Trong các hội quán người Hoa ở Hội An và Chợ Lớn, hai hình tượng hay gặp nhất là Quan Thánh, tức Quan Vũ, mặt đỏ râu dài, đứng giữa Châu Thương và Quan Bình; và Thiên Hậu, vị nữ thần biển, ngồi giữa hai vị hầu Thiên Lý Nhãn và Thuận Phong Nhĩ. Mỗi hội quán của một nhóm đồng hương lại thờ thêm những vị riêng, nên bố cục điện thờ khá đa dạng.
Bài này nhìn vào các pho tượng: nhận diện từng vị, đọc các chi tiết đặc trưng, so sánh phong cách tượng Hoa với tượng Việt. Câu chuyện vì sao giới thương nhân thờ các vị này là một chủ đề khác, ở đây chỉ nhắc khi cần. Hội quán là nơi thờ tự đang hoạt động, đồng thời là di tích; người xem nên tôn trọng cả hai vai trò ấy.
Hội quán: nơi đồng hương gặp nhau và nơi thờ tự
Hội quán là công trình do một nhóm người Hoa cùng quê ở Trung Hoa, như Phúc Kiến, Quảng Đông, Triều Châu, Hải Nam, dựng lên ở nơi họ sinh sống. Đó vừa là chỗ hội họp, giúp đỡ nhau, vừa là nơi thờ các vị thần mà quê gốc của họ tôn kính. Ở Việt Nam, hai nơi tập trung nhiều hội quán nhất là phố cổ Hội An, nay thuộc thành phố Đà Nẵng, và khu Chợ Lớn ở Thành phố Hồ Chí Minh.
Mỗi hội quán có vị thờ chính khác nhau. Hội quán Phúc Kiến ở Hội An thờ Thiên Hậu làm chủ; miếu Thiên Hậu ở Chợ Lớn, còn gọi là Tuệ Thành hội quán của người Quảng Đông, cũng thờ bà. Hội quán Nghĩa An ở Chợ Lớn và Quan Công miếu ở Hội An, dân gian quen gọi là chùa Ông, thờ Quan Thánh. Cách gọi "chùa" ở đây là thói quen dân gian, các công trình này không phải chùa Phật giáo.
Vì là nơi thờ tự của một cộng đồng, cách bày tượng trong hội quán tuân theo truyền thống của nhóm đồng hương, có khác với đền, phủ của người Việt. Người xem quen với đền Việt sẽ thấy tượng ở đây đậm màu hơn, đông nhân vật hơn, trang trí dày hơn.
Tượng Quan Thánh: đọc từ khuôn mặt đến bộ râu
Mặt đỏ. Đặc điểm nhận diện số một. Theo hình tượng đã định hình qua tiểu thuyết và sân khấu Trung Hoa, Quan Vũ có gương mặt đỏ như táo chín. Ở tượng, màu đỏ này phủ cả mặt, nổi bật giữa bộ áo xanh.
Mắt phượng, mày ngài. Mắt dài, khoé hơi xếch, mày rậm cong. Nhiều tượng tạc mắt khép hờ, cho vẻ trầm tĩnh; lối hiểu dân gian là khi Quan Công mở mắt to là lúc nổi giận, nên thợ thường tạc mắt khép.
Râu dài. Bộ râu đen, dài chấm ngực, thường được tạc hoặc gắn bằng lông thật, chia thành nhiều chòm. Một số tượng có tay vuốt râu, tư thế quen thuộc của hình tượng này.
Áo xanh lục. Áo bào màu xanh lục, bên trong có giáp, tượng trưng cho người vừa văn vừa võ. Áo thêu rồng, mây, đôi khi tượng được khoác thêm áo vải thật.
Đồ cầm. Có tượng cầm cuốn sách, thường được hiểu là sách Xuân Thu, có tượng đặt tay trên gối, có tượng cầm đao. Tượng cầm sách gợi tới hình ảnh người trọng nghĩa, đọc sách thánh hiền.
Châu Thương, Quan Bình và ngựa Xích Thố
Hai bên tượng Quan Thánh thường có hai tượng đứng hầu. Châu Thương mặt đen, râu quai nón, mắt trợn, tay cầm cây đao Thanh Long Yển Nguyệt, đứng một bên. Quan Bình mặt trắng, dáng trẻ, tay cầm hoặc ôm hộp ấn, đứng bên kia. Một đen một trắng, một dữ một hiền, đặt cạnh khuôn mặt đỏ ở giữa tạo thành bộ ba màu tương phản rất dễ nhận.
Ở một số nơi thờ Quan Thánh, ngoài bộ ba còn có tượng ngựa, thường là ngựa đỏ Xích Thố, con ngựa gắn với Quan Vũ trong truyện Tam quốc, có khi kèm một ngựa trắng. Tượng ngựa được làm gần cỡ thật hoặc nhỏ hơn, đứng ở gian bên, có yên cương, người giữ ngựa. Quan Công miếu ở Hội An thường được nhắc như một nơi có tượng ngựa đáng xem.
Về mỹ thuật, bộ tượng Quan Thánh trong hội quán thường theo lối Hoa Nam: tỉ lệ đầu to, mặt nhiều nếp biểu cảm, màu sơn rực, nhũ vàng dày. So với tượng Quan Công ở các đền Việt, tượng hội quán thường giữ đúng hình mẫu sân khấu hơn, ít bị địa phương hoá. Đứng trước bộ ba, bạn nên chú ý đường gân trên mặt Châu Thương, vì đây là chỗ người thợ phô diễn kỹ năng tạo biểu cảm.
Tượng Thiên Hậu và hai vị nghe xa, nhìn xa
Thiên Hậu, người Việt quen gọi là Bà, Bà Thiên Hậu hay Thiên Hậu Thánh Mẫu, là vị nữ thần được người đi biển vùng duyên hải nam Trung Hoa tôn thờ. Truyền thuyết kể bà vốn là một cô gái họ Lâm ở vùng Phúc Kiến. Tượng bà ngồi trên ngai, mặc áo bào, đầu đội mũ miện có những chuỗi hạt rủ trước mặt, tay cầm hốt. Mặt tượng đầy đặn, hiền hoà.
Hai bên tượng Thiên Hậu thường có hai vị đứng hầu. Thiên Lý Nhãn, mắt nhìn nghìn dặm, thường được tạc với tay đưa lên trán che mắt như đang nhìn xa. Thuận Phong Nhĩ, tai nghe theo gió, thường được tạc với tay đưa lên vành tai như đang lắng nghe. Hai vị có gương mặt dữ, màu da đậm, đối lập với vẻ hiền của Thiên Hậu ở giữa. Theo cách hiểu phổ biến, hai vị giúp bà nhìn và nghe được những con thuyền gặp nạn ngoài khơi.
Trong hội quán thờ Thiên Hậu, bạn có thể gặp thêm mô hình thuyền buồm cổ đặt trong tủ kính, gợi tới nghề buôn biển của cộng đồng đồng hương. Một số nơi có tượng Thiên Hậu nhỏ đặt trên kiệu để rước trong ngày vía bà. Kiệu, tượng rước và tượng chính thường khác nhau về cỡ và chất liệu.
Những pho tượng khác thường gặp trong hội quán
Ngoài vị thờ chính, nhiều hội quán có thêm các ban phụ. Danh sách dưới là những tượng hay được nhắc; hội quán nào có vị nào, bày ở đâu, nên xem tại chỗ.
- Các bà Mụ: ở một số hội quán, đặc biệt hội quán Phúc Kiến ở Hội An, có ban thờ mười hai bà Mụ, mỗi bà một dáng bế, nựng, chăm trẻ nhỏ. Đây là bộ tượng nữ nhỏ, sinh động, rất đáng xem về mặt điêu khắc.
- Phúc Đức Chính Thần: vị thần đất của người Hoa, tượng ông lão râu trắng, mặt hiền, thường cầm gậy hoặc thỏi vàng.
- Tượng Quan Âm: một số hội quán có ban thờ Quan Âm, tượng mang phong cách Hoa Nam, áo trắng, khác với tượng Quan Âm trong chùa Việt ở nét mặt và cách xếp nếp áo.
- Các vị tiền hiền của hội: có nơi thờ tượng hoặc bài vị những người lập hội quán, những người có công với cộng đồng.
- Tượng linh vật: kỳ lân, sư tử đá trước cửa, rồng, cá chép hoá rồng đắp gốm trên mái và trong sân.
Khi đi một vòng các ban phụ, bạn sẽ thấy mỗi hội quán như một bảo tàng nhỏ về đời sống của một cộng đồng: họ cầu gì cho con cái, cho buôn bán, cho chuyến đi biển, và họ nhớ ai. Đọc tượng ở đây vì thế cũng là đọc lịch sử di cư của người Hoa ở Việt Nam.
Nhiều hội quán đã được trùng tu nhiều lần, có pho tượng được sơn lại, có pho được thay mới. Nếu muốn biết tuổi của một pho tượng cụ thể, bạn nên hỏi ban quản lý hoặc tìm trong các công trình nghiên cứu về di tích, vì vẻ ngoài rực rỡ của lớp sơn không cho biết tượng cũ hay mới.
Tượng trong hội quán và tượng trong đền Việt: nhìn khác ở đâu
Bảng dưới so sánh khái quát để bạn dễ nhận ra phong cách; từng hội quán, từng đền có thể có ngoại lệ.
| Khía cạnh | Tượng trong hội quán người Hoa | Tượng trong đền, phủ người Việt |
|---|---|---|
| Tỉ lệ | Đầu to, biểu cảm mạnh, theo hình mẫu sân khấu | Tỉ lệ hài hoà hơn, nét mặt thường điềm tĩnh |
| Màu sắc | Rực, đỏ, xanh lục, đen tương phản mạnh; nhũ vàng dày | Sơn son thếp vàng, màu trầm hơn theo thời gian |
| Trang trí điện thờ | Dày đặc, nhiều lớp chạm, nhang vòng treo trần | Thoáng hơn, tập trung vào khám thờ và cung cấm |
| Tượng trên mái | Có nơi gắn tượng gốm men màu kể tích truyện | Thường là rồng, phượng, nghê đắp vữa, gắn sành sứ |
| Vị thờ | Theo quê gốc nhóm đồng hương | Theo thần tích làng, hệ Tứ phủ, nhân thần Việt |
Mái miếu Thiên Hậu ở Chợ Lớn thường được nhắc với những dãy tượng gốm nhiều nhân vật, nhà cửa, cây cối nhỏ xíu. Muốn xem kỹ, bạn nên đứng ở sân, dùng ống kính phóng thay vì trèo lên chỗ cao.
Thăm hội quán và xem tượng cho đúng mực
Các hội quán ở Hội An và Chợ Lớn đón nhiều khách tham quan, nhưng vẫn là nơi thờ tự đang hoạt động của cộng đồng. Vài lưu ý:
- Ăn mặc kín đáo, nói khẽ, nhường lối cho người đang thắp hương.
- Ở Hội An, một số hội quán nằm trong tuyến tham quan có vé; tìm hiểu quy định tại chỗ trước khi vào.
- Không chạm vào tượng, râu tượng, đao, ấn; không ngồi lên bệ, không leo lên ngựa thờ để chụp ảnh.
- Cẩn thận với nhang vòng treo trên trần, tro có thể rơi; không đứng ngay dưới khi nhang đang cháy mạnh.
- Hỏi trước khi chụp ảnh trong điện chính, tắt đèn flash nếu được yêu cầu.
- Đọc bảng giới thiệu, rồi đối chiếu với các pho tượng; chỗ nào chưa rõ, hỏi người trông coi.
- Không tự ý đặt tiền lên tượng; nếu muốn đóng góp, dùng hòm công đức.
Hội quán là nơi gặp gỡ của hai nền văn hoá đã sống cạnh nhau hàng trăm năm. Ngắm tượng ở đây, bạn vừa học được điêu khắc Hoa Nam, vừa thấy được những chỗ nó đã hoà vào đời sống Việt, như thói quen gọi Quan Công miếu là chùa Ông.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao nhận ra tượng Quan Thánh trong hội quán?
Dấu hiệu dễ nhất là mặt đỏ, râu đen dài, áo xanh lục. Hai bên thường có Châu Thương mặt đen cầm đao và Quan Bình mặt trắng cầm ấn. Bộ ba màu đỏ, đen, trắng này gần như là dấu nhận diện chung ở các nơi thờ Quan Thánh.
Thiên Lý Nhãn và Thuận Phong Nhĩ là ai?
Đó là hai vị đứng hầu hai bên tượng Thiên Hậu. Thiên Lý Nhãn thường đưa tay lên trán như nhìn xa nghìn dặm, Thuận Phong Nhĩ đưa tay lên tai như lắng nghe theo gió. Theo cách hiểu phổ biến, hai vị giúp Thiên Hậu nhận biết thuyền gặp nạn.
Vì sao dân gian gọi Quan Công miếu là chùa Ông?
Đây là thói quen gọi tên của người Việt, gọi chung các nơi thờ tự là chùa. Quan Công miếu ở Hội An và hội quán Nghĩa An ở Chợ Lớn đều được quen gọi là chùa Ông. Về bản chất, đây là miếu, hội quán thờ Quan Thánh, không phải chùa Phật giáo.
Tượng trong hội quán khác tượng đền Việt ở điểm nào?
Tượng hội quán thường theo lối Hoa Nam: đầu to, biểu cảm mạnh, màu rực và nhũ vàng dày, theo hình mẫu sân khấu. Tượng trong đền Việt thường có tỉ lệ hài hoà, nét mặt điềm tĩnh hơn, màu sơn son thếp vàng trầm xuống theo thời gian.
Có được chạm vào ngựa thờ trong hội quán không?
Không nên. Tượng ngựa, như các tượng khác, là đồ thờ và nhiều khi là hiện vật có tuổi. Mồ hôi, dầu trên tay và việc trèo lên chụp ảnh làm mòn, gãy các chi tiết. Hãy đứng ngắm và chụp ảnh từ khoảng cách hợp lý khi được phép.
Hội quán ở Hội An nay thuộc tỉnh nào?
Sau khi sắp xếp đơn vị hành chính từ tháng 7 năm 2025, phố cổ Hội An thuộc thành phố Đà Nẵng. Các hội quán vẫn ở vị trí cũ trong khu phố cổ, quy định tham quan, vé vào cửa nên tìm hiểu tại chỗ vì có thể thay đổi.
