Pho tượng Huyền Thiên Trấn Vũ ở đền Quán Thánh, Hà Nội, là tượng đồng đen ngồi, chân trần, tay phải chống thanh kiếm có mũi tì lên lưng một con rùa, một con rắn quấn quanh thân kiếm, tay trái bắt ấn. Theo các tài liệu phổ biến, tượng được đúc cuối thế kỷ 17, thường ghi năm 1677, do thợ đúc làng Ngũ Xã thực hiện, và là một trong những tượng đồng lớn nổi tiếng của Việt Nam.
Bài này đọc pho tượng như một tác phẩm: tư thế, chi tiết, ý nghĩa của rùa và rắn, kỹ thuật đúc, và vị trí của tượng thần Đạo giáo trong không gian thờ Việt. Những con số về kích thước, trọng lượng được nêu theo cách các tài liệu hay dẫn; nếu cần độ chính xác cho công trình nghiên cứu, bạn nên tra lại hồ sơ di tích chính thức.
Đền Quán Thánh và vị thần trấn phương Bắc
Đền Quán Thánh nằm bên hồ Tây, ở đầu con đường cùng tên, thuộc khu vực Ba Đình, Hà Nội. Tên gọi xưa là Trấn Vũ quán, cho thấy đây vốn là một đạo quán, nơi thờ tự theo Đạo giáo. Dân gian xếp đền vào nhóm Thăng Long tứ trấn, bốn ngôi đền trấn giữ bốn phương của kinh thành xưa, trong đó Quán Thánh trấn phía Bắc.
Vị thần được thờ là Huyền Thiên Trấn Vũ, trong Đạo giáo là vị thần cai quản phương Bắc. Ở Việt Nam, hình tượng này hoà với truyền thuyết bản địa: dân gian kể Trấn Vũ từng giúp An Dương Vương trừ yêu quái khi xây thành Cổ Loa. Đó là truyền thuyết, được kể lại trong nhiều tài liệu văn hoá dân gian với các dị bản khác nhau.
Điều đáng chú ý là ở đây, tượng chứ không phải ngai hay bài vị là trung tâm của không gian thờ. Khác với đình làng Bắc Bộ thường thờ thần bằng ngai trống, đạo quán theo truyền thống Đạo giáo đặt tượng thần làm chỗ hướng về, nên pho tượng được đầu tư công phu, lớn và bền như vậy.
Ngôi đền đã trải qua nhiều lần trùng tu qua các thời. Kiến trúc hiện nay gồm cổng, sân, các toà tiền tế và hậu cung, nơi đặt pho tượng đồng lớn. Muốn thấy rõ tượng, bạn phải đi qua các lớp nhà phía trước, vào tới gian trong cùng, nơi ánh sáng khá tối và tượng hiện ra trong bóng đồng sẫm.
Pho tượng qua những con số hay được nhắc
Bảng dưới gom những thông tin thường xuất hiện trong các tài liệu giới thiệu đền Quán Thánh. Đây là số liệu theo tài liệu phổ biến, có thể chênh lệch giữa các nguồn.
| Thông tin | Theo các tài liệu phổ biến | Ghi chú |
|---|---|---|
| Chất liệu | Đồng đen | Hợp kim đồng có màu sẫm, bề mặt bóng đen |
| Thời điểm đúc | Cuối thế kỷ 17, thường ghi năm 1677 | Thời Lê Trung hưng |
| Người đúc | Thợ đúc làng Ngũ Xã | Làng nghề đúc đồng nổi tiếng của Thăng Long xưa |
| Chiều cao | Gần bốn mét tính cả bệ | Các nguồn ghi con số hơi khác nhau |
| Trọng lượng | Khoảng bốn tấn | Con số ước lượng hay được nhắc |
Tại đền còn có những di vật liên quan đến người thợ đúc, được giới thiệu như sự ghi nhớ của làng nghề đối với những người làm nên pho tượng. Khi đến, bạn có thể hỏi người trông coi để được chỉ.
Những con số trên chỉ để hình dung tầm vóc của pho tượng. Điều làm nên giá trị của tượng không nằm ở độ cao hay sức nặng, mà ở chỗ một khối đồng lớn được đúc thành công với tỉ lệ cân đối và chi tiết rõ ràng ở thời mà mọi việc đều làm bằng tay.
Đọc pho tượng từ chân lên đầu
Bệ và con rùa. Dưới chân tượng là bệ đá. Con rùa nằm phía trước, mai rùa là chỗ đặt mũi kiếm. Rùa được tạc bằng đồng, đầu hơi ngẩng, cùng khối đồng sẫm với tượng chính.
Chân trần. Tượng để chân trần, đây là chi tiết hay gặp ở hình tượng Trấn Vũ trong Đạo giáo, khác với tượng các vị vua quan đi hia. Đôi chân to, chắc, đặt vững trên bệ.
Thanh kiếm và con rắn. Tay phải tượng nắm chuôi kiếm, kiếm dựng thẳng, mũi tì lên lưng rùa. Con rắn quấn quanh thân kiếm, đầu ngẩng lên. Đây là chi tiết trung tâm, nối tượng người với hai con vật bên dưới.
Tay trái bắt ấn. Tay trái tượng đưa lên trước ngực, các ngón tay tạo thành một thế ấn. Trong Đạo giáo, ấn quyết là những thế tay có ý nghĩa nghi lễ; giải nghĩa cụ thể từng thế nên tìm đến các tài liệu chuyên sâu.
Thân và áo. Tượng mặc áo rộng, nếp áo đúc thành những đường lượn dài, tạo cảm giác khối áo phủ lên một thân hình khoẻ. Bề mặt đồng được đánh bóng, nhiều chỗ sáng lên do thời gian và do được lau chùi.
Khuôn mặt. Mặt vuông, nét nghiêm, mắt nhìn thẳng. Vẻ mặt không dữ mà điềm tĩnh, hợp với hình ảnh một vị thần trấn giữ hơn là một vị thần chiến trận.
Rùa và rắn: dấu ấn của Huyền Vũ phương Bắc
Trong quan niệm cổ phương Đông, bốn phương được gắn với bốn linh vật: Thanh Long phương Đông, Bạch Hổ phương Tây, Chu Tước phương Nam, và Huyền Vũ phương Bắc. Huyền Vũ thường được vẽ là hình rùa và rắn quấn vào nhau. Vị thần trấn phương Bắc vì vậy luôn đi kèm rùa và rắn.
Pho tượng ở Quán Thánh đã chuyển hoá biểu tượng ấy thành một bố cục điêu khắc rõ ràng: rùa nằm dưới, rắn quấn kiếm, kiếm nối tay thần với rùa. Ba yếu tố được nối với nhau thành một khối thống nhất, không rời rạc. Đây là chỗ thể hiện tư duy bố cục của người thợ: thay vì đặt rùa, rắn như hai vật trang trí bên cạnh, họ biến chúng thành một phần của động tác.
Với người xem hôm nay, rùa và rắn còn gợi tới truyền thuyết dân gian về việc Trấn Vũ trừ yêu quái. Dù hiểu theo cách nào, khi đứng trước tượng, bạn nên dành một lúc nhìn kỹ chỗ mũi kiếm chạm mai rùa và chỗ đầu rắn ngẩng lên, vì đó là hai điểm nhấn mà người thợ đã đặt nhiều công sức nhất.
Đúc một pho tượng đồng lớn: khó ở đâu
Đúc đồng cổ truyền ở Việt Nam dùng khuôn đất. Người thợ làm mẫu, tạo khuôn trong và khuôn ngoài bằng đất sét trộn trấu, cát, phơi khô, nung, rồi rót đồng nóng chảy vào khoảng trống giữa hai lớp khuôn. Với một pho tượng lớn, việc khó nằm ở khâu tính toán lượng đồng, giữ nhiệt để đồng chảy đều vào mọi ngóc ngách, và tránh để khuôn nứt khi đồng nóng tràn vào.
Làng Ngũ Xã ở Thăng Long xưa nổi tiếng với nghề đúc đồng, và pho tượng Trấn Vũ thường được giới thiệu như một đỉnh điểm tay nghề của làng. Các nhà nghiên cứu kỹ thuật đánh giá cao việc tượng giữ được tỉ lệ cân đối, chi tiết ngón tay, nếp áo rõ ràng dù kích thước lớn. Chi tiết về quy trình đúc cụ thể của pho tượng thì không nhiều tài liệu ghi lại rõ ràng.
Kỹ thuật đúc đồng là việc nguy hiểm, liên quan đến kim loại nóng chảy ở nhiệt độ rất cao, chỉ được làm trong xưởng có thợ lành nghề và đồ bảo hộ đầy đủ. Bài này tả công đoạn để bạn hiểu giá trị của pho tượng, không phải hướng dẫn thực hành. Nếu muốn tìm hiểu thêm, bạn có thể tìm đọc về các làng nghề đúc đồng truyền thống của người Việt.
Tượng thần Đạo giáo trong không gian thờ Việt
Đạo giáo du nhập vào Việt Nam từ rất sớm và hoà vào tín ngưỡng dân gian, Phật giáo, thờ Mẫu, đến mức nhiều người đi đền, phủ không nhận ra các vị mình gặp có gốc Đạo giáo. Ngọc Hoàng, Nam Tào, Bắc Đẩu ở tầng trên của nhiều phủ Mẫu, hay Trấn Vũ ở đền Quán Thánh, là những ví dụ.
Tượng thần Đạo giáo ở Việt Nam thường mang dáng vua quan hoặc đạo sĩ: mũ miện, áo bào, hốt, kiếm, phất trần. So với tượng Phật, tượng thần Đạo giáo có tư thế ngồi trên ngai thay vì ngồi kiết già trên toà sen, và đồ cầm là vật dụng của người đời như hốt, kiếm thay vì pháp khí Phật giáo. Nhận ra những khác biệt này giúp bạn đọc đúng không gian mình đang đứng.
Một số đền, quán khác ở Hà Nội và Bắc Bộ cũng thờ Trấn Vũ. Mỗi nơi có tượng với chất liệu, kích cỡ và phong cách riêng. Nếu có dịp, so sánh pho tượng ở Quán Thánh với tượng Trấn Vũ ở nơi khác là cách tốt để thấy một hình tượng được các nhóm thợ khác nhau diễn giải ra sao.
Ngắm tượng ở đền Quán Thánh cho trọn vẹn
Đền Quán Thánh nằm ở khu trung tâm, dễ đến, nhưng vẫn là nơi thờ tự. Vài gợi ý cho chuyến đi:
- Đến vào buổi sáng ngày thường, tránh mùng một, ngày rằm và dịp đầu năm khi đền đông người đi lễ.
- Ăn mặc kín đáo, nói khẽ, nhường lối cho người đang làm lễ.
- Đi qua các lớp nhà từ ngoài vào trong, để mắt quen dần ánh sáng tối của hậu cung trước khi ngắm tượng.
- Không chạm tay vào tượng, kiếm, rùa, rắn; không dán tiền, gài tiền vào tượng.
- Hỏi người trông coi trước khi chụp ảnh, tắt đèn flash nếu được phép chụp.
- Đứng ở vài góc khác nhau: chính diện để thấy bố cục, nghiêng để thấy khối áo, gần bệ để thấy rùa và rắn.
- Kết hợp dạo quanh hồ Tây hoặc ghé các đền khác trong nhóm Thăng Long tứ trấn để hiểu thêm bối cảnh.
Nếu đi cùng học sinh, bạn có thể chuẩn bị trước vài câu hỏi quan sát: tượng cầm gì ở tay phải, tay trái làm gì, dưới chân có con vật nào, con rắn quấn ở đâu. Trẻ tự tìm ra chi tiết sẽ nhớ lâu hơn nhiều so với nghe kể.
Câu hỏi thường gặp
Tượng Trấn Vũ ở đền Quán Thánh làm bằng gì?
Tượng làm bằng đồng đen, một loại hợp kim đồng có màu sẫm. Theo các tài liệu phổ biến, tượng được đúc cuối thế kỷ 17, thường ghi năm 1677, do thợ đúc làng Ngũ Xã thực hiện, cao gần bốn mét tính cả bệ và nặng khoảng bốn tấn.
Vì sao tượng Trấn Vũ lại có rùa và rắn?
Trấn Vũ là vị thần trấn phương Bắc trong Đạo giáo. Trong quan niệm cổ phương Đông, linh vật của phương Bắc là Huyền Vũ, thường vẽ thành rùa và rắn quấn nhau. Pho tượng ở Quán Thánh thể hiện điều đó bằng con rùa đỡ mũi kiếm và con rắn quấn quanh thân kiếm.
Thăng Long tứ trấn gồm những đền nào?
Theo cách gọi dân gian, Thăng Long tứ trấn gồm bốn đền trấn giữ bốn phương của kinh thành xưa: đền Bạch Mã ở phía Đông, đền Voi Phục ở phía Tây, đền Kim Liên ở phía Nam và đền Quán Thánh ở phía Bắc.
Tượng Trấn Vũ có phải tượng Phật không?
Không. Trấn Vũ là vị thần của Đạo giáo, không phải Phật hay Bồ Tát. Tượng ngồi trên bệ, chân trần, cầm kiếm, khác với tượng Phật ngồi kiết già trên toà sen. Đền Quán Thánh vốn là một đạo quán, sau hoà vào đời sống tín ngưỡng chung của người Hà Nội.
Có được chụp ảnh pho tượng không?
Tuỳ quy định của đền tại thời điểm bạn đến. Bạn nên hỏi người trông coi trước, tắt đèn flash nếu được phép, và không bước lên bệ hay chạm vào tượng để lấy góc máy. Nơi cấm chụp thì chỉ ngắm và ghi chép.
Làng Ngũ Xã nổi tiếng về nghề gì?
Ngũ Xã là làng nghề đúc đồng nổi tiếng của Thăng Long xưa. Pho tượng Trấn Vũ ở đền Quán Thánh thường được giới thiệu như một tác phẩm tiêu biểu cho tay nghề của làng. Lịch sử và kỹ thuật của làng có thể tìm hiểu thêm qua các tài liệu về làng nghề đúc đồng.
