Dưới tượng Tam toà Thánh Mẫu, một phủ thờ Mẫu đầy đủ thường có thêm các hàng tượng xếp từ trên xuống: Ngũ vị Tôn Quan, Tứ phủ Chầu bà, các ông Hoàng, các Cô và các Cậu, tượng nhỏ dần theo thứ bậc. Người mới bước vào thường chỉ thấy một rừng tượng nhiều màu. Nắm được thứ tự và vài dấu hiệu nhận diện, bạn sẽ đọc dãy tượng ấy như đọc một sơ đồ.
Hệ thống các vị trong tín ngưỡng thờ Mẫu, thường gọi là điện thần Tứ phủ, rất đông và có khác biệt giữa các vùng, các đền. Bài này chỉ đi ở mức hình tượng và cách bày phổ biến ở các phủ Bắc Bộ. Tích truyện của từng vị phong phú và nhiều dị bản; nếu cần, bạn nên tìm hiểu qua người trông coi, qua các công trình nghiên cứu về di sản thờ Mẫu.
Điện thần Tứ phủ: một triều đình xếp bậc
Cách bày tượng trong phủ phản ánh cách người xưa hình dung thế giới thần linh như một triều đình. Ở trên cùng là các vị tối cao, kế đến là Tam toà Thánh Mẫu, rồi các quan lớn như những vị quan thừa hành, các bà chầu như những người thay Mẫu cai quản từng miền, các ông Hoàng, các cô, các cậu như những thành viên trẻ hơn trong triều.
Thứ bậc ấy được thể hiện bằng ba cách trong không gian: độ cao của bệ, kích thước tượng, và khoảng cách tới cung cấm. Tượng ở hàng càng cao thì càng ở sâu và càng lớn; tượng hàng dưới thì nhỏ hơn, đặt ở các bậc thấp hơn hoặc ở các ban hai bên. Ở những phủ nhỏ, không đủ chỗ, các hàng có thể được gom vào một ban, chỉ đặt vài pho đại diện.
Mỗi hàng thường có nhiều vị, và mỗi vị gắn với một miền trong Tứ phủ. Vì vậy quy tắc màu áo đỏ, xanh, trắng, vàng mà bạn đã gặp ở Tam toà vẫn còn nguyên giá trị khi xuống các hàng dưới. Gặp một pho tượng áo trắng, nhiều khả năng đó là một vị thuộc miền sông nước; áo xanh là miền rừng núi.
Ngũ vị Tôn Quan: tượng các quan lớn
Ngũ vị Tôn Quan, dân gian hay gọi là các Quan lớn, là năm vị quan thường được tạc ngồi hoặc đứng thành một hàng ngay dưới Tam toà, hoặc đặt ở ban Công đồng ở gian ngoài. Các vị được gọi theo thứ tự: Quan Đệ Nhất, Quan Đệ Nhị, Quan Đệ Tam, Quan Đệ Tứ và Quan Đệ Ngũ, vị cuối thường được gọi là Quan Tuần Tranh.
Tượng các Quan lớn mang dáng dấp quan võ hoặc quan văn: mũ cánh chuồn hoặc mũ có cánh, áo bào, đai ngọc, có vị cầm kiếm, có vị cầm hốt. Gương mặt nam giới, có râu, nghiêm. Màu áo theo miền mà vị đó thuộc về, ví dụ Quan Đệ Nhất thường mặc đỏ, Quan Đệ Tam thuộc Thoải phủ thường mặc trắng.
Về mỹ thuật, hàng Quan lớn là nơi thợ thể hiện uy nghi bằng tư thế: vai rộng, ngực ưỡn, hai chân đặt vững. Đây cũng là hàng tượng nam có kích thước lớn nhất sau các tượng ở cung cấm. Ở nhiều phủ mới, các Quan lớn được tạc theo một mẫu chung, chỉ khác màu áo; ở phủ cũ, mỗi pho có nét riêng hơn, có pho mặt đỏ, có pho mặt trắng, tuỳ tay thợ và tuỳ cách hiểu của làng.
Tứ phủ Chầu bà: những pho tượng nữ hàng thứ hai
Chầu bà là các vị nữ thần thay mặt Mẫu cai quản từng miền, thường được gọi theo thứ tự như Chầu Đệ Nhất, Chầu Đệ Nhị, Chầu Đệ Tam, và một số vị có tên gắn với nơi thờ riêng ở vùng núi phía Bắc. Theo truyền tụng, có những vị Chầu được thờ ở đền riêng, nhiều người tìm đến vào mùa lễ.
Tượng Chầu bà nhìn qua dễ nhầm với tượng Mẫu vì cùng là tượng nữ ngồi, mũ áo cầu kỳ. Khác biệt nằm ở vị trí và kích thước: Chầu bà ngồi ở hàng thấp hơn, tượng nhỏ hơn, thường được bày thành dãy chứ không ngồi trong cung cấm. Màu áo cũng theo miền, nên trong một dãy Chầu bà có thể thấy đủ đỏ, xanh, trắng, vàng.
Một số phủ có các Chầu thuộc miền rừng núi được tạc kèm chi tiết gợi tới vùng cao, như khăn, vòng, áo mang hoa văn thổ cẩm. Đây là dấu vết của sự giao thoa văn hoá giữa người Kinh và các dân tộc miền núi trong tín ngưỡng thờ Mẫu, điều mà các nhà nghiên cứu thường nhấn mạnh. Bạn nên coi những chi tiết ấy như chỗ để quan sát, không cần gán ý nghĩa vượt quá điều người trông coi giải thích.
Các ông Hoàng: tượng nam trẻ, phong thái hào hoa
Vị trí. Các ông Hoàng thường được bày ở hàng dưới Chầu bà, hoặc ở ban riêng hai bên. Theo cách gọi phổ biến có mười vị, nhưng hiếm phủ nào tạc đủ cả mười; thường chỉ có vài vị được thờ nhiều nhất.
Những vị hay gặp. Ông Hoàng Bảy thường được nhắc gắn với đền Bảo Hà ở Lào Cai; Ông Hoàng Mười thường được nhắc gắn với Nghệ An, hay mặc áo vàng; Ông Hoàng Bơ thuộc Thoải phủ, mặc áo trắng. Mỗi vị có tích truyện riêng với nhiều dị bản.
Dáng tượng. Tượng ông Hoàng là thanh niên, mặt trắng, không râu hoặc râu mỏng, đội khăn xếp hay mũ, áo dài có thêu. So với tượng Quan lớn, tượng ông Hoàng mềm mại hơn, thần thái phóng khoáng hơn.
Đồ cầm. Có nơi tạc ông Hoàng cầm quạt, có nơi cầm kiếm, có nơi hai tay đặt trên gối. Đồ cầm thay đổi tuỳ thợ, không phải dấu hiệu nhận diện chắc chắn bằng màu áo.
Các Cô và các Cậu: những pho tượng nhỏ nhất
Ở hàng dưới cùng là các Cô và các Cậu, những vị trẻ tuổi nhất của điện thần. Bảng dưới so sánh nhanh các hàng tượng để bạn dễ hình dung; kích cỡ và cách bày thật ở mỗi phủ một khác.
| Hàng tượng | Số vị theo cách gọi phổ biến | Dáng tượng thường gặp | Cỡ tương đối | Dấu hiệu dễ nhận |
|---|---|---|---|---|
| Ngũ vị Tôn Quan | Năm | Nam, có râu, mũ quan, áo bào | Lớn | Hàng nam đầu tiên dưới Tam toà, có vị cầm kiếm |
| Tứ phủ Chầu bà | Nhiều vị, thường chỉ tạc vài vị | Nữ ngồi, mũ áo cầu kỳ | Vừa | Giống tượng Mẫu nhưng ngồi hàng thấp hơn |
| Các ông Hoàng | Mười | Nam trẻ, mặt trắng, khăn hoặc mũ | Vừa | Thần thái phóng khoáng, áo thêu |
| Các Cô | Mười hai | Thiếu nữ, tóc vấn hoặc khăn | Nhỏ | Dáng mảnh, có khi tạc đứng |
| Các Cậu | Mười hai | Bé trai, tóc để chỏm | Nhỏ nhất | Mặt bụ bẫm, dáng trẻ thơ |
Tượng Cô thường được tạc là thiếu nữ thanh tú, có nơi khoác áo thổ cẩm nếu là Cô thuộc miền rừng núi, ví dụ Cô Bé Thượng Ngàn. Cô Chín thường được nhắc gắn với vùng Sòng Sơn ở Thanh Hoá. Tượng Cậu là những bé trai mặt tròn, má phính, tóc để chỏm, gợi đúng vẻ trẻ thơ.
Vì nhỏ, các tượng Cô, Cậu nhiều khi được đặt trong khám riêng, có rèm, ở hai bên hoặc phía trước điện. Đây cũng là những pho tượng mà người thợ có nhiều tự do sáng tạo nhất, nên ở phủ cũ bạn có thể bắt gặp những khuôn mặt rất sống động, hồn nhiên.
Tượng ở phủ làng xưa và tượng làm loạt hôm nay
Ở những phủ có tuổi, các hàng tượng thường được làm qua nhiều đợt: có pho do làng góp tiền thuê thợ tạc từ lâu, có pho do người công đức cung tiến về sau. Vì thế cùng một hàng Quan lớn có khi mỗi pho một phong cách, pho mặt dài, pho mặt tròn, pho sơn đã trầm, pho còn mới. Sự không đồng đều ấy là dấu vết lịch sử của phủ, đáng quan sát hơn là đáng sửa cho đều.
Ngày nay, nhu cầu tượng cho các phủ mới dựng khá lớn, nên nhiều xưởng làm tượng theo bộ, cùng khuôn mặt, cùng tỉ lệ, chỉ đổi màu áo. Tượng làm loạt có ưu điểm đồng bộ, dễ bày, nhưng thường thiếu nét riêng. Khi so sánh hai phủ, một cũ một mới, bạn sẽ thấy rõ sự khác nhau ở khuôn mặt: tượng cũ có chỗ lệch, chỗ thô, mà sống; tượng mới đều, bóng, mà đôi khi đơ.
Với người làm nghề, các hàng tượng nhỏ như Cô, Cậu là chỗ thử tay tốt. Với người xem, chúng là chỗ để nhận ra thợ giỏi: một pho tượng Cậu cao chưa tới hai gang tay mà có ánh mắt tinh nghịch là dấu hiệu của bàn tay biết việc. Nếu bạn quan tâm cách phân biệt tượng tạc tay với tượng đúc khuôn, có thể đối chiếu với những bài về con mắt nghề trên trang này.
Đọc dãy tượng khi bước vào một phủ
Lần sau vào một đền, phủ thờ Mẫu, bạn có thể thử đi theo trình tự sau để không bị ngợp trước số lượng tượng:
- Đứng ở gian ngoài, tìm cung cấm ở chỗ cao và sâu nhất, nhận ra Tam toà qua ba màu áo, ba màu rèm.
- Nhìn lên phía trên Tam toà xem có tượng Ngọc Hoàng, Nam Tào, Bắc Đẩu hoặc Quan Âm không.
- Hạ mắt xuống hàng ngay dưới, tìm năm pho tượng nam mặc áo quan: đó thường là Ngũ vị Tôn Quan. Nếu không thấy, xem ban Công đồng ở gian ngoài.
- Tìm các pho tượng nữ ngồi ở hàng thấp hơn Tam toà: đó thường là Chầu bà.
- Ở hai bên hoặc các bậc thấp, tìm tượng nam trẻ mặt trắng: các ông Hoàng.
- Cuối cùng nhìn các khám nhỏ: tượng thiếu nữ là các Cô, tượng bé trai là các Cậu.
- Ghi lại những pho bạn nhận ra, rồi hỏi người trông coi để kiểm tra; mỗi phủ có thể bày khác, và chính những chỗ khác ấy là điều đáng học.
Trong suốt quá trình, đừng chạm vào tượng, đừng bước lên bệ, đừng vén rèm. Nếu có nghi lễ đang diễn ra, hãy đứng ở chỗ dành cho người xem và chờ dịp khác để quan sát kỹ.
Câu hỏi thường gặp
Ngũ vị Tôn Quan là những ai?
Đó là năm vị quan lớn trong điện thần Tứ phủ, được gọi theo thứ tự từ Quan Đệ Nhất đến Quan Đệ Ngũ, vị cuối thường gọi là Quan Tuần Tranh. Tượng các vị là nam giới mặc áo quan, màu áo theo miền mà vị đó thuộc về, thường đặt ngay dưới Tam toà hoặc ở ban Công đồng.
Làm sao phân biệt tượng Chầu bà với tượng Mẫu?
Cả hai đều là tượng nữ ngồi, mũ áo cầu kỳ. Tượng Mẫu ngồi trong cung cấm, ở chỗ cao và sâu nhất, kích thước lớn hơn. Tượng Chầu bà ngồi ở hàng thấp hơn, nhỏ hơn, thường bày thành dãy. Vị trí và kích thước là cách phân biệt dễ nhất.
Vì sao phủ nào cũng không đủ mười ông Hoàng, mười hai Cô, mười hai Cậu?
Con số mười, mười hai là cách gọi phổ biến của điện thần, nhưng mỗi phủ chỉ tạc những vị được thờ nhiều ở vùng mình hoặc theo truyền thống của nơi đó. Phủ nhỏ có thể chỉ có vài pho đại diện, phủ lớn có thể có nhiều hơn.
Tượng các Cậu có đặc điểm gì?
Tượng Cậu là những bé trai, mặt tròn, má phính, tóc để chỏm, thường nhỏ nhất trong phủ và đặt trong khám riêng. Vì là hình tượng trẻ thơ, người thợ thường tạc với nét hồn nhiên, sống động, khác hẳn vẻ nghiêm của tượng các Quan lớn.
Màu áo các tượng hàng dưới có theo quy tắc của Tam toà không?
Phần lớn có. Màu áo thường theo miền mà vị đó thuộc về: đỏ là miền trời, xanh là miền rừng núi, trắng là miền sông nước, vàng là miền đất. Tuy vậy không phải nơi nào cũng giữ đúng, nên kết hợp thêm vị trí và lời người trông coi.
Có nên tự chọn tượng ông Hoàng, tượng Cô về nhà thờ không?
Đây là việc thuộc nếp thờ của từng gia đình và từng cộng đồng, bài này không khuyên nên hay không. Nếu gia đình có ý định, cách thận trọng là hỏi người am hiểu ở đền, phủ nơi gia đình quen, thay vì làm theo lời quảng cáo hay lời đồn.
