Tượng giả cổ là tượng mới được xử lý bề mặt cho trông như đã qua nhiều năm: màu sẫm lại, cạnh mòn đi, sơn bong tróc, có khi có cả lỗ mọt. Nếu được nói rõ là "hoàn thiện giả cổ", đây chỉ là một phong cách trang trí như bao phong cách khác. Vấn đề chỉ nảy sinh khi tượng làm cũ được giới thiệu là tượng cổ thật.
Bài này không hướng dẫn cách làm cũ, và cũng không phải hướng dẫn giám định cổ vật. Mục đích là giúp bạn hiểu dấu vết thời gian thật trông thế nào, vì sao nó có logic riêng mà lớp cũ làm vội khó bắt chước, để bạn xem tượng tỉnh táo hơn và biết lúc nào cần hỏi người có chuyên môn.
Thời gian để lại dấu vết theo một logic
Một pho tượng thờ trải qua vài chục hay vài trăm năm không cũ đi đều khắp. Nó cũ theo cách người ta dùng nó và theo nơi nó đứng. Mặt hướng lên của vai, đầu gối, đùi, các nếp áo nằm ngang hứng bụi và khói hương nhiều nhất. Mặt dưới cằm, dưới cánh tay, trong lòng bàn tay úp xuống lại ít bám. Những chỗ hay được lau như đầu gối, mép bệ thì mòn bóng, còn khe sâu thì đọng muội.
Gỗ cũng thay đổi theo logic của nó. Gỗ co ngót nhiều theo chiều ngang thớ, ít theo chiều dọc thớ, nên khe nứt trên tượng gỗ cổ thường chạy dọc theo thớ, rộng ở đầu khối gỗ và hẹp dần vào trong. Lớp sơn ta phủ trên gỗ già đi, nứt thành những ô nhỏ mà người làm nghề hay gọi là rạn chân chim; hình dạng ô rạn chịu ảnh hưởng của hướng thớ gỗ bên dưới.
Một pho tượng cổ thật còn thường mang dấu vết của nhiều lần tu bổ: chỗ sơn mới đè lên sơn cũ, chỗ thếp lại, một ngón tay được ghép thay. Những lớp ấy chồng lên nhau theo thứ tự thời gian, nhìn mép chỗ bong tróc có thể thấy nhiều lớp màu. Đây là thứ rất khó làm giả một cách thuyết phục, vì người làm giả phải hiểu cả lịch sử tu bổ của từng vùng, từng thời.
Dấu vết thời gian thật và lớp cũ làm vội: so từng chỗ
Bảng dưới không phải công cụ giám định, chỉ giúp bạn đặt câu hỏi đúng khi nhìn một pho tượng được nói là cổ.
| Chỗ nhìn | Dấu vết thời gian thật thường có | Lớp cũ làm vội hay để lộ |
|---|---|---|
| Vết mòn | Tập trung ở chỗ hay được chạm, lau: đầu gối, mép bệ, đầu ngón tay | Mòn đều khắp, kể cả chỗ khuất không ai chạm tới |
| Khói hương, bụi | Bám dày ở mặt hướng lên và khe sâu, mỏng ở mặt dưới | Màu sẫm đều cả trên lẫn dưới, như được nhúng hay quét |
| Khe nứt gỗ | Chạy dọc thớ, có lý do theo co ngót | Vết nứt ngang thớ hoặc nông, mép quá sắc |
| Sơn rạn | Ô rạn theo hướng thớ, mép ô có bụi đọng lâu năm | Ô rạn đều như lưới, sạch bên trong |
| Lỗ mọt | Lỗ không đều, có đường hầm ngoằn ngoèo bên trong, phân bố theo phần gỗ mềm | Lỗ tròn đều, thẳng, nông, rải đều trên bề mặt |
| Lớp tu bổ | Nhiều lớp sơn chồng theo thời gian ở chỗ bong | Một lớp màu cũ duy nhất, bên dưới là gỗ còn sáng màu |
| Đáy tượng | Bẩn, mòn theo mặt tiếp xúc ban thờ, có khi có dấu đinh chốt cũ | Sạch hoặc bị bôi bẩn đều, cạnh đáy còn sắc |
Không dấu vết nào là bằng chứng một mình. Tượng cổ thật có thể đã bị lau rửa, sơn lại sạch sẽ; tượng mới có thể được làm cũ rất khéo. Bảng chỉ giúp bạn biết chỗ nào nên nhìn kỹ.
Vì sao lớp cũ làm vội thường thiếu logic
Làm cũ diễn ra trong vài ngày, thời gian diễn ra trong vài chục năm. Những thứ cần thời gian dài như bụi lắng vào đáy khe rạn, khói hương ngấm vào lớp sơn, gỗ co ngót dần theo mùa không thể dồn vào một tuần mà vẫn giữ được thứ tự tự nhiên.
Người làm cũ nghĩ theo bề mặt, thời gian tác động cả khối. Lớp màu cũ quét lên chỉ nằm ở ngoài. Ở chỗ sứt, chỗ bong, bên dưới thường lộ ra gỗ màu sáng, sơn lót mới. Với tượng cổ thật, lớp bên dưới cũng đã đổi màu theo năm tháng.
Làm cũ hay đều tay. Một người xử lý bề mặt thường làm đều khắp pho tượng, trong khi thời gian thì không công bằng: mặt trước khác mặt sau, mặt trên khác mặt dưới, chỗ gần bát hương khác chỗ xa.
Kiểu dáng mới không đổi được. Tượng làm cũ vẫn mang dáng, khuôn mặt, tỉ lệ của mẫu đang làm hôm nay. Người quen xem tượng các thời nhận ra một khuôn mặt "rất mới" dù lớp ngoài trông rất cũ. Chuyên mục mỹ thuật tượng qua các thời trên trang có tả kỹ đặc điểm từng thời.
Khi tượng được làm cũ một cách công khai
Không phải tượng giả cổ nào cũng nhằm đánh lừa. Nhiều gia đình thích vẻ trầm của tượng làm cũ hơn vẻ đỏ vàng chói của tượng mới sơn son thếp vàng. Nhiều không gian như nhà hàng, quán trà, khu nghỉ dưỡng dùng tượng hoàn thiện giả cổ để tạo không khí. Trong những trường hợp đó, người làm nói rõ đây là tượng mới làm cũ, và đó là một lựa chọn thẩm mỹ chính đáng.
Cũng có những bản phục chế được làm có chủ đích, ví dụ để thay thế tượng gốc đã bị mất hay hư hại quá nặng ở một di tích, hoặc để trưng bày khi bản gốc cần bảo vệ. Các bản phục chế đúng nghĩa thường được ghi chép rõ, có hồ sơ, và trong giới bảo tồn có nguyên tắc là bản mới phải phân biệt được với bản gốc khi xem kỹ, để người đời sau không nhầm.
Ranh giới nằm ở lời giới thiệu. Một pho tượng mới được gọi đúng tên là tượng mới làm cũ không có gì sai. Một pho tượng mới được gán niên đại, gán xuất xứ đình chùa, gán câu chuyện "được truyền lại" thì đã vượt sang chuyện khác. Bài này dừng ở việc giúp bạn nhận ra, không hướng dẫn kỹ thuật làm cũ.
Khi nghi một pho tượng là cổ thật, nên làm gì
Nếu bạn gặp một pho tượng có dấu hiệu là cổ vật thật, đặc biệt là tượng có nguồn gốc từ đình, chùa, đền, cần thận trọng hơn chuyện thẩm mỹ.
- Không tự ý tháo, mở lòng tượng, cạo lớp sơn để "kiểm tra"; mọi can thiệp đều có thể làm mất thông tin quý.
- Chụp ảnh nhiều góc, ghi lại nơi tượng đang ở và câu chuyện mà người giữ tượng kể lại.
- Hỏi bảo tàng tỉnh, cơ quan quản lý văn hoá địa phương hoặc các nhà nghiên cứu mỹ thuật có uy tín; họ có thể cho biết cần làm gì tiếp theo.
- Pháp luật về di sản văn hoá có quy định riêng về cổ vật, việc mua bán và mang cổ vật ra nước ngoài; nên tìm hiểu quy định hiện hành trước khi làm bất cứ điều gì.
- Nếu tượng có dấu hiệu bị lấy ra từ một di tích, hãy báo cho chính quyền địa phương hoặc ban quản lý di tích nơi đó.
- Không mua bán dựa trên lời kể miệng về niên đại; một câu chuyện hay không thay cho hồ sơ.
Những chỗ người mới hay nhầm
Nhầm lẫn thường gặp nhất là coi màu sẫm là dấu hiệu tuổi tác. Màu sẫm trên tượng có thể đến từ khói hương lâu năm, nhưng cũng có thể đến từ một lớp sơn cánh gián mới phủ, hoặc đơn giản từ loại gỗ sẫm màu. Ngược lại, một pho tượng cổ được làng góp công sơn son thếp vàng lại năm ngoái trông đỏ tươi như mới. Màu sắc một mình nói lên rất ít về tuổi của pho tượng.
Nhầm lẫn thứ hai là tin vào độ nặng nhẹ. Có người cho rằng tượng cổ phải nặng vì gỗ xưa tốt, có người lại cho rằng tượng cổ phải nhẹ vì gỗ đã khô kiệt. Thực tế tượng gỗ cổ ở chùa Việt hay được khoét rỗng lòng, cùng một kích thước mà nặng nhẹ khác nhau nhiều tuỳ người thợ, tuỳ loại gỗ. Trọng lượng chỉ giúp phân biệt vật liệu, không giúp đoán tuổi.
Nhầm lẫn thứ ba là đánh đồng phong cách với niên đại. Một pho tượng được tạc theo dáng tượng thời Lê Trung hưng không có nghĩa là tượng thời Lê Trung hưng; thợ hôm nay vẫn tạc theo mẫu xưa, và làm rất khéo. Phong cách cho biết pho tượng theo mẫu nào, còn tuổi thật thì phải đọc ở dấu vết vật liệu và lịch sử lưu giữ.
Con mắt nghề nhìn thời gian như thế nào
Những người thợ tu bổ tượng lâu năm thường nói họ không nhìn tượng cổ như một đồ vật, mà như một bản ghi chép. Mỗi vết mòn là dấu của bàn tay người lau tượng, mỗi lớp sơn là dấu của một lần làng góp công tu sửa, mỗi vết nứt là dấu của những mùa nồm, mùa khô. Đọc được những dấu vết đó là đọc được đời sống của pho tượng trong cộng đồng.
Cũng vì vậy mà lớp cũ làm vội, dù khéo đến đâu, vẫn thiếu một thứ: nó không có câu chuyện bên dưới. Người xem tinh ý có thể không gọi được tên, nhưng thường cảm thấy pho tượng "cũ mà không già". Khi xem tượng, hãy cho mình thời gian đi vòng quanh, nhìn từ trên xuống, nhìn mặt dưới, nhìn đáy. Thời gian thật hiếm khi chỉ nằm ở mặt trước.
Với những pho tượng cổ đang được thờ ở đình chùa làng, việc của người xem chỉ là ngắm cho kỹ và giữ gìn. Không sờ vào lớp sơn cũ, không dán tiền lên tượng, không chụp đèn flash nơi có biển cấm. Lớp bụi thời gian trên đó là thông tin quý cho các nhà nghiên cứu sau này; mỗi lần lau chùi quá tay hay sơn lại vội vàng là một trang bị xoá mất.
Câu hỏi thường gặp
Tượng giả cổ có phải là tượng giả không?
Không hẳn. Giả cổ là cách hoàn thiện bề mặt cho trông cũ, có thể là một phong cách trang trí công khai. Chỉ khi tượng làm cũ bị giới thiệu là tượng cổ thật, kèm niên đại hay xuất xứ không có thật, thì mới thành chuyện đánh lừa.
Có thể tự giám định một pho tượng cổ bằng mắt không?
Không nên. Quan sát giúp bạn đặt câu hỏi, nhưng việc xác định niên đại cần người có chuyên môn, có khi cần cả phân tích vật liệu. Với tượng có giá trị hoặc nghi là cổ vật, hãy hỏi bảo tàng hay cơ quan văn hoá.
Tượng cổ trong chùa bị sơn lại mới có còn là tượng cổ không?
Vẫn là tượng cổ về hình khối và gỗ bên trong, nhưng lớp sơn mới đã che mất nhiều thông tin và có thể làm hỏng lớp sơn gốc. Giới bảo tồn lo ngại việc này nên khuyên trùng tu theo nguyên tắc giữ tối đa yếu tố gốc.
Lỗ mọt trên tượng có nghĩa là tượng cổ không?
Không. Mọt có thể ăn gỗ trong vài năm nếu gỗ không được xử lý, nên tượng mới cũng có lỗ mọt thật. Ngược lại, lỗ mọt cũng có thể được tạo giả. Lỗ mọt chỉ là một manh mối trong nhiều manh mối.
Mua tượng được nói là cổ ở chợ đồ cũ thì cần lưu ý gì?
Đừng tin vào câu chuyện kể miệng, hãy nhìn dấu vết và hỏi nguồn gốc. Nếu pho tượng thật sự có dấu hiệu là cổ vật từ di tích, việc mua bán có thể vướng quy định về di sản, nên tìm hiểu quy định hiện hành và hỏi cơ quan văn hoá.
Vì sao tượng cổ thật thường có nhiều lớp sơn?
Vì qua các đời, làng xã và nhà chùa thường tu sửa tượng nhiều lần, mỗi lần phủ thêm sơn hay thếp. Nhìn mép chỗ bong tróc có thể thấy các lớp chồng lên nhau theo thứ tự thời gian, một dấu vết rất khó làm giả.
