Thời Đông Sơn, tức khoảng thiên niên kỷ thứ nhất trước Công nguyên, cư dân Việt cổ đã làm những tượng người và tượng thú nhỏ bằng đồng, phần lớn gắn trên đồ dùng: cán dao găm, nắp thạp, chân đèn, mặt trống. Đó chưa phải tượng thờ trong điện như tượng chùa sau này, nhưng là lớp điêu khắc tượng tròn sớm và sống động nhất mà khảo cổ học tìm thấy ở miền Bắc Việt Nam.
Bài này chỉ nói phần tượng của văn hoá Đông Sơn: tượng được làm thế nào, mô tả gì, nhìn vào đâu để thấy cái hay. Phần trống đồng, thạp đồng, vũ khí nói chung có ở những chuyên trang về cổ vật và lịch sử. Niên đại cụ thể của từng hiện vật được các nhà khảo cổ xác định khác nhau, nên bài chỉ nói theo giai đoạn.
Tượng Đông Sơn là gì và khác tượng thờ ở chỗ nào
Khi nói "tượng Đông Sơn", các nhà nghiên cứu thường chỉ những hình khối ba chiều bằng đồng thể hiện người hoặc con vật, hoặc đứng riêng, hoặc gắn liền với một đồ vật. Kích thước thường nhỏ, có cái chỉ cao bằng một bàn tay. Chúng xuất hiện trên đồ dùng hằng ngày, đồ nghi lễ và đồ chôn theo người chết.
Khác biệt lớn nhất so với tượng chùa là chức năng. Tượng thờ trong chùa là trung tâm của một không gian, người ta đến trước nó để lễ bái. Tượng Đông Sơn thì là một phần của vật: tượng người làm cán dao, tượng thú đứng trên nắp, tượng người quỳ đỡ đèn. Vì vậy người thợ phải giải quyết cùng lúc hai việc: tạo hình cho đẹp và giữ cho đồ vật dùng được, cầm được, đặt vững được.
Chính điều kiện đó tạo nên lối tạo hình giản lược đặc trưng: lược bỏ chi tiết thừa, nhấn vào dáng và động tác. Một người thổi khèn, một con chim đang đậu, một con voi đang bước đều được nắm bằng vài khối lớn. Đây là lý do nhiều hoạ sĩ, nhà điêu khắc hiện đại thích quay lại nhìn tượng Đông Sơn.
Những nhóm tượng Đông Sơn hay được nhắc tới
Dưới đây là các nhóm hiện vật thường xuất hiện trong sách và phòng trưng bày. Tên gọi có thể khác đôi chút giữa các tài liệu.
- Tượng người cõng nhau thổi khèn: một người cõng người khác trên lưng, cả hai đang thổi khèn; hiện vật này hay được dùng để minh hoạ âm nhạc và sinh hoạt cộng đồng thời Đông Sơn.
- Đèn đồng hình người quỳ tìm thấy ở khu mộ Lạch Trường (Thanh Hoá): một người quỳ đỡ đèn, trên vai và thân có thêm những hình người nhỏ; nhiều nhà nghiên cứu cho rằng hiện vật này mang dấu giao lưu với bên ngoài.
- Cán dao găm hình người: chuôi dao tạc thành hình người đàn ông hoặc phụ nữ đứng, có trang phục, búi tóc, đồ trang sức; là nguồn tư liệu hiếm về y phục người Việt cổ.
- Tượng trên nắp thạp: nắp thạp Đào Thịnh (tìm thấy ở vùng Yên Bái cũ, nay thuộc Lào Cai) có những cặp tượng nam nữ, thường được giải thích là gắn với tín ngưỡng phồn thực, cầu sinh sôi.
- Tượng cóc, tượng chim, tượng thú: cóc gắn trên mặt một số trống đồng, chim và thú nhỏ gắn trên đồ đựng, rìu, muôi.
Khi gặp những hiện vật này ở bảo tàng, hãy đọc kỹ chú thích về nơi phát hiện và niên đại do bảo tàng ghi. Những con số trôi nổi trên mạng thường không có nguồn.
Người thợ Đông Sơn làm tượng bằng cách nào
Tượng đồng Đông Sơn được đúc. Theo các nghiên cứu khảo cổ và luyện kim, người Việt cổ dùng khuôn đúc, trong đó có khuôn hai mang ghép lại và có thể cả kỹ thuật khuôn sáp đối với những tượng có hình khối phức tạp. Với khuôn sáp, người thợ nặn mẫu bằng sáp, bọc đất ra ngoài, nung cho sáp chảy đi rồi rót đồng vào khoảng trống. Mỗi khuôn như vậy chỉ dùng được một lần, nên mỗi tượng là duy nhất.
Đồng ở đây là đồng thau, hợp kim của đồng với thiếc, có khi thêm chì. Tỉ lệ pha ảnh hưởng tới màu, độ chảy loãng khi rót và độ bền của tượng. Qua hơn hai nghìn năm trong đất, tượng phủ một lớp gỉ xanh, đôi chỗ đỏ nâu. Lớp gỉ này là một phần lịch sử của hiện vật và là thứ người bảo quản phải ổn định, không tẩy bỏ.
Tả kỹ thuật để hiểu vì sao tượng trông như vậy chứ không phải để làm theo. Đúc kim loại là công việc với nhiệt độ rất cao, chỉ nên tìm hiểu qua sách, phim tư liệu hoặc khi đến thăm các làng đúc đồng có người hướng dẫn.
Nhìn tượng Đông Sơn: bốn điều nên để ý
Dáng và động tác. Thợ Đông Sơn hiếm khi tạc người đứng yên. Người đang thổi khèn, đang quỳ, đang cõng; con vật đang bước, đang ngẩng đầu. Đứng trước tượng, hãy thử bắt chước tư thế đó trong đầu, bạn sẽ thấy thợ đã chọn đúng khoảnh khắc nào.
Tỉ lệ có chủ ý. Đầu thường to so với thân, tay chân giản lược. Đó không phải vụng về mà là cách nhấn mạnh phần quan trọng, giống cách trẻ em và nhiều nền nghệ thuật cổ nhìn con người.
Chi tiết trang phục, trang sức. Trên cán dao găm hình người, các nhà nghiên cứu đọc được váy, áo, khuyên tai, vòng tay, kiểu búi tóc. Đây là nguồn tư liệu quý để hình dung người Việt cổ ăn mặc ra sao, bổ sung cho hình người trên mặt trống.
Mối quan hệ với đồ vật. Tượng đặt ở đâu trên vật, quay về hướng nào, có cản trở việc dùng không. Hỏi như vậy sẽ thấy người thợ đã cân bằng giữa đẹp và dùng được rất khéo.
Tượng Đông Sơn nói gì về đời sống và niềm tin
Các nhà nghiên cứu đọc tượng Đông Sơn cùng với hoa văn trên trống, thạp để hình dung đời sống cư dân thời đó: trồng lúa nước, nuôi gia súc, đi thuyền, có lễ hội với khèn, trống, múa. Những cặp tượng nam nữ trên nắp thạp thường được giải thích gắn với tín ngưỡng phồn thực, cầu mùa màng và con cháu sinh sôi. Đây là cách hiểu phổ biến trong giới khảo cổ, dù chi tiết vẫn còn được thảo luận.
Con cóc trên mặt trống được nhiều người gắn với tín ngưỡng cầu mưa của cư dân nông nghiệp, dựa trên các phong tục và câu chuyện dân gian về sau. Mối liên hệ này hợp lý nhưng là suy luận, vì cư dân Đông Sơn không để lại văn bản. Khi kể với con cháu, bạn nên nói rõ đây là cách giải thích của các nhà nghiên cứu.
Điều chắc chắn hơn là tượng Đông Sơn cho thấy một xã hội có thợ chuyên nghiệp, có nhu cầu về vật dụng đẹp và có quan sát đời sống tinh tế. Nhiều đồ có tượng được tìm thấy trong mộ, cho thấy chúng là tài sản quý, đi theo người chết.
Từ Đông Sơn đến tượng chùa: có sợi dây nào nối?
Một câu hỏi hay gặp là tượng chùa thời Lý có "kế thừa" tượng Đông Sơn không. Giữa hai lớp hiện vật này cách nhau khoảng một nghìn năm, với nhiều biến động lịch sử và sự du nhập của Phật giáo. Tượng chùa ra đời từ nhu cầu thờ Phật, theo hình mẫu đến từ Ấn Độ qua Trung Hoa và Đông Nam Á, nên không thể nói tượng Lý là con đẻ trực tiếp của tượng Đông Sơn.
Tuy vậy, một số nhà nghiên cứu mỹ thuật chỉ ra những điểm tương đồng về tinh thần: thích tạo hình giản lược, thích hình ảnh đời sống, đưa con người bình thường vào nghệ thuật. Tinh thần ấy hiện rõ trở lại trong chạm khắc đình làng thế kỷ 16–17, với cảnh người uống rượu, đánh vật, chèo thuyền. Đây là nhận định mang tính diễn giải, nên đọc như một cách nhìn chứ không phải kết luận.
Với người xem, nối được hai lớp này giúp nhìn tượng Việt như một dòng dài chứ không phải những mảnh rời rạc. Nếu bạn đã thích sự hồn nhiên của tượng Đông Sơn, bạn sẽ dễ nhận ra cái hồn nhiên ấy trên những mảng chạm đình làng sau này.
Phân biệt tượng Đông Sơn với đồ làm mới theo mẫu
Ở chợ đồ cổ và trên mạng có rất nhiều tượng "phong cách Đông Sơn" làm mới để trang trí. Đó là đồ mỹ nghệ hợp pháp nếu được bán đúng tên. Bảng dưới giúp bạn hiểu vì sao người làm nghề nhìn là biết, chứ không phải hướng dẫn giám định cổ vật.
| Điểm nhìn | Hiện vật khảo cổ trong bảo tàng | Đồ làm mới theo mẫu thường gặp |
|---|---|---|
| Nguồn gốc | Có hồ sơ khai quật: địa điểm, tầng đất, hiện vật đi kèm | Không có lý lịch, chỉ có lời kể của người bán |
| Lớp gỉ | Gỉ hình thành chậm, nhiều lớp, bám sâu vào kim loại, màu không đều | Gỉ tạo nhanh bằng hoá chất, thường đều màu, nằm nổi trên bề mặt |
| Đường nét | Mòn tự nhiên ở chỗ hay cầm nắm hoặc chỗ va chạm | Mòn đều khắp, hoặc sắc cạnh ở những chỗ đáng lẽ phải mòn |
| Hình dáng | Mỗi tượng một khác vì khuôn dùng một lần | Nhiều chiếc giống hệt nhau vì đúc từ cùng một khuôn mẫu |
| Khối lượng | Phụ thuộc hợp kim thời đó, có chỗ rỗng do đúc | Có khi quá nặng hoặc quá nhẹ so với kích cỡ |
Kết luận một hiện vật có phải cổ vật hay không là việc của chuyên gia và cơ quan có thẩm quyền, cần đến phân tích thành phần kim loại và hồ sơ nguồn gốc. Hiện vật khảo cổ được pháp luật về di sản văn hoá bảo vệ, nên nếu tình cờ phát hiện, cách đúng là báo chính quyền địa phương hoặc bảo tàng.
Nếu bạn chỉ muốn có một pho tượng mang tinh thần Đông Sơn để trưng trong nhà, hãy mua đúng như một sản phẩm mỹ nghệ làm mới, hỏi rõ chất liệu và nơi làm, đừng trả tiền cho câu chuyện "đào được ở ruộng".
Câu hỏi thường gặp
Có thể xem tượng Đông Sơn thật ở đâu?
Các bảo tàng lịch sử lớn ở Hà Nội và bảo tàng tỉnh Thanh Hoá, nơi có nhiều di chỉ Đông Sơn, thường trưng bày hiện vật thật. Nên xem chú thích của bảo tàng về nơi phát hiện, vì nhiều bản sao lưu niệm trên thị trường dễ gây nhầm.
Tượng Đông Sơn có phải là tượng thờ không?
Phần lớn là tượng gắn trên đồ dùng, đồ nghi lễ hoặc đồ tuỳ táng, không phải tượng đặt trong một điện thờ riêng như tượng chùa. Một số hiện vật có thể liên quan đến nghi lễ, nhưng các nhà nghiên cứu thường thận trọng khi gọi chúng là tượng thờ.
Vì sao tượng Đông Sơn thường có màu xanh?
Đó là lớp gỉ hình thành khi đồng thau nằm lâu trong đất ẩm và tiếp xúc với không khí. Lớp gỉ ổn định giúp bảo vệ phần kim loại bên trong và là dấu vết lịch sử, nên người bảo quản không tẩy bỏ mà chỉ xử lý lớp gỉ gây hại.
Tượng đồng Đông Sơn bán trên mạng có phải đồ cổ thật không?
Phần lớn là đồ làm mới theo mẫu. Hiện vật khảo cổ thuộc diện quản lý theo luật di sản văn hoá; việc mua bán, sở hữu cần tuân thủ quy định. Nếu nghi có hiện vật thật, nên báo cơ quan văn hoá hoặc bảo tàng để được hướng dẫn.
Đèn đồng hình người quỳ có nguồn gốc từ đâu?
Hiện vật này được tìm thấy ở khu mộ Lạch Trường thuộc Thanh Hoá. Nhiều nhà nghiên cứu nhận thấy ở đây có những đặc điểm gợi giao lưu với văn hoá phương Bắc, nên nó thường được dùng để bàn về sự tiếp xúc văn hoá giai đoạn cuối Đông Sơn.
Trẻ em học về tượng Đông Sơn nên bắt đầu thế nào?
Cách dễ nhất là cho trẻ xem ảnh hoặc hiện vật ở bảo tàng rồi bắt chước tư thế của tượng, kể lại người trong tượng đang làm gì. Tránh nhồi niên đại; để trẻ quan sát dáng, động tác và đặt câu hỏi sẽ nhớ lâu hơn.
