Tượng tạc tay để lại những vết đục ngắn, đổi hướng liên tục theo hình khối; tượng phay bằng máy CNC để lại các rãnh nhỏ song song, đều như vân ruộng bậc thang; tượng đổ khuôn để lại đường ráp khuôn, bọt khí và bề mặt lặp lại y hệt giữa các bản. Ba kiểu dấu vết này có thể bị mài, sơn, thếp che bớt, nhưng hiếm khi biến mất hoàn toàn, nhất là ở những chỗ khuất.
Ngày nay rất nhiều xưởng kết hợp cả ba: máy phay phần thô, thợ đục sửa phần mặt và tay, hoặc làm một pho mẫu bằng tay rồi lấy khuôn đổ hàng loạt. Bài này giúp bạn đọc được dấu vết để biết pho tượng trước mặt đã đi qua những công đoạn nào, từ đó hiểu đúng giá trị tay nghề của nó.
Vết đục tay trông như thế nào
Thợ tạc tượng gỗ dùng cả bộ đục với lưỡi bằng, lưỡi vũm, lưỡi móc, to nhỏ khác nhau, cùng với vồ gỗ. Mỗi nhát đục để lại một vết lõm hình móng tay hoặc hình lòng thìa, dài ngắn tuỳ lực. Vì người thợ luôn đục theo thớ gỗ và theo hình khối, các vết đục đổi hướng liên tục: quanh khuỷu tay chúng xoay vòng, trên vạt áo chúng chạy dài theo nếp, ở mặt sau chúng có khi chéo nhau.
Đặc điểm dễ nhận nhất của vết tay là sự không đều. Hai nhát đục cạnh nhau không bao giờ cùng độ sâu, cùng độ rộng. Dưới ánh sáng xiên, bề mặt đục tay trông như mặt nước gợn nhẹ, có nhịp nhưng không lặp lại. Ở những chỗ khó với tới như khe giữa hai cánh tay và thân, nách tượng, kẽ ngón tay, vết đục thường thô hơn vì lưỡi đục phải vào nghiêng.
Thợ giỏi thường không mài hết vết đục ở mặt trước, mà giữ lại một ít trên tóc, trên mép áo để bề mặt có hơi thở. Ở mặt sau và đáy, vết đục to còn nguyên là chuyện bình thường. Gỗ mít, loại gỗ truyền thống của tượng chùa Bắc Bộ, có thớ tương đối mịn và ít xơ, nên vết đục trên gỗ mít thường sắc gọn, mép vết ít bị xước lông.
Vết mũi phay CNC: các rãnh song song khó lẫn
Máy CNC tạc gỗ làm việc bằng cách cho một mũi phay quay nhanh đi qua bề mặt theo từng đường song song, mỗi đường cách nhau một khoảng nhỏ do người lập trình chọn. Mũi phay đầu tròn để lại một rãnh lòng máng, các rãnh nằm cạnh nhau tạo thành một bề mặt gợn đều, giống những luống cày rất nhỏ. Khoảng cách các rãnh càng nhỏ, bề mặt càng mịn, nhưng máy chạy càng lâu.
Dấu hiệu dễ thấy nhất là tính đều: các rãnh song song chạy cùng một hướng trên cả một mảng rộng, bất kể hình khối bên dưới uốn ra sao. Ở những chỗ hình khối đổi hướng đột ngột như vạt áo gấp, rãnh máy vẫn giữ hướng cũ, chỉ cong theo độ cao của bề mặt. Tay người không bao giờ đục như vậy.
Máy cũng có giới hạn mà thợ tay không có. Mũi phay tròn không vào được những góc trong sắc cạnh, nên ở kẽ ngón tay, khoé mắt, chân tóc, khe giữa các cánh sen, máy để lại những góc lượn tròn. Nhiều xưởng làm tượng gỗ dùng máy nhiều đầu, chạy một lúc nhiều phôi theo cùng một tệp ba chiều, nên các pho tượng ra cùng mẻ có hình khối giống nhau gần như tuyệt đối. Xưởng sửa tay kỹ sẽ đục lại các góc trong và mài mất phần lớn rãnh, nhưng những vùng khuất ở lưng, đáy, nách thường còn sót.
Dấu vết của tượng đổ khuôn
Tượng đổ khuôn được làm bằng cách đổ một vật liệu lỏng như nhựa trộn bột đá, xi măng, thạch cao vào một chiếc khuôn lấy từ pho tượng mẫu, chờ đông cứng rồi tháo ra. Khuôn thường gồm hai hay nhiều mảnh ghép lại, chỗ các mảnh khuôn gặp nhau để lại một đường gờ mảnh chạy dọc thân tượng, gọi là đường ráp khuôn. Xưởng cẩn thận sẽ mài đường này đi, nhưng thường vẫn còn một vệt phẳng hoặc chỗ màu sơn hơi khác.
Bọt khí là dấu vết thứ hai. Khi đổ vật liệu lỏng, bọt khí mắc lại ở những chỗ lõm sâu và nổi lên bề mặt thành các lỗ tròn nhỏ như đầu kim. Thợ hay trám lại rồi sơn đè, nhưng dưới ánh sáng xiên vẫn thấy những chấm tròn đều đặn mà gỗ hay đồng đúc tốt không có. Đáy tượng đổ khuôn thường rỗng, lòng trong láng hoặc có lớp sợi gia cường, đôi khi còn lỗ đổ được bịt lại.
Dấu vết thứ ba nằm ở chi tiết. Khuôn chép lại pho mẫu, kể cả những vết đục tay trên đó, nên một pho tượng đổ khuôn có thể mang "vết đục" trên bề mặt. Khác biệt là những vết này hơi tròn mép, nông hơn, và giống hệt nhau giữa các pho cùng khuôn. Bài riêng về tượng đổ khuôn trong chuyên mục này nói rõ vì sao bản đúc càng về sau càng mờ nét.
Bảng so sánh ba kiểu dấu vết
Bảng dưới gom các đặc điểm theo từng chỗ nên nhìn. Không có dấu hiệu nào đứng một mình là chắc chắn; nên cộng nhiều dấu hiệu lại.
| Chỗ nhìn | Tạc tay | Phay CNC chưa sửa kỹ | Đổ khuôn |
|---|---|---|---|
| Bề mặt dưới ánh sáng xiên | Gợn không đều, đổi hướng theo khối | Rãnh song song đều, một hướng | Mịn đều hoặc có vết đục chép lại, mép tròn |
| Góc trong: kẽ ngón, khoé mắt | Sắc, có khi hơi thô | Lượn tròn theo bán kính mũi phay | Thường lấp tròn, có khi đọng vật liệu |
| Hai bên thân | Không có đường gờ | Không có đường gờ | Có đường ráp khuôn hoặc vệt đã mài |
| Lỗ nhỏ trên mặt | Lỗ mọt hoặc mắt gỗ tự nhiên, không đều | Hiếm | Bọt khí tròn, nhỏ, hay gặp ở chỗ lõm |
| Đáy tượng | Gỗ đặc hoặc khoét rỗng còn vết đục | Gỗ đặc, mặt cắt phẳng | Thường rỗng, lòng láng hoặc có sợi |
| Hai pho cùng mẫu đặt cạnh nhau | Khác nhau rõ ở mặt, tay | Khối giống hệt, khác ở chỗ sửa tay | Giống hệt cả chi tiết nhỏ |
Khi tượng đã sơn son thếp vàng kín, phần lớn dấu vết bị che. Lúc đó đáy tượng, lòng tượng và trọng lượng là ba manh mối còn lại.
Trọng lượng, âm thanh và thớ gỗ: ba phép thử không cần dụng cụ
Trọng lượng. Cùng một kích thước, tượng gỗ đặc nặng hơn hẳn tượng nhựa rỗng, nhưng nhẹ hơn tượng bột đá đặc hay xi măng. Nhấc thử bằng hai tay ở chỗ chắc nhất là thân, không nhấc bằng đầu hay tay tượng.
Âm thanh khi gõ nhẹ. Gõ nhẹ bằng đốt ngón tay vào phần thân dày. Gỗ cho tiếng trầm, ấm; nhựa rỗng cho tiếng lộp bộp; bột đá và xi măng cho tiếng đanh, đặc. Đây chỉ là gợi ý, vì lớp sơn dày và lòng rỗng làm tiếng thay đổi nhiều.
Thớ gỗ ở chỗ không sơn. Gỗ thật có thớ chạy liên tục qua các vết đục và đổi theo hình khối. Nếu thấy "thớ gỗ" chỉ nằm trên bề mặt như vẽ, hoặc vân lặp lại y hệt giữa hai bên, nhiều khả năng đó là lớp giả vân.
Nhiệt độ khi chạm. Gỗ và nhựa có cảm giác ấm tay, đá và bột đá có cảm giác mát hơn, đồng mát rõ. Phép thử này chỉ dùng khi được phép chạm vào tượng và không làm hỏng lớp hoàn thiện.
Những trường hợp dễ đọc nhầm
Dấu vết không phải lúc nào cũng rõ ràng như trong bảng. Dưới đây là những tình huống người mới xem tượng hay kết luận vội.
- Tượng đổ khuôn chép từ pho tạc tay. Bề mặt có đủ "vết đục" nhưng các vết ấy hơi tròn mép, nông và giống hệt giữa các pho. Xem thêm đáy và trọng lượng trước khi kết luận.
- Tượng phay máy rồi đục lại toàn bộ bề mặt. Xưởng làm kỹ có thể xoá sạch rãnh máy, kể cả ở mặt sau. Lúc đó chỉ còn sự giống nhau về khối giữa các pho cùng mẻ là manh mối.
- Tượng tạc tay nhưng được mài nhẵn bóng. Một số khách thích bề mặt láng, thợ mài hết vết đục bằng giấy ráp. Thiếu vết đục không có nghĩa là tượng máy; hãy xem các góc trong và sự lệch nhẹ giữa hai nửa khuôn mặt.
- Tượng gỗ ghép khối. Mạch ghép thẳng ở cổ tay hay bệ dễ bị nhầm với đường ráp khuôn. Mạch ghép gỗ có thớ hai bên đổi hướng, còn đường ráp khuôn chạy liền một vệt trên vật liệu đồng nhất.
- Bản sao trưng bày của tượng cổ. Bảo tàng và di tích đôi khi trưng bản phục chế hay bản đúc để bảo vệ bản gốc. Những bản này thường được ghi rõ trong thuyết minh; nếu không thấy, hỏi người hướng dẫn.
Gặp trường hợp khó, cách tốt nhất vẫn là hỏi người làm ra pho tượng. Người làm nghề nghiêm túc không ngại kể công đoạn, vì đó là cách họ giữ uy tín.
Vì sao hiểu dấu vết lại quan trọng
Biết đọc dấu vết không nhằm chê tượng máy hay tượng đổ khuôn. Mỗi cách làm có chỗ đứng của nó: tượng đổ khuôn giúp nhiều gia đình có được một pho tượng đúng mẫu với chi phí vừa phải; máy CNC giúp xưởng giữ đúng tỉ lệ và giảm bụi cho thợ ở công đoạn thô. Điều quan trọng là cách làm phải được nói đúng tên, để người xem biết mình đang nhìn công sức của ai.
Hiểu dấu vết cũng giúp bạn quý hơn những pho tượng cổ ở chùa làng. Khi lật một pho tượng mới và thấy vết đục tay ở đáy, bạn sẽ hình dung được người thợ xưa đã ngồi bao nhiêu ngày để đẽo từng nhát trên khối gỗ mít, không có máy, không có khuôn. Đó là lý do giới bảo tồn khuyên không thay tượng cổ bằng tượng mới, kể cả khi tượng mới trông sáng sủa hơn.
Với người làm nghề trẻ, đọc dấu vết là bài học đầu tiên. Nhìn vết đục của thợ cả trên một pho tượng, người học việc biết lưỡi đục nào, góc nghiêng nào đã được dùng. Nhiều làng nghề vẫn truyền nghề theo cách đó: không giảng nhiều, chỉ đặt pho tượng trước mặt và bảo nhìn.
Câu hỏi thường gặp
Tượng đã sơn son thếp vàng kín thì còn đọc được dấu vết không?
Khó hơn nhiều nhưng vẫn còn manh mối: đáy tượng thường không thếp, lòng tượng nếu khoét rỗng vẫn còn vết đục hoặc lớp nhựa, và trọng lượng khác nhau rõ giữa gỗ, nhựa và bột đá. Ngoài ra có thể hỏi thẳng người làm về công đoạn.
Tượng CNC có phải là tượng kém không?
Không. Máy chỉ là công cụ làm phần thô. Pho tượng được sửa tay kỹ ở mặt, tay, nếp áo vẫn có thể rất đẹp. Điều nên tránh là tượng phay xong để nguyên rãnh máy mà vẫn được gọi là tạc tay hoàn toàn.
Làm sao biết một pho tượng được sửa tay sau khi phay máy?
Xem các góc trong như kẽ ngón tay, khoé mắt, khe cánh sen. Máy để lại góc lượn tròn, tay sửa sẽ làm các góc này sắc lại. Mặt trước thường được sửa kỹ, nên so với lưng và đáy để thấy chỗ khác biệt.
Tượng tạc tay có vết đục giống nhau giữa hai pho không?
Không thể giống hệt. Dù cùng một thợ, cùng một mẫu, mỗi nhát đục đều khác về độ sâu và hướng. Nếu hai pho có vết đục trùng khớp đến từng chỗ, đó là dấu hiệu chúng được đổ từ cùng một khuôn chép từ tượng tạc tay.
Gõ vào tượng để nghe tiếng có làm hỏng tượng không?
Gõ thật nhẹ bằng đốt ngón tay vào phần thân dày thì không sao. Không gõ vào mặt, tay, các chi tiết mảnh, không dùng vật cứng, và với tượng đã an vị trên ban thờ hay tượng trong di tích thì không nên gõ.
Đục tay ở công đoạn nào là quan trọng nhất?
Theo cách nói của nhiều thợ cả, quan trọng nhất là phần mặt và tay, vì đó là chỗ quyết định thần thái. Đục thô và tạo khối cũng cần tay nghề, nhưng ngày nay nhiều xưởng giao cho máy, còn phần mặt và tay vẫn để thợ giỏi nhất làm.
