Điêu khắc thời Lê sơ (thế kỷ 15) có trọng tâm khác hẳn thời Lý – Trần: thay vì tượng Phật trong chùa tháp, phần đẹp nhất còn lại là hàng tượng đá người và thú ở lăng mộ các vua tại Lam Kinh (Thanh Hoá), rồng đá ở bậc thềm cung điện, và rùa đá đội bia. Tượng Phật của triều đình thời này rất thưa, vì Nho giáo được đề cao trong việc trị nước.
Bài này giải thích sự chuyển hướng đó, mô tả những gì bạn sẽ thấy khi đến Lam Kinh, và cách nhận ra tinh thần Lê sơ trong điêu khắc đá: nghiêm, chặt chẽ, có quy chế. Phần bia đá và tượng đá trong di tích nói chung có ở các chuyên trang khác; ở đây chỉ nói tượng và hình khối thời Lê sơ.
Khi Nho giáo lên ngôi: điêu khắc đổi trọng tâm
Sau khi Lê Lợi đánh đuổi quân Minh và lập nhà Lê năm 1428, triều đình mới xây dựng bộ máy nhà nước theo mô hình Nho giáo. Thi cử, luật pháp, lễ nghi triều đình đều được chuẩn hoá. Phật giáo vẫn hiện diện trong đời sống dân gian, nhưng không còn được triều đình bảo trợ ở mức như thời Lý – Trần. Sử sách và nhiều nhà nghiên cứu nhắc tới những quy định hạn chế việc dựng chùa mới dưới thời Lê sơ, nhất là nửa sau thế kỷ 15.
Hệ quả với điêu khắc là rõ ràng. Nguồn đặt làm tượng lớn nhất, tức triều đình, chuyển sự quan tâm sang những công trình thể hiện quyền lực và đạo hiếu theo quan niệm Nho giáo: lăng mộ tổ tiên hoàng tộc, cung điện, văn miếu, bia ghi công. Tượng ở những nơi này không phải để thờ phụng mà để biểu thị trật tự, uy nghi, và sự canh giữ.
Trong khi đó, chùa làng vẫn có tượng do dân gian làm, nhưng hiện vật chắc chắn thuộc thế kỷ 15 còn lại rất ít. Vì vậy khi nhắc đến điêu khắc Lê sơ, giới mỹ thuật thường dẫn ngay những hiện vật đá ở khu di tích Lam Kinh, nơi lưu giữ tập trung nhất tinh thần nghệ thuật của triều đại này.
Lam Kinh: kinh đô thứ hai và khu lăng mộ hoàng tộc
Lam Kinh nằm ở vùng Thọ Xuân, Thanh Hoá, quê hương của Lê Lợi. Sau khi lên ngôi, nhà Lê xây dựng nơi đây thành một khu cung điện, tôn miếu và lăng mộ, nên còn được gọi là Tây Kinh. Lăng Lê Thái Tổ (thường gọi là Vĩnh Lăng) cùng lăng một số vua và hoàng hậu thời Lê sơ nằm trong khu vực này.
Điểm đặc sắc là trước nhiều ngôi lăng có hai hàng tượng đá đặt đối xứng: tượng quan hầu và các con vật như voi, ngựa, sư tử, tê giác. Ở Vĩnh Lăng, cạnh lăng còn có tấm bia lớn đặt trên lưng rùa đá, ghi công tích của vua. Đi giữa hai hàng tượng, người xem cảm nhận được một nghi thức chầu chực, như thể đoàn tuỳ tùng vẫn đứng đó canh giữ chủ nhân.
Khu di tích đã trải qua nhiều biến động, cung điện chính gần như chỉ còn nền móng và được nghiên cứu, phục dựng một phần. Vì vậy nhóm tượng đá lăng mộ và rồng đá bậc thềm trở thành những hiện vật nguyên gốc quý giá nhất để hình dung nghệ thuật cung đình Lê sơ. Khi đến thăm, bạn nên đọc bảng thông tin của ban quản lý để biết đâu là hiện vật gốc, đâu là phần phục dựng.
Đọc hàng tượng đá lăng mộ: từng nhân vật nói gì
Tượng quan hầu. Đứng thẳng, hai tay chắp trước ngực hoặc cầm hốt, mặc áo dài phủ kín chân. Khuôn mặt nghiêm, ít biểu cảm, thân tượng gần như một khối trụ. Đây không phải chân dung một vị quan cụ thể mà là hình mẫu người hầu cận theo quy chế.
Voi đá. Voi đứng hoặc quỳ, lưng có yên hoặc phủ vải, vòi buông. Trong quan niệm phương Đông, voi gắn với sự vững chãi, trung thành, cũng là con vật quen thuộc trong quân đội thời đó. Cách tạc voi Lê sơ khá hiện thực, cân đối.
Ngựa đá. Ngựa đứng, có yên cương, đầu cúi nhẹ, thân gọn. Ngựa biểu thị phương tiện đi lại của người quyền quý, và trong hàng tượng như đang chờ chủ nhân lên đường.
Sư tử và tê giác. Hai con vật mang tính canh giữ. Sư tử thường được tạc ngồi, bờm xoăn, mặt dữ vừa phải; tê giác ít gặp hơn trong nghệ thuật Việt, nên những pho tê giác đá ở Lam Kinh được giới nghiên cứu chú ý.
Rùa đội bia. Rùa đá lớn, đầu vươn ra, mai chạm hoa văn, đỡ tấm bia dựng đứng. Hình rùa đội bia sau này phổ biến ở văn miếu và đình chùa, nhưng rùa thời Lê sơ thường được nhận xét là khoẻ, đầu ngẩng, cổ dài, khác với rùa thời sau.
Rồng đá Lam Kinh và hình rồng thời Lê sơ
Ở bậc thềm điện chính Lam Kinh có những đôi rồng đá chạy dọc theo tay vịn bậc, được xem là hiện vật tiêu biểu cho hình rồng thời Lê sơ. Rồng thời này có dáng khác hẳn rồng Lý: thân mập, vảy rõ, bờm dài, mặt dữ hơn, có sừng, chân khoẻ với móng sắc. Thân rồng vẫn uốn lượn nhưng không còn những khúc đều đặn như dải lụa.
Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng hình rồng Lê sơ chịu ảnh hưởng rõ hơn từ hình rồng Trung Hoa thời Minh, phù hợp với việc triều đình xây dựng nghi lễ theo khuôn mẫu Nho giáo. Rồng ở đây trở thành biểu tượng của quyền lực nhà vua một cách trực tiếp hơn, với quy định về việc ai được dùng hình rồng, rồng mấy móng, đặt ở đâu.
Với người xem, đặt rồng Lam Kinh cạnh ảnh rồng thời Lý là cách nhanh nhất để thấy hai triều đại nghĩ về quyền lực và cái đẹp khác nhau thế nào. Rồng Lý mềm và gần nước, rồng Lê sơ uy nghi và gần ngai vàng. Không cái nào đúng hơn, mỗi cái nói đúng tinh thần thời của nó.
Đá lấy từ đâu và người thợ tạc thế nào
Tượng đá Lê sơ ở Lam Kinh phần lớn là đá xanh, loại đá có hạt mịn, màu xám xanh, khá cứng, chịu được mưa nắng lâu dài. Thanh Hoá vốn có những vùng núi đá vôi và nghề khai thác, chế tác đá lâu đời; làng đá Nhồi ở ven thành phố Thanh Hoá là cái tên nổi tiếng trong nghề, và nhiều người cho rằng thợ đá xứ Thanh đã góp tay vào các công trình ở Lam Kinh. Điều này hợp lý về địa lý, nhưng tên tuổi cụ thể của những người thợ thì sử sách gần như không ghi.
Quy trình tạc tượng đá lớn thời đó, theo những gì giới nghiên cứu và người làm nghề đá truyền thống mô tả, gồm chọn khối đá liền không có vân nứt, đẽo phá thô bằng búa và đục lớn, định hình khối chính, rồi mới tạc các chi tiết như mặt, tay, nếp áo, yên cương. Việc vận chuyển những khối đá nặng nhiều tấn từ nơi khai thác về công trình bằng sức người, sức voi, bè mảng trên sông là một thách thức không nhỏ.
Điểm đáng nể là sự đồng đều giữa các pho tượng trong cùng một hàng. Để hai tượng voi đối xứng có tỉ lệ gần như nhau, người thợ phải có mẫu, có thước đo và có tổ chức làm việc chặt chẽ. Đây là dấu hiệu của một công trình nhà nước được quản lý, khác với tượng làng do một vài người thợ làm theo cảm hứng.
Tượng lăng mộ Lê sơ so với tượng lăng mộ nhà Trần và nhà Nguyễn
Ba triều đại đều có tượng canh lăng, nhưng quy mô và cách tạc khác nhau. Bảng dưới gom các điểm khác biệt chính mà sách mỹ thuật hay nêu, giúp bạn đặt Lam Kinh vào dòng chảy chung.
| Khía cạnh | Lăng mộ nhà Trần | Lăng mộ thời Lê sơ | Lăng tẩm thời Nguyễn |
|---|---|---|---|
| Thành phần tượng | Chủ yếu tượng thú, tiêu biểu là hổ đá | Tượng quan hầu cùng voi, ngựa, sư tử, tê giác | Quan văn, quan võ, voi, ngựa xếp ở sân chầu |
| Cách bố trí | Đặt canh giữ, chưa thành hàng quy chuẩn | Hai hàng đối xứng trước lăng | Hàng lối theo quy chế triều đình, rất chặt chẽ |
| Tinh thần tạo hình | Khoẻ, khối lớn, giản dị | Nghiêm, cân đối, hiện thực vừa phải | Trang trọng, chi tiết y phục kỹ |
| Kích thước | Vừa phải | Vừa phải, gần với tầm người | Lớn dần qua các lăng, có lăng tượng rất lớn |
| Nơi xem tiêu biểu | Khu lăng Trần ở Quảng Ninh, Hưng Yên | Khu di tích Lam Kinh, Thanh Hoá | Các lăng vua ở Huế |
Nhìn ba cột cạnh nhau sẽ thấy tượng lăng mộ đi từ chỗ đơn giản đến chỗ quy chế hoá. Thời Lê sơ là bước giữa: đã có hàng tượng người và thú đối xứng, nhưng kích thước và trang trí còn chừng mực.
Đi thăm Lam Kinh cho có ích
Lam Kinh là khu di tích rộng, có cảnh quan rừng cây, sông nước, nên nên dành ít nhất nửa ngày. Bắt đầu từ phần cung điện để hình dung quy mô, xem bậc thềm và rồng đá, sau đó đi tới các khu lăng. Mỗi ngôi lăng có quy mô khác nhau, hàng tượng ở Vĩnh Lăng là nơi nên dừng lâu nhất.
Hãy tập so sánh: tượng quan hầu ở các lăng có giống nhau hoàn toàn không, voi ở lăng này khác voi ở lăng kia chỗ nào. Những khác biệt nhỏ cho thấy bàn tay của những nhóm thợ khác nhau, hoặc của những thời điểm khác nhau trong cùng một triều đại. Chụp ảnh từ nhiều góc giúp bạn so sánh về sau.
Khu lăng là nơi thờ tự của dòng họ và cộng đồng địa phương. Hãy đi đúng lối, giữ trật tự, không trèo lên tượng, không ngồi lên lưng voi, ngựa đá để chụp ảnh. Đá đã chịu sáu thế kỷ nắng mưa, mỗi lần va chạm là mất đi một ít.
Nếu đi cùng trẻ nhỏ, có thể biến chuyến thăm thành một cuộc quan sát: cho trẻ đếm xem mỗi hàng có những con vật nào, tìm điểm khác nhau giữa hai con voi đối diện, đoán xem tượng quan hầu đang cầm vật gì. Trẻ nhớ di tích lâu hơn khi được tự tìm ra điều gì đó, thay vì chỉ nghe kể niên đại.
Câu hỏi thường gặp
Thời Lê sơ có tạc tượng Phật không?
Có, nhất là trong dân gian, nhưng tượng Phật chắc chắn thuộc thế kỷ 15 còn lại rất ít. Triều đình Lê sơ đề cao Nho giáo nên không bảo trợ việc tạc tượng Phật như thời Lý – Trần, làm cho lớp hiện vật này mỏng.
Hàng tượng đá ở Lam Kinh có ý nghĩa gì?
Hàng tượng quan hầu và thú đặt hai bên lăng biểu thị nghi thức chầu chực và canh giữ, thể hiện địa vị của người nằm dưới lăng theo quan niệm thời đó. Đây là cách giải thích phổ biến trong giới nghiên cứu về tượng lăng mộ phương Đông.
Vì sao rồng thời Lê sơ trông dữ hơn rồng thời Lý?
Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng rồng Lê sơ chịu ảnh hưởng hình rồng thời Minh và gắn trực tiếp hơn với quyền lực nhà vua trong khuôn khổ Nho giáo. Vì vậy rồng có sừng, vảy, móng sắc và vẻ uy nghi hơn.
Rùa đội bia có từ thời Lê sơ phải không?
Hình rùa đỡ bia đã có trong nghệ thuật phương Đông từ trước, nhưng thời Lê sơ để lại những rùa đội bia tiêu biểu ở Lam Kinh và văn miếu. Về sau hình này phổ biến rộng ở đình chùa, mỗi thời một dáng rùa khác.
Lam Kinh có phải là khu lăng mộ duy nhất thời Lê sơ?
Lam Kinh là nơi tập trung nhất, nhưng không phải nơi duy nhất có hiện vật Lê sơ. Một số lăng mộ hoàng tộc, quan lại và các công trình khác ở Thanh Hoá và đồng bằng Bắc Bộ cũng có tượng đá được xếp vào thời này.
Có thể sờ vào tượng đá ngoài trời ở Lam Kinh không?
Không nên. Tượng đá ngoài trời tuy trông bền nhưng đã phong hoá nhiều, mồ hôi tay, va chạm và việc ngồi lên tượng đều làm mòn bề mặt. Ngắm và chụp ảnh từ khoảng cách vừa phải là cách giữ di tích tốt nhất.
