay đặt dưới đế, một tay ôm phần thân chắc nhất, giữ tượng sát người và thẳng đứng.
Với tượng lớn, nặng, cần hai người hoặc hơn, và nên đặt tượng lên một tấm ván, cáng có lót đệm thay vì khiêng trực tiếp. Mọi người thống nhất trước lối đi, chỗ đặt xuống, và chỉ một người hô nhịp. Lối đi phải dọn sạch vật cản, dây điện, xô chậu; cửa mở sẵn.
Tượng đứng cao dễ đổ khi đặt xuống mặt không phẳng. Nếu phải đặt nằm, hãy nằm nghiêng trên lớp đệm dày, có gối chèn hai bên; không bao giờ đặt úp mặt xuống. Với tượng ngồi, đặt thẳng trên đế là an toàn nhất.
Khi chở bằng xe, tượng phải được cố định trong thùng hoặc chèn chặt, không để đứng tự do trên sàn xe. Xe đi chậm qua đoạn đường xóc. Với tượng có giá trị, nên có người ngồi cùng thùng hàng để theo dõi.
Khi nào không nên tự dỡ tượng
Không phải pho tượng nào cũng nên để người nhà hay người trong làng tự nhấc xuống. Có những trường hợp việc tự dỡ gây rủi ro lớn cho tượng và cho người, và nên chờ người có nghề hoặc có thiết bị.
Trường hợp thứ nhất là tượng lớn, nặng đặt trên bệ cao, như các pho tượng ở hàng trên cùng của Phật điện hay tượng ngồi trên ngai trong đền. Nhấc xuống từ độ cao cần giàn giáo, dây đai, nhiều người phối hợp. Một cú trượt tay có thể làm tượng đổ, gãy, và gây thương tích cho người đứng dưới.
Trường hợp thứ hai là tượng đã gắn chặt vào bệ, vào ngai bằng chốt gỗ, đinh hoặc vữa từ lâu. Cố gỡ ra có thể làm nứt đế tượng hoặc bệ. Với loại này, nhiều khi giải pháp tốt hơn là giữ nguyên tại chỗ, dựng khung che chắn quanh tượng bằng gỗ và vải, phủ màng chống bụi, và thi công cẩn thận quanh đó.
Trường hợp thứ ba là tượng đã rất yếu: gỗ mục, mọt nhiều, sơn phồng rộp, có vết nứt lớn. Nhấc lên có thể làm tượng gãy ngay trên tay. Những pho này cần người làm bảo tồn gia cố tạm trước khi di chuyển.
Trong cả ba trường hợp, việc của gia đình hoặc ban quản lý là ghi chép, chụp ảnh, khoanh vùng an toàn và mời đúng người, chứ không phải tự làm cho nhanh.
Chọn chỗ cất tạm trong thời gian thi công
Công trường sửa chữa là môi trường khắc nghiệt nhất đối với tượng: bụi xi măng, bụi gỗ, hơi sơn, rung động từ máy khoan, đục, nguy cơ vật rơi và người qua lại liên tục. Vì vậy, chỗ cất tạm nên ở ngoài khu vực thi công, càng xa càng tốt.
Một phòng khô, kín bụi, có cửa khoá là lý tưởng. Tượng nên được đặt trên kệ hoặc pallet kê cao khỏi nền, không sát tường ẩm, không chồng thùng lên nhau nếu thùng không đủ chắc. Nếu phải để tạm ở nhà người thân, nhà xứ, chùa gần đó, hãy kèm theo danh sách và ảnh để bên nhận giữ hộ biết mình đang giữ gì.
Trong thời gian cất, thỉnh thoảng mở kiểm tra những pho tượng được bọc kín, nhất là vào mùa ẩm, để chắc không có mốc, côn trùng. Nếu thời gian thi công kéo dài nhiều tháng, nên nới lớp bọc ngoài cho thông thoáng.
Với đình, chùa, những hiện vật có giá trị cần được giữ ở chỗ có người trông coi. Thời gian tu sửa, khi công trình mở cửa cho nhiều người ra vào, cũng là lúc nguy cơ thất lạc cao hơn bình thường.
Khi đưa tượng về: kiểm tra trước khi bày lại
Sau khi công trình hoàn tất, việc đưa tượng về cần cẩn thận không kém lúc dỡ. Một số việc nên làm:
- Chờ công trình khô hẳn: tường mới trát, sơn mới quét, sàn mới lát cần thời gian để hơi ẩm và mùi sơn bay đi. Đặt tượng vào sớm, hơi ẩm và hơi dung môi có thể bám lên bề mặt tượng.
- Lau sạch bụi trên ban thờ, kệ, khám trước khi đặt tượng; bụi xi măng mịn có tính kiềm, không nên để bám lên tượng.
- Mở bọc từng pho ở chỗ sạch, đối chiếu với ảnh chụp trước khi di chuyển, ghi nhận nếu có hư hại mới.
- Lắp lại các phần rời theo nhãn đã ghi.
- Bày lại theo ảnh toàn cảnh đã chụp, hoặc theo cách bày mới nếu gia đình, ban quản lý đã thống nhất thay đổi.
- Giữ lại ảnh và danh sách như một phần hồ sơ của ngôi nhà hoặc di tích.
Nếu phát hiện hư hại mới, đừng tự dán lại. Giữ mảnh rơi, ghi lại vị trí, và nhờ người có nghề xử lý. Bộ ảnh trước khi di chuyển sẽ giúp họ biết chính xác cái gì đã thay đổi.
Câu hỏi thường gặp
Sửa nhà nhỏ, chỉ sơn lại tường phòng thờ thì có cần dỡ tượng không?
Nên dỡ hoặc ít nhất che chắn kỹ. Sơn tường tạo bụi khi chà nhám và hơi dung môi khi quét; giọt sơn bắn lên tượng rất khó làm sạch. Nếu không dỡ, hãy phủ tượng bằng vải sạch rồi một lớp màng nhựa bên ngoài, và gỡ ra ngay sau khi xong việc để không đọng ẩm.
Có thể chuyển tượng bằng dịch vụ chuyển nhà thông thường không?
Có thể, nếu gia đình tự bọc tượng cẩn thận hoặc yêu cầu đơn vị chuyển nhà bọc theo hướng dẫn, đóng thùng riêng, ghi rõ hàng dễ vỡ và có người nhà đi cùng. Với tượng có giá trị lớn hoặc tượng cổ, nên tìm đơn vị có kinh nghiệm vận chuyển hiện vật mỹ thuật.
Tượng to quá không đi qua cửa thì làm sao?
Một số tượng lớn được làm từ nhiều phần ghép và có thể tháo rời, nhưng việc tháo phải do người có nghề làm, vì chốt ghép cũ có thể đã dính chặt. Nếu tượng liền khối, cần tính phương án thi công quanh tượng, che chắn tại chỗ thay vì cố đưa ra ngoài.
Cất tượng trong bao lâu thì cần mở ra kiểm tra?
Không có mốc cố định. Nếu thời gian cất vài tuần ở chỗ khô thì có thể không cần mở. Nếu kéo dài nhiều tháng, nhất là qua mùa ẩm, nên mở kiểm tra mỗi tháng một lần, xem có mốc, có côn trùng, có hơi ẩm đọng trong lớp bọc không.
Tượng bị sứt trong lúc chuyển, có nên dùng keo dán nhanh gắn lại ngay?
Không nên. Keo dán nhanh cứng, giòn, ngả vàng và gần như không gỡ được mà không làm hỏng thêm. Hãy giữ mảnh vỡ trong túi riêng, ghi rõ vị trí, rồi nhờ thợ tượng hoặc người làm bảo tồn gắn lại bằng vật liệu phù hợp và có thể xử lý lại sau này.
Đình làng tu sửa thì ai chịu trách nhiệm giữ tượng?
Thông thường đó là ban quản lý di tích hoặc người được làng giao trông coi, phối hợp với đơn vị thi công và cơ quan văn hoá nếu là di tích đã xếp hạng. Trách nhiệm cụ thể nên được ghi rõ từ đầu, kèm danh sách hiện vật có xác nhận, để tránh thất lạc và tranh cãi về sau.
