Người làm nghề xem một pho tượng mới theo trình tự từ tổng thể đến chi tiết: đứng lùi xa để nhìn dáng và tỉ lệ, đến tầm mắt để đọc khuôn mặt, rồi mới soi bàn tay, nếp áo, toà sen, bệ và cuối cùng là mặt sau, đáy tượng. Đi ngược lại, tức là dán mắt vào một chi tiết chạm cầu kỳ ngay từ đầu, rất dễ bị chi tiết đó che mất cái sai lớn hơn của cả pho tượng.
Bài này tả trình tự ấy theo cách các thợ tạc gỗ ở làng nghề Bắc Bộ hay làm, áp được cho tượng gỗ, tượng đồng và cả tượng đổ khuôn. Đây là góc thẩm mỹ và tay nghề, không phải cẩm nang mua bán: bài không bàn giá, không bàn chọn cỡ cho bàn thờ, chỉ giúp bạn nhìn ra một pho tượng được làm cẩn thận đến đâu.
Bảy bước xem tượng theo thứ tự của người trong nghề
Mỗi bước trả lời một câu hỏi riêng. Bước sau chỉ có ý nghĩa khi bước trước đã ổn, nên thợ cả thường dừng lại ngay ở bước đầu tiên thấy có vấn đề.
- Lùi xa ba đến năm bước. Câu hỏi: dáng tượng có vững không, đầu, thân, toà sen có cân với nhau không. Ở khoảng cách này chi tiết chạm biến mất, chỉ còn khối và đường viền.
- Đi một vòng quanh tượng. Câu hỏi: nhìn nghiêng có bị dẹt như tấm phù điêu không, lưng có được làm hay bị bỏ phẳng.
- Đứng ở tầm mắt người lễ. Tượng thờ được tạc để nhìn từ dưới lên, từ chỗ người đứng hay quỳ. Câu hỏi: từ góc đó ánh mắt có rơi xuống người xem không, khuôn mặt có hiền không.
- Đọc khuôn mặt. Mắt, mí, sống mũi, khoé miệng, hai bên má có đều nhau không; nét có dứt khoát hay bị mài nhoè.
- Xem đôi bàn tay. Thế tay có đúng mẫu không, ngón có thon và có khớp không, móng có được làm hay chỉ là một khối.
- Xem nếp áo và toà sen. Nếp áo có chảy theo thân người bên trong hay chỉ là các rãnh song song; cánh sen có đều, có lớp lang không.
- Lật xem đáy và mặt sau. Đây là chỗ ít ai nhìn nên cũng là chỗ lộ rõ nhất cách làm: vết đục, vết máy, mạch ghép, lỗ đổ khuôn, lớp sơn lót.
Trình tự này mất chừng mười phút với một pho tượng cỡ vừa. Bạn không cần thuộc hết, chỉ cần nhớ nguyên tắc: tổng thể trước, chi tiết sau, mặt sau cuối cùng.
Nhìn từ xa: dáng, khối và tỉ lệ
Một pho tượng đẹp trước hết là một khối đẹp. Thợ cả ở các làng tạc tượng thường nói đến "dáng" trước khi nói đến "nét": đầu đặt trên vai có thẳng không, hai vai có ngang không, thân có ngồi chắc trên toà sen hay có cảm giác trượt về phía trước. Những lỗi này không sửa được bằng chạm khắc tinh xảo, vì chúng nằm từ bước pha phôi và đục thô.
Lỗi tỉ lệ hay gặp ở tượng làm vội là đầu quá to so với thân, hoặc hai đầu gối của tượng ngồi kiết già quá hẹp khiến pho tượng trông như sắp đổ. Tượng Phật truyền thống của người Việt có tỉ lệ riêng, không giống tỉ lệ giải phẫu của người thật: thân ngồi thường thấp, vai tròn, đầu hơi lớn hơn thật một chút để khi đặt trên cao vẫn đọc rõ khuôn mặt. Vì vậy "đúng" ở đây là đúng với quy ước của phường thợ, không phải đúng với thước đo cơ thể.
Mẹo nhỏ của người làm nghề là nheo mắt lại khi nhìn từ xa. Chi tiết nhoè đi, chỉ còn mảng sáng tối. Nếu khối tượng vẫn rõ ràng, có trước có sau, đó là dấu hiệu người thợ nắm được hình khối. Nếu nheo mắt lại mà tượng thành một mảng phẳng, thì dù nhìn gần có nhiều hoa văn đến đâu, pho tượng vẫn thiếu sức sống.
Nhìn ở tầm mắt người lễ: khuôn mặt và ánh mắt
Đặt tượng đúng độ cao rồi mới xem mặt. Tượng thờ được làm để đặt trên ban cao. Xem một pho tượng đặt dưới đất hay trên bàn thấp, bạn đang nhìn nó từ góc mà người thợ không tính đến. Nhiều pho tượng nhìn ngang thấy mắt hơi lồi, mặt hơi dài, nhưng đặt lên cao thì cân lại.
Mắt là chỗ thợ cả tự tay làm. Ở nhiều xưởng, người học việc làm phần thô, thợ cả mới làm mặt, nhất là đôi mắt. Mắt tượng Phật Việt thường khép hờ, nhìn xuống, mí trên dày; một đường mí mảnh và đều là dấu hiệu tay vững.
Hai nửa khuôn mặt không cần giống hệt. Tượng tạc tay luôn có chút lệch giữa hai bên, và chính độ lệch nhỏ đó làm khuôn mặt mềm. Một khuôn mặt đối xứng hoàn hảo như in thường là dấu hiệu của máy hoặc của khuôn, không phải dấu hiệu tốt hay xấu tự thân, nhưng là manh mối để bạn biết cách pho tượng được làm.
Khoé miệng quyết định vẻ hiền. Chỉ cần khoé miệng nhếch lên hay trễ xuống một chút là tượng chuyển từ hiền sang cười cợt hoặc buồn. Đây là chỗ dễ hỏng nhất khi sửa máy bằng tay.
Nhìn gần: bàn tay, nếp áo và toà sen
Đôi bàn tay là phần khó tạc thứ hai sau khuôn mặt. Bàn tay đẹp có ngón thon, đầu ngón hơi cong lên, các ngón tách rời và có độ dày khác nhau. Bàn tay làm vội thường dính thành khối, ngón bằng nhau như những thanh gỗ, hoặc có ngón bị gãy rồi gắn keo. Hãy xem chỗ cổ tay nối với ống tay áo: thợ giỏi để cổ tay thắt lại tự nhiên, thợ kém để cổ tay to bằng cẳng tay.
Nếp áo kể cho bạn biết người thợ có hiểu thân người bên dưới hay không. Nếp áo đúng thì căng ra ở chỗ có khối như đầu gối, vai, và chùng xuống ở chỗ hõm như khuỷu tay, bụng. Nếp áo sai là những đường rãnh song song cách đều nhau phủ lên thân tượng như vẽ sọc. Bài này không đi sâu ý nghĩa của y phục, chỉ dùng nếp áo như một phép thử tay nghề.
Toà sen và bệ là chỗ thợ hay làm ẩu nhất vì người ta ít nhìn xuống. Hãy đếm sơ số cánh sen ở mỗi lớp, xem các cánh có đều kích thước không, giữa hai lớp có so le không, mép cánh có được vuốt mỏng hay để dày. Một toà sen đều đặn mà vẫn có lớp lang là dấu hiệu xưởng làm tượng nghiêm túc từ đầu đến chân.
Mặt sau và đáy tượng: chỗ lộ rõ cách làm nhất
Mặt sau và đáy ít được trau chuốt nên còn nguyên dấu vết của công đoạn. Bảng dưới gom những gì bạn có thể thấy và cách hiểu ở mức người xem.
| Thấy gì ở mặt sau hay đáy | Thường nói lên điều gì | Lưu ý khi đọc |
|---|---|---|
| Vết đục to, không đều, theo nhiều hướng | Tượng được đục tay ít nhất ở phần thô | Mặt trước có thể đã được mài kỹ, mặt sau giữ vết đục là chuyện thường |
| Các rãnh nhỏ song song đều tăm tắp | Dấu mũi phay của máy CNC chưa được sửa hết | Không có nghĩa tượng kém; nhiều xưởng dùng máy làm thô rồi sửa tay |
| Một đường gờ mảnh chạy dọc hai bên thân | Đường ráp khuôn của tượng đổ khuôn | Có xưởng mài sạch, khi đó phải xem trọng lượng và lòng tượng |
| Đáy rỗng, lòng trơn láng, có lớp nhựa hay bột | Tượng đổ khuôn composite, bột đá hoặc nhựa | Một số tượng gỗ cũng khoét rỗng lòng, nhưng lòng gỗ còn vết đục |
| Mạch nối thẳng ở cổ tay, đầu, bệ | Tượng ghép từ nhiều khối | Ghép là kỹ thuật cổ truyền, quan trọng là mạch ghép kín và ăn thớ |
| Mặt sau bị bỏ phẳng hoàn toàn | Tượng làm để áp tường, hoặc làm tiết kiệm công | Tượng thờ đặt giữa ban thường được làm đủ bốn phía |
Các bài khác trong chuyên mục này đi sâu từng loại dấu vết. Ở đây chỉ cần nhớ: mặt sau không cần đẹp, nhưng phải thật, tức là cho thấy đúng cách pho tượng được làm.
Bề mặt: sơn, thếp và độ hoàn thiện
Sau phần hình khối mới đến lớp hoàn thiện. Người nghề nhìn bề mặt dưới ánh sáng xiên, chẳng hạn cầm đèn pin chiếu nghiêng hoặc đưa tượng ra gần cửa sổ. Ánh sáng xiên làm lộ ra những chỗ lồi lõm, vết chổi, bọt khí, chỗ sơn dày mỏng không đều mà ánh sáng thẳng che đi.
Một lớp sơn tốt bám theo hình khối chứ không lấp mất nó. Nếu sơn quá dày, các đường mí mắt, móng tay, nếp áo sắc nét lúc đục bị lấp tròn đi, tượng trông như được nhúng vào sáp. Lớp thếp vàng đẹp có những mạch nối nhỏ giữa các lá vàng, khó thấy nhưng có; một lớp vàng đều như phun thường là sơn nhũ. Không có gì sai khi dùng sơn nhũ, miễn là người làm nói rõ.
Độ bóng cũng nói lên nhiều điều. Sơn ta truyền thống có độ bóng sâu, ấm, càng để lâu càng trong. Sơn công nghiệp cho độ bóng đều như nhựa ngay từ đầu. Bài riêng về sơn ta và sơn công nghiệp trên tượng trong chuyên mục này sẽ nói kỹ hơn cách phân biệt.
Những điều nên tránh khi xem tượng
Xem tượng mới ở xưởng, ở cửa hàng hay ở nhà người quen đều cần một chút ý tứ, vừa giữ cho tượng, vừa giữ cho mình.
- Không xoay, nhấc tượng nặng một mình; tượng gỗ lớn và tượng đồng có thể nặng hơn bạn tưởng, và mép bệ dễ sứt.
- Không dùng móng tay cào thử lớp sơn hay lớp thếp; nếu cần biết chất liệu, hãy hỏi người làm.
- Ở xưởng tạc, đừng đứng quá gần thợ đang đục hay máy đang chạy; bụi gỗ mịn và mảnh vụn bay khá xa, nên đứng sau lưng thợ và hỏi khi họ nghỉ tay.
- Ở xưởng sơn ta, đừng chạm vào tượng mới sơn; sơn ta tươi dễ gây dị ứng da, người làm nghề gọi là bị "sơn ăn".
- Với tượng đã an vị trên ban thờ nhà người khác hay trong chùa, chỉ nhìn, không sờ, không nhấc; việc đó thuộc về gia chủ hoặc nhà chùa.
- Đừng vội kết luận tượng tốt hay xấu chỉ vì một chi tiết; ghi lại điều mình thấy rồi hỏi người làm để hiểu vì sao.
Từ con mắt nghề đến cách mình ngắm tượng
Học trình tự này không phải để bắt lỗi thợ, mà để thấy được công sức trong một pho tượng. Khi đã quen nhìn dáng trước rồi mới nhìn nét, bạn sẽ nhận ra vì sao những pho tượng cổ trong chùa làng, dù sơn đã bạc và thếp đã tróc, vẫn đứng vững trong ánh sáng lờ mờ: khối của chúng được tính kỹ từ đầu.
Nếu gia đình đang tìm hiểu một pho tượng mới, hãy dùng trình tự này để trò chuyện với người làm: hỏi họ về dáng, về khuôn mặt, về cách làm mặt sau. Người làm nghề nghiêm túc thường rất vui khi gặp người hỏi đúng chỗ. Muốn đối chiếu thêm, bạn có thể xem các mô tả tượng ghi rõ chất liệu và cách làm trên Vật Phẩm Phong Thủy, rồi đem trình tự bảy bước ở trên ra so.
Cuối cùng, hãy cho mắt mình thời gian. Lần đầu xem, bạn chỉ thấy tượng đẹp hay chưa đẹp. Sau vài chục pho, bạn bắt đầu thấy vì sao. Đó cũng là cách người học việc ở làng nghề được dạy: ngồi cạnh thợ cả, nhìn thật lâu trước khi được cầm đục.
Câu hỏi thường gặp
Không phải dân nghề thì có học được cách xem tượng không?
Được. Phần lớn trình tự chỉ cần quan sát kỹ và đi đúng thứ tự từ tổng thể đến chi tiết. Bạn có thể bắt đầu bằng việc xem thật nhiều tượng cổ ở chùa và bảo tàng để quen mắt, sau đó xem tượng mới sẽ thấy ngay chỗ khác biệt.
Vì sao phải nhìn tượng ở đúng độ cao đặt thờ?
Thợ xưa tính tỉ lệ khuôn mặt, độ cúi của đầu và hướng mắt cho người đứng dưới nhìn lên. Đặt tượng thấp hơn, bạn sẽ thấy mặt dài, mắt lồi hoặc đầu quá to, trong khi đặt đúng chỗ thì những tỉ lệ đó lại cân.
Mặt sau tượng thô ráp có phải là tượng làm ẩu không?
Không hẳn. Nhiều pho tượng cổ có mặt sau chỉ đục sơ vì áp vào vách hoặc khuất trong khám. Điều cần xem là mặt sau có thật với cách làm không, chứ không phải có đẹp như mặt trước hay không.
Có nên dùng đèn pin khi xem tượng không?
Ở xưởng hay cửa hàng thì nên, chiếu xiên để thấy bề mặt. Ở chùa, đền, bảo tàng thì hỏi trước và tôn trọng nội quy; nhiều nơi không cho rọi đèn hay chụp đèn flash vào tượng cổ để giữ lớp sơn.
Khuôn mặt tượng đối xứng hoàn toàn thì có sao không?
Đối xứng hoàn toàn thường là dấu hiệu tượng làm bằng máy hoặc đổ khuôn. Đó không phải lỗi, chỉ là manh mối về cách làm. Nhiều người thích vẻ đều đặn, nhiều người thích vẻ mềm của tượng tạc tay; điều quan trọng là được nói rõ cách làm.
Xem tượng mất bao lâu thì đủ?
Với một pho tượng cỡ vừa, khoảng mười phút là đủ đi hết bảy bước. Tượng lớn hoặc tượng có nhiều chi tiết thì lâu hơn. Nên xem vào ban ngày, gần cửa sổ, vì ánh đèn vàng trong nhà dễ làm màu sơn và màu thếp sai lệch.
