Một pho tượng được khen là "có hồn" khi người xem cảm thấy pho tượng đang ở trong một trạng thái: đang tĩnh lặng, đang lắng nghe, đang mỉm cười, chứ không chỉ là một hình người bằng gỗ hay đồng. Cảm giác ấy không bí ẩn như người ta hay nói. Nó đến từ những quyết định rất cụ thể của người thợ: ánh mắt nhìn xuống bao nhiêu, khoé miệng cong đến đâu, thân nghiêng về phía nào, và chỗ nào được để trống.
Bài này tách "thần thái" thành những thứ nhìn được bằng mắt, theo cách các thợ cả ở làng nghề hay giải thích cho người học việc. Đây là góc thẩm mỹ thuần tuý: không bàn tượng nào linh hay không linh, chỉ bàn vì sao có pho tượng khiến người ta muốn đứng lại nhìn lâu.
Ánh mắt: một đường mí quyết định cả khuôn mặt
Tượng Phật trong chùa Việt hầu hết có mắt khép hờ, nhìn xuống. Người xem đứng dưới ngước lên sẽ gặp ánh mắt ấy, và cảm giác "được nhìn" hay "bị bỏ qua" phụ thuộc vào độ khép của mí trên. Khép quá thì tượng như đang ngủ; mở quá thì tượng nhìn thẳng ra xa, mất vẻ trầm tĩnh. Thợ cả thường nói vui rằng cái khó nhất của nghề là "mở mắt cho tượng", tức là đục đường mí trên sao cho vừa đủ.
Một chi tiết nhỏ khác là hai mắt có hướng về cùng một điểm hay không. Ở tượng tạc tay, thợ giỏi chỉnh cho hai mắt hội tụ về một chỗ trước mặt tượng, thường là khoảng người đứng lễ. Ở tượng làm vội, mỗi mắt có thể nhìn một hướng hơi khác, tạo cảm giác lơ đãng mà người xem khó gọi tên.
Ánh mắt còn chịu ảnh hưởng của phần quanh mắt: độ cong của cung mày, độ dày của mí, hốc mắt sâu hay nông. Cung mày cao và mảnh làm khuôn mặt thanh, cung mày đầy và thấp làm khuôn mặt nghiêm. Không có công thức chung, nhưng khi mọi chi tiết quanh mắt cùng hướng về một tính cách, khuôn mặt sẽ có sức thuyết phục.
Khoé miệng và gò má: nụ cười chỉ cần vài phần mười phân
Nhiều pho tượng Phật cổ ở Việt Nam được khen có "nụ cười thoáng", tức là một nụ cười rất nhẹ, gần như không có. Nụ cười ấy nằm ở hai khoé miệng hơi nhích lên và hai gò má hơi nổi theo. Chỉ cần khoé miệng cao thêm một chút là tượng chuyển sang cười vui, thấp đi một chút là tượng trông buồn. Với tượng cỡ nhỏ, khoảng chênh ấy chỉ bằng bề dày một nét bút chì.
Đây là lý do khâu sửa mặt thường được giao cho người giỏi nhất xưởng. Khi máy hay khuôn đã cho ra hình khối, người thợ vẫn phải ngồi chỉnh từng khoé miệng bằng đục nhỏ và giấy ráp. Sửa quá tay một nhát là phải làm lại cả vùng miệng. Ở tượng đổ khuôn, khoé miệng hay bị mờ đi qua các đời khuôn, và nụ cười thoáng của mẫu gốc dần thành một đường thẳng vô cảm.
Gò má cũng góp phần. Gò má đầy, tròn đều tạo vẻ phúc hậu; gò má cao, hõm má sâu tạo vẻ khổ hạnh như ở tượng Tuyết Sơn. Một khuôn mặt có hồn khi gò má, khoé miệng và ánh mắt cùng nói một điều; khuôn mặt trơ khi mỗi phần nói một kiểu.
Trục thân và trọng tâm: tượng ngồi có "ngồi" thật không
Trục thân không hoàn toàn thẳng đứng. Thân người ngồi thiền có độ cong tự nhiên ở lưng và cổ. Tượng tạc như một cột thẳng trông cứng như tấm bia; tượng có độ cong nhẹ trông như đang thở.
Đầu hơi cúi về phía trước. Tượng thờ đặt trên cao thường được tạc với đầu hơi cúi, để từ dưới nhìn lên khuôn mặt hướng về người lễ. Độ cúi ấy nhỏ nhưng quyết định cảm giác gần gũi.
Sức nặng đổ xuống toà sen. Một pho tượng ngồi "thật" cho cảm giác thân nặng đè xuống đệm, hai đầu gối trải rộng làm chân đế. Pho tượng ngồi "giả" trông như đang lơ lửng phía trên toà sen hay sắp trượt về phía trước.
Vai thả lỏng. Vai nhô cao, cổ rụt là dáng căng thẳng; vai thả xuôi, cổ dài vừa phải là dáng an nhiên. Nhiều tượng máy giữ vai ngang như vai áo treo trên mắc.
Tượng đứng có chân trụ. Với tượng đứng, người xem nhìn một chân chịu lực và một chân thả lỏng, hông hơi lệch theo. Tượng đứng thẳng đều hai chân trông như đang xếp hàng.
Khoảng trống: thứ người thợ không đục cũng là tay nghề
Người mới học tạc thường muốn lấp đầy pho tượng bằng chi tiết: thêm hoa văn trên áo, thêm vòng chuỗi, thêm cánh sen. Thợ cả lại hay dạy học trò bớt đi. Một mảng áo trơn bên cạnh bàn tay chạm kỹ làm bàn tay nổi lên; một khuôn mặt giản dị trên nền mũ chạm cầu kỳ làm khuôn mặt thành trung tâm. Khoảng trống cho mắt người xem chỗ nghỉ.
Khoảng trống còn là khoảng không giữa các khối: giữa cánh tay và thân, giữa hai bàn tay đặt trong lòng, giữa vạt áo và toà sen. Thợ giỏi khoét những khoảng này đủ sâu để ánh sáng lọt qua, tạo bóng tối làm nổi khối. Thợ làm vội để chúng dính liền, pho tượng thành một khối đặc, chỉ đẹp khi nhìn thẳng từ trước.
Đây cũng là điểm khác giữa tượng làm bằng tay và nhiều tượng làm bằng máy. Máy làm theo tệp ba chiều, chi tiết nào trong tệp cũng được làm đều tay như nhau. Người thợ thì biết chỗ nào làm kỹ, chỗ nào làm sơ, chỗ nào để trơn. Sự không đều có chủ đích ấy tạo ra nhịp, và nhịp tạo ra cảm giác có sự sống.
Có hồn và trơ: so từng phần trên khuôn mặt và dáng
Bảng dưới không chấm điểm tượng, chỉ gom những khác biệt mà người làm nghề hay chỉ ra khi đặt hai pho cùng mẫu cạnh nhau.
| Phần | Pho có thần thái | Pho trơ |
|---|---|---|
| Mắt | Mí trên khép vừa, hai mắt hội tụ một điểm | Mắt mở to hoặc khép kín, hướng nhìn lệch |
| Miệng | Khoé hơi nhích, gò má theo | Đường miệng thẳng hoặc cười quá rõ |
| Đầu, cổ | Đầu hơi cúi, cổ có độ vươn | Đầu thẳng như đặt lên, cổ rụt |
| Thân | Trục cong nhẹ, sức nặng đổ xuống đệm | Thân thẳng cứng, có cảm giác lơ lửng |
| Tay | Ngón tách, cổ tay thắt, có độ mềm | Tay khối, ngón đều như thanh gỗ |
| Bề mặt | Có chỗ kỹ chỗ sơ, có khoảng trơn | Chi tiết dày đều khắp, không chỗ nghỉ |
| Bóng đổ | Khe giữa tay và thân đủ sâu tạo bóng | Các khối dính liền, ít bóng |
Một pho tượng không cần đạt tất cả mới đẹp. Nhiều pho tượng dân gian vụng về về tỉ lệ nhưng vẫn rất có hồn vì ánh mắt và nụ cười được làm bằng cả tấm lòng người thợ.
Những lỗi làm mất thần thái hay gặp ở tượng mới
Danh sách dưới gom những lỗi mà thợ cả hay chỉ cho học trò khi soát một pho tượng vừa xong. Phần lớn không phải lỗi kỹ thuật lớn, mà là những chỗ người làm vội không dừng lại đủ lâu.
- Mắt mở quá to. Muốn tượng "sáng mặt", người làm đục mí trên mỏng đi, kết quả là tượng nhìn trừng trừng ra xa, mất vẻ trầm.
- Sơn quá dày lên mặt. Đường mí, khoé miệng, cánh mũi bị lấp tròn, khuôn mặt thành một mặt nạ trơn. Lỗi này hay gặp khi tượng được sơn lại nhiều lần.
- Mặt đối xứng tuyệt đối. Khuôn mặt chép đối xứng từ một nửa trên máy tính trông đều đặn nhưng cứng. Thợ sửa tay thường phải tạo lại một chút lệch tự nhiên.
- Tay không ăn với mặt. Khuôn mặt hiền tĩnh nhưng bàn tay cứng như nắm đấm, hoặc ngón tay xoè quá mức, khiến pho tượng như ghép từ hai người khác nhau.
- Chi tiết tranh chỗ với khuôn mặt. Mũ, chuỗi ngọc, hoa văn áo chạm dày đến mức mắt người xem không biết dừng ở đâu.
- Đầu không cúi. Tượng làm để đặt trên ban cao nhưng đầu thẳng, từ dưới nhìn lên chỉ thấy cằm và lỗ mũi.
Những lỗi này đều sửa được nếu phát hiện sớm, khi tượng còn mộc chưa sơn. Đó là lý do nhiều xưởng có lệ cho khách hoặc thợ cả xem tượng mộc trước khi sang công đoạn sơn thếp.
Vì sao cùng một mẫu mà hai pho khác nhau
Ở các làng tạc tượng, chuyện hai người thợ cùng làm theo một mẫu mà ra hai pho tượng khác hẳn nhau là bình thường. Mẫu cho người thợ bộ khung: dáng ngồi, thế tay, kiểu áo. Thần thái thì đến từ những quyết định nhỏ trong vài giờ cuối, khi người thợ ngồi trước khuôn mặt tượng và quyết định nhát đục cuối cùng ở khoé mắt, khoé miệng. Không mẫu nào ghi được những quyết định ấy.
Vì vậy người trong nghề quý tên người làm mặt hơn tên xưởng. Một xưởng có thể có nhiều thợ, nhưng mỗi thợ cả có một "nét mặt" riêng mà người quen xem nhận ra. Tượng cổ trong chùa làng cũng vậy: các nhà nghiên cứu mỹ thuật đôi khi nhận ra những pho tượng ở nhiều chùa khác nhau có cùng một cách xử lý khuôn mặt và đoán chúng thuộc về một phường thợ.
Với người xem, bài học đơn giản là đừng chỉ hỏi tượng làm bằng gì, cỡ bao nhiêu, mà hãy đứng trước nó vài phút, ở đúng tầm mắt, và tự hỏi mình cảm thấy gì. Cảm giác ấy là câu trả lời đầu tiên. Sau đó mới dùng những điều trong bài để hiểu vì sao mình cảm thấy như vậy.
Nếu có dịp, hãy đến một ngôi chùa cổ ở Bắc Ninh hay Hà Nội vào buổi sáng sớm, khi ánh sáng còn xiên qua cửa. Đứng trước hàng tượng La Hán hay tượng Tam Thế, bạn sẽ thấy mỗi pho mang một thần thái riêng dù cùng một phường thợ, và đó là bài học trực quan nhất về chữ có hồn mà người làm nghề vẫn nói.
Câu hỏi thường gặp
Có hồn có phải là tượng linh không?
Không. Trong bài, có hồn là một nhận xét thẩm mỹ về thần thái mà người thợ tạo ra bằng tay nghề. Chuyện linh ứng thuộc về niềm tin của mỗi người và mỗi nơi thờ tự, không đo được bằng mắt nghề và bài không bàn đến.
Tượng làm bằng máy có thể có hồn không?
Có thể, nếu tệp ba chiều được dựng từ một mẫu tốt và người thợ sửa tay kỹ phần mặt, tay. Máy làm tốt phần khối, nhưng những quyết định nhỏ ở khoé mắt, khoé miệng vẫn cần người. Tượng máy để nguyên không sửa thường thiếu thần thái.
Vì sao tượng dân gian vụng về mà vẫn được khen có hồn?
Vì thần thái không đến từ tỉ lệ chuẩn mà từ sự nhất quán của khuôn mặt và dáng. Nhiều tượng dân gian có đầu to, tay ngắn nhưng ánh mắt, nụ cười rất thật, gợi được một con người cụ thể. Đó là điều người xem cảm nhận được ngay.
Nên xem khuôn mặt tượng ở góc nào?
Ở góc mà pho tượng được làm ra để xem, thường là từ dưới nhìn lên với tượng thờ. Ngoài ra nên nhìn chếch ba phần tư hai bên, vì góc nghiêng làm lộ gò má, khoé miệng và độ cúi của đầu rõ hơn góc thẳng.
Có thể tập mắt để nhận ra thần thái không?
Có. Cách tốt nhất là xem nhiều tượng cổ ở chùa, đình và bảo tàng, chú ý từng phần như mắt, miệng, tay. Sau một thời gian, bạn sẽ dần thấy vì sao có pho khiến mình muốn đứng lại lâu, có pho thì không.
Thợ cả thường làm phần nào của pho tượng?
Ở nhiều xưởng, người học việc làm phần thô và phần bệ, thợ cả làm khuôn mặt, đôi tay và kiểm tra dáng tổng thể. Cách chia việc khác nhau tuỳ xưởng, nhưng phần mặt hầu như luôn do người tay nghề cao nhất đảm nhận.
