Nhiều pho tượng đi kèm một con vật, và con vật ấy cố định đến mức chỉ cần nhìn nó là biết vị được thờ: Văn Thù ngồi trên sư tử, Phổ Hiền ngồi trên voi trắng, Địa Tạng có con thú Đế Thính nằm bên chân, Hộ Pháp ở một số chùa ngồi trên lưng nghê hay sấu, Quan Công có ngựa. Ở đình, đền, ngựa hồng ngựa bạch đứng hai bên gian thờ là phần quen thuộc của không gian thờ Thành hoàng.
Con vật bên tượng thường bền hơn vật cầm tay vì nó là khối lớn, tạc liền với bệ. Khi kiếm, gậy, bình trên tay tượng đã mất, con vật vẫn còn đó để kể tiếp câu chuyện. Bài giải thích các con vật thường gặp, ý nghĩa theo cách hiểu phổ biến, và cách dùng chúng để kiểm tra lại tên một pho tượng.
Vì sao tượng đi kèm con vật
Trong mỹ thuật Ấn Độ cổ, nhiều vị thần có con vật cưỡi riêng, gọi là vahana. Khi Phật giáo phát triển hệ thống tượng Bồ Tát, cách làm này được tiếp nhận: mỗi vị có một con vật gắn với phẩm chất mà vị đó đại diện. Qua Trung Hoa và vào Việt Nam, các cặp Bồ Tát và con vật cưỡi được giữ khá ổn định, dù dáng con vật thay đổi theo thợ từng nơi.
Con vật bên tượng làm hai việc. Về nghĩa, nó nói thêm một điều về vị được thờ: sức mạnh, sự vững chãi, khả năng lắng nghe. Về hình, nó là phần đế lớn giúp pho tượng cao hơn, vững hơn, nổi bật hơn so với các tượng xung quanh. Ở những ngôi chùa xếp nhiều lớp tượng, một pho ngồi trên lưng thú lập tức thu hút ánh mắt.
Người thợ Việt thường tạc con vật theo cách riêng, nhiều khi hiền lành, tròn trịa, có nét hóm hỉnh hơn bản mẫu nước ngoài. Sư tử trên tượng chùa làng có khi trông giống con chó lớn, voi có khi tai nhỏ vì thợ chưa từng thấy voi thật. Những nét ấy làm nên vẻ riêng của tượng Việt.
Con vật bên tượng và vị đi cùng
Bảng gom các cặp vị thờ và con vật hay gặp ở chùa, đình, đền, miếu Việt Nam.
| Con vật | Đi cùng vị nào | Nhận ra bằng | Cách hiểu phổ biến |
|---|---|---|---|
| Sư tử | Bồ Tát Văn Thù | Bờm xoăn, miệng mở, có khi sơn màu xanh | Sức mạnh của trí tuệ |
| Voi trắng | Bồ Tát Phổ Hiền | Voi màu trắng, có pho tạc sáu ngà | Sự vững chãi của hạnh nguyện |
| Đế Thính | Bồ Tát Địa Tạng | Con thú nằm phục bên chân, dáng giữa chó và sư tử, có pho có sừng | Khả năng lắng nghe và phân biệt |
| Nghê, sấu, sư tử | Hộ Pháp ở một số chùa | Con thú lớn dưới chân hoặc làm bệ | Uy lực canh giữ |
| Ngựa | Quan Công; Thành hoàng và các vị thần ở đình, đền | Ngựa đứng bên cạnh, có khi đặt trên bệ có bánh xe | Phương tiện của bậc võ tướng, vị thần |
| Rồng | Thích Ca sơ sinh trên toà Cửu Long | Chín con rồng quanh tượng nhỏ | Truyền thuyết tắm Phật lúc đản sinh |
Một số con vật trên chỉ đi kèm ở một vài nơi, không phải mọi pho tượng của vị đó đều có. Chẳng hạn không phải tượng Địa Tạng nào cũng có Đế Thính, và không phải tượng Hộ Pháp nào cũng ngồi trên lưng thú.
Sư tử của Văn Thù và voi trắng của Phổ Hiền
Văn Thù và Phổ Hiền thường xuất hiện thành cặp hai bên tượng Thích Ca. Văn Thù ngồi trên sư tử, Phổ Hiền ngồi trên voi trắng. Cách hiểu phổ biến gắn sư tử với tiếng gầm của trí tuệ, thứ khiến mọi mê lầm phải im lặng, và gắn voi với sức bền, sự vững vàng của hạnh nguyện, đi chậm mà chắc. Ý nghĩa sâu hơn trong kinh điển, bạn nên hỏi chư tăng.
Voi trắng sáu ngà là chi tiết được nhắc nhiều trong sách, nhưng trên tượng gỗ ở chùa Việt, không phải pho nào cũng tạc đủ sáu ngà; nhiều pho chỉ có hai ngà như voi thường. Màu trắng cũng có thể đã ngả vàng hoặc bị sơn lại. Sư tử của Văn Thù ở nhiều nơi được sơn xanh, ở nơi khác lại sơn vàng hay để màu gỗ. Vì thế bạn nên nhận ra con vật qua hình dáng, đừng chỉ dựa vào màu.
Khi gặp một cặp tượng cưỡi thú nhưng không chắc ai là ai, hãy nhìn vòi và tai: có vòi là voi, là Phổ Hiền. Đơn giản như vậy, nhưng rất hữu ích khi vật cầm tay đã mất hoặc bị thay, vì con vật hầu như không bao giờ bị đổi.
Đế Thính bên chân Địa Tạng
Đế Thính là con thú thường nằm phục bên chân tượng Địa Tạng, hoặc làm bệ cho ngài ngồi. Theo truyền thuyết phổ biến trong Phật giáo Đông Á, đây là con thú có khả năng nghe thấu mọi điều và phân biệt thật giả. Dáng Đế Thính trên tượng không thống nhất: có nơi giống chó lớn, có nơi giống sư tử, có nơi có một sừng trên đầu. Thợ mỗi vùng tạc theo mẫu mình được truyền.
Ở chùa Việt, tượng Địa Tạng thường đặt ở gian thờ riêng hoặc gần hàng Thập điện. Đế Thính trong những bố cục này thường nhỏ, dễ bị che khuất bởi đồ thờ phía trước. Nếu nhà chùa cho phép đứng lệch sang bên, bạn có thể thấy con thú nằm ngay dưới chân tượng.
Cần phân biệt Đế Thính với nghê. Nghê là linh vật của người Việt, xuất hiện ở cửa đình, cửa chùa, trên lăng mộ, trên đồ thờ, không gắn với riêng một vị nào. Đế Thính thì đi kèm Địa Tạng. Hai con vật có thể trông khá giống nhau vì cùng lối tạc thú bốn chân, nên vị trí của chúng là manh mối quan trọng. Gặp một con thú nằm sát chân một vị Bồ Tát đầu trọc cầm tích trượng, gần như chắc đó là Đế Thính.
Nghê, sấu và sư tử canh cửa
Nghê. Con vật bốn chân có bờm xoăn, đuôi xoè, gần giống chó hoặc sư tử nhưng mang dáng riêng của người Việt. Nghê ngồi chầu ở cửa đình, cửa đền, hai bên bậc thềm, có khi bằng đá, có khi bằng gỗ, gốm. Giới nghiên cứu coi nghê là một sáng tạo đặc trưng của mỹ thuật Việt.
Sấu. Con vật đầu giống rồng, thân thú, có nơi được đắp hay chạm trên cột trụ, trên đồ thờ ở đình, chùa. Sấu cũng xuất hiện dưới chân tượng Hộ Pháp ở vài nơi. Tên gọi và hình dáng thay đổi theo địa phương.
Sư tử đá. Sư tử đá canh cửa theo kiểu Trung Hoa, một con đực vờn quả cầu, một con cái vờn sư tử con, gặp nhiều ở hội quán người Hoa và ở các công trình gần đây. Kiểu này khác nghê ở dáng và chi tiết, dễ nhận ra khi đã thấy cả hai.
Hạc đứng trên lưng rùa. Cặp hạc đứng trên lưng rùa, cao gần đầu người, đặt hai bên ban thờ ở đình, đền và nhiều nhà thờ họ. Đây là đồ thờ quen thuộc hơn là tượng của một vị cụ thể. Cách hiểu phổ biến gắn rùa với sự bền lâu và hạc với sự thanh cao; thường bằng đồng hoặc gỗ sơn son.
Thú dưới chân Hộ Pháp. Ở một số chùa Bắc Bộ, tượng Hộ Pháp đứng hoặc ngồi trên lưng một con thú lớn. Con thú làm tượng cao hơn, uy nghi hơn, đúng với vai trò canh cửa. Không phải chùa nào cũng có chi tiết này.
Ngựa và voi ở đình, đền, miếu
Bước vào đình làng Bắc Bộ, bạn hay gặp một cặp ngựa gỗ đứng hai bên gian thờ: một con sơn đỏ gọi là ngựa hồng, một con sơn trắng gọi là ngựa bạch, có yên cương, đặt trên bệ gỗ có bánh xe. Ngựa thờ được hiểu là phương tiện của Thành hoàng, và trong lễ hội, ngựa được kéo theo đám rước. Đây là đồ thờ được tạc như tượng thật, nhiều con có kích thước gần bằng ngựa thật.
Ở một số đình, đền còn có voi phục, bằng gỗ hoặc đá, quỳ chầu ở sân hay hai bên cửa. Voi và ngựa cùng gợi hình ảnh nghi trượng của bậc vua chúa, quan tướng mà dân làng muốn dành cho vị thần của làng mình. Ở miếu thờ Quan Công, có nơi đặt tượng con ngựa của ngài bên cạnh, theo truyện kể dân gian được biết với cái tên Xích Thố.
Ngựa thờ bằng gỗ ở đình làng là phần rất dễ hỏng vì kích thước lớn, gỗ mảnh ở chân, lại được di chuyển trong lễ hội. Nhiều làng đã phải làm ngựa mới thay ngựa cũ. Khi xem, bạn để ý độ mòn của bệ bánh xe và lớp sơn ở yên cương; đó là dấu vết của nhiều mùa rước, và cũng là lý do không nên trèo lên hay ngồi lên ngựa thờ để chụp ảnh.
Dùng con vật để kiểm tra lại tên tượng
Khi đứng trước một pho tượng mà bạn đoán là vị nào đó, có thể dùng con vật đi kèm để kiểm tra lại theo các bước sau.
- Tìm con vật: dưới chân, làm bệ, hay đứng bên cạnh. Nhìn cả phía sau bàn thờ nếu được phép.
- Xác định con gì dựa vào hình dáng (vòi, bờm, sừng, móng), không dựa vào màu sơn vì màu có thể đã đổi.
- Đối chiếu với vật cầm tay và trang phục của tượng. Ba dấu hiệu khớp nhau thì gần như chắc chắn.
- Nếu con vật và vật cầm mâu thuẫn, ưu tiên con vật, vì vật cầm dễ bị thay hoặc lắp nhầm hơn.
- Xét vị trí trong điện: hai bên Thích Ca, gian Địa Tạng, cửa điện, gian thờ Thành hoàng. Vị trí là lớp kiểm tra cuối.
- Còn băn khoăn thì hỏi người trông coi. Họ thường biết những đặc điểm riêng của tượng làng mình mà sách không ghi.
Những con vật bên tượng không mang theo lời hứa hay điềm báo nào cho người xem. Chúng là phần của ngôn ngữ hình tượng, giúp người xưa và người nay cùng đọc được một câu chuyện.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Bồ Tát Văn Thù cưỡi sư tử?
Theo cách hiểu phổ biến, sư tử tượng trưng cho sức mạnh của trí tuệ, như tiếng gầm khiến mọi mê lầm phải im lặng, mà Văn Thù là vị Bồ Tát đại diện cho trí tuệ. Con vật này giúp nhận ra ngài ngay cả khi thanh kiếm trên tay đã mất.
Đế Thính là con gì?
Đế Thính là con thú thường nằm bên chân tượng Bồ Tát Địa Tạng. Theo truyền thuyết phổ biến trong Phật giáo Đông Á, nó có khả năng nghe thấu mọi điều và phân biệt thật giả. Hình dáng trên tượng thay đổi theo vùng, có nơi giống chó, có nơi giống sư tử, có nơi có sừng.
Nghê và sư tử khác nhau thế nào?
Nghê là linh vật mang dáng riêng của người Việt, thân thon, bờm và đuôi xoăn, thường ngồi chầu ở cửa đình, đền, chùa. Sư tử đá theo kiểu Trung Hoa có thân to, bờm dày, thường đi thành cặp một con vờn cầu, một con vờn con. Gặp nhiều lần, bạn sẽ thấy khác biệt rất rõ.
Ngựa hồng ngựa bạch ở đình dùng để làm gì?
Ngựa hồng ngựa bạch là đồ thờ được tạc như tượng, đặt hai bên gian thờ Thành hoàng, được hiểu là phương tiện của vị thần làng. Trong lễ hội, ngựa có thể được kéo theo đám rước. Ngựa thường đặt trên bệ có bánh xe để tiện di chuyển.
Voi trắng của Phổ Hiền có phải lúc nào cũng có sáu ngà?
Sách thường nhắc voi trắng sáu ngà, nhưng trên tượng ở chùa Việt, nhiều pho chỉ tạc hai ngà như voi thường. Màu trắng cũng có thể đã ngả màu hay bị sơn lại. Muốn nhận ra Phổ Hiền, bạn chỉ cần thấy con voi bên dưới, không cần đếm ngà.
Có nên bày tượng linh vật trong nhà theo các cặp này không?
Các cặp vị thờ và con vật là quy ước mỹ thuật trong chùa, đình, không phải hướng dẫn bày biện trong nhà. Việc thờ tượng nào ở nhà nên theo nếp gia đình và lời khuyên của nhà chùa quen. Không có cơ sở để tin con vật này mang lại điều gì cho gia chủ.
