Tượng chầu là những pho tượng người và con vật đặt thành đôi, đối xứng hai bên lối vào hoặc hai bên ban thờ, quay mặt vào trong như đang hầu chủ thần: ngựa hồng ngựa bạch, voi đá, phỗng, hạc, nghê, quan văn quan võ. Chúng không phải đối tượng thờ chính, nhưng lại là phần làm nên vẻ uy nghi của một ngôi đình, ngôi đền hay một khu lăng.
Bài này đi qua từng loại tượng chầu thường gặp ở di tích Việt: chúng là gì, đứng ở đâu, tạc thế nào, và người xưa muốn nói điều gì khi đặt chúng ở đó. Mỗi di tích bày khác, có nơi đủ cả, có nơi chỉ một vài; những gì dưới đây là cách bày phổ biến để bạn có chỗ bám khi đi xem.
"Chầu" nghĩa là gì trong cách bày tượng
Trong tiếng Việt, chầu là đến hầu, quay về phía bậc trên. Ở triều đình xưa, quan lại đứng hai hàng chầu vua. Không gian thờ ở đình, đền, lăng mô phỏng lại cảnh ấy: chủ thần ở giữa, các tượng người, tượng thú đứng hai bên, quay mặt về phía chủ thần hoặc về lối đi chính, tạo thành một trục đối xứng.
Nhìn từ góc mỹ thuật, tượng chầu tạo nhịp cho không gian. Người bước vào đi giữa hai hàng tượng, cảm nhận khoảng cách và sự trang nghiêm trước khi tới ban thờ. Ở những khu lăng lớn, sân chầu với hàng tượng đá kéo dài là phần gây ấn tượng mạnh nhất với khách tham quan.
Vì luôn đứng thành đôi, tượng chầu cũng là chỗ để thấy tay nghề người thợ. Hai pho tượng đối xứng phải giống nhau về tỉ lệ nhưng thường được làm lệch nhau một chút: một con ngựa hồng một con ngựa bạch, một ông quan văn một ông quan võ, một con voi nghiêng đầu sang trái một con sang phải. Sự giống mà không trùng ấy là điều đáng để ý khi đi xem.
Ngựa hồng, ngựa bạch trong đình, đền
Ở nhiều đình, đền Bắc Bộ, bạn sẽ gặp một đôi ngựa gỗ cỡ gần bằng ngựa thật hoặc nhỏ hơn, một con sơn đỏ gọi là ngựa hồng, một con sơn trắng gọi là ngựa bạch. Ngựa đứng trên giá gỗ, nhiều giá có bánh xe để kéo đi trong lễ rước. Ngựa được thắng đủ yên, cương, dàm, có khi khoác vải thêu, cổ đeo nhạc.
Theo cách hiểu phổ biến, ngựa là phương tiện của thần, sẵn sàng đưa thần đi tuần du. Vì thế ngựa thường đặt ở gian ngoài hoặc ở một nhà riêng bên cạnh, gọi là tàu ngựa, đầu ngựa hướng ra hoặc hướng vào tuỳ nơi. Ở đình Nam Bộ, có ban Bạch Mã với tượng hoặc tranh ngựa trắng, cũng gắn với ý niệm phương tiện của thần.
Ngựa thờ bằng gỗ là đề tài quen của thợ tạc làng. Thân ngựa thường to, cổ ngắn, chân thẳng như cột để đứng vững, đầu ngẩng, mắt tròn, tai dựng. Ngựa thờ ít khi tạc dáng phi; dáng đứng yên chờ lệnh hợp với vai trò chầu hơn. Ở ngựa cũ, lớp sơn đỏ đã ngả nâu, lớp sơn trắng ngả ngà, các khớp chân có khi đã được nẹp lại qua nhiều lần sửa.
Voi chầu và tượng đá ở sân lăng, sân đền
Voi là con vật gắn bó với lịch sử chiến trận và nghi lễ cung đình Việt, nên tượng voi xuất hiện nhiều ở các di tích có tính chất trang trọng: sân đền thờ nhân vật lớn, sân lăng mộ vua chúa, quan lại. Voi chầu thường bằng đá, quỳ hoặc đứng, đặt thành đôi ở hai bên sân hay lối đi.
Ví dụ dễ thấy nhất là các lăng vua Nguyễn ở Huế. Ở sân chầu, thường gọi là bái đình, có hàng tượng đá quan văn, quan võ, voi, ngựa đứng đối xứng hai bên, nhìn vào trục giữa dẫn tới nơi đặt bia và lăng. Mỗi lăng có cách bày, kích cỡ và phong cách tượng khác nhau, phản ánh thời điểm xây dựng và ý muốn của từng đời vua.
Ở các đền làng, voi chầu thường nhỏ hơn, có khi bằng gạch đắp vữa, sơn màu. Dáng voi dân gian thường hiền, bụng tròn, vòi cuộn, tai to, có yên hoặc bành trên lưng. Một đôi voi vữa sứt sẹo ở cổng đền làng cũng đáng xem như một pho tượng đá ở lăng vua: đó là cách mà người làng, với vật liệu và tay nghề của mình, thể hiện sự tôn kính.
Phỗng: tượng người lạ quỳ chầu
Phỗng là gì. Phỗng là cách gọi những tượng người nhỏ đứng hoặc quỳ chầu, thường đặt ở bậc thềm, hai bên ban thờ, sân lăng, hay trên hòn non bộ. Thành ngữ "đứng như phỗng" bắt nguồn từ dáng đứng im bất động của loại tượng này.
Dáng người ngoại quốc. Nhiều phỗng được tạc với nét mặt không giống người Việt: mũi to, mắt sâu, tóc xoăn, có khi mặc áo ngắn, đi chân đất. Các nhà nghiên cứu mỹ thuật thường giải thích đây là hình tượng người phương xa đến chầu, thể hiện sự tôn quý của chủ thần.
Tư thế. Phỗng thường quỳ một gối hoặc hai gối, hai tay chắp trước ngực, có khi tay cầm vật dâng. Có phỗng đứng, tay đỡ một vật trên đầu. Dáng tượng giản dị, ít chi tiết, nhưng biểu cảm khuôn mặt thường rất sống.
Chất liệu. Phỗng đá thường thấy ở lăng mộ, sân đền; phỗng sành, phỗng gốm nhỏ hay đặt trên non bộ, chậu cảnh. Ở non bộ, phỗng đôi khi có dáng ông câu cá, tiều phu, người đọc sách, đã chuyển sang vai trò trang trí cảnh quan.
Hạc đứng trên lưng rùa và nghê chầu
Hạc đứng trên lưng rùa là đôi đồ thờ quen thuộc nhất trên ban thờ ở đình, đền, nhà thờ họ, và cả trong nhà. Hai con hạc cao, cổ dài, mỏ ngậm hoặc không, đứng trên lưng hai con rùa nhỏ, đặt đối xứng hai bên. Theo cách hiểu phổ biến, hạc gắn với trời, rùa gắn với đất và sự bền lâu; hình ảnh này được nhiều người giải thích như sự hài hoà giữa trời và đất. Hạc thờ làm bằng đồng, gỗ sơn son thếp vàng, đôi khi gốm.
Nghê là linh vật có hình dáng nửa giống chó nửa giống sư tử, được coi là sáng tạo riêng của mỹ thuật Việt, khác với sư tử đá của Trung Hoa. Nghê ngồi chầu ở bậc thềm, trên trụ cổng, trên ban thờ, bằng đá, gỗ, gốm, đồng. Nghê dân gian có dáng tròn, mặt ngộ, bờm và đuôi xoắn thành lửa, rất khác với con sư tử dữ dằn ở hội quán người Hoa.
Khi đi xem, bạn có thể so sánh nghê ở các thời: nghê đá thời Lê có dáng khoẻ, chắc; nghê thời Nguyễn có trang trí nhiều hơn; nghê gốm men ở một số đền có màu sắc tươi. Một đôi nghê ở cổng đình làng thường là món điêu khắc đáng xem nhất ở lối vào, chỉ tiếc là nhiều đôi đã bị thay bằng nghê xi măng đúc khuôn trong các đợt tu sửa.
Quan văn, quan võ và các tượng người đứng hầu
Bên cạnh con vật, tượng chầu còn có nhiều tượng người. Tuỳ loại di tích, bạn có thể gặp:
- Quan văn: mặc áo thụng, đội mũ cánh chuồn, hai tay cầm hốt trước ngực, dáng đứng thẳng, mặt hiền. Ở lăng vua Nguyễn, quan văn thường đứng hàng trong, gần trục giữa.
- Quan võ: mặc giáp hoặc áo võ, tay cầm kiếm, chuỳ hoặc đặt tay lên đốc kiếm, dáng vạm vỡ, mặt nghiêm. Quan võ thường đứng đối diện hoặc đứng hàng ngoài so với quan văn.
- Lính hầu: tượng nhỏ hơn, cầm cờ, giáo, lọng, tạo cảm giác một đoàn tuỳ tùng. Ở đền thờ võ tướng hay gặp loại này.
- Thị nữ: tượng nữ hầu cầm quạt, khay, hộp trầu, đứng hai bên ban thờ các vị nữ thần hoặc trong nhà thờ hậu.
- Ông Thiện, ông Ác: ở cửa một số chùa, đền có cặp tượng hộ vệ một hiền một dữ; ở chùa Bắc Bộ, hai pho Hộ Pháp lớn thường được gọi là ông Khuyến Thiện và ông Trừng Ác.
Tượng người đứng hầu là chỗ thợ xưa thể hiện tầng lớp xã hội qua y phục: chỉ cần nhìn mũ áo, đồ cầm, bạn đã biết pho tượng thuộc hàng văn hay võ, hàng quan hay hàng lính. Đọc được điều đó, bạn sẽ hiểu cả cách người xưa hình dung trật tự quanh một vị thần.
Bảng nhận diện nhanh các tượng chầu
Bảng dưới gom các loại tượng chầu hay gặp để bạn đối chiếu khi đi xem. Vị trí và chất liệu chỉ là phổ biến, không phải quy định.
| Loại tượng | Thường đặt ở đâu | Chất liệu hay gặp | Dấu hiệu nhận ra |
|---|---|---|---|
| Ngựa hồng, ngựa bạch | Gian ngoài đình, đền, tàu ngựa | Gỗ sơn | Một đỏ một trắng, thắng yên cương, giá có bánh xe |
| Voi chầu | Sân đền, sân lăng, cổng | Đá, vữa đắp | Quỳ hoặc đứng, thành đôi hai bên lối đi |
| Quan văn, quan võ | Sân lăng, hai bên ban thờ | Đá, gỗ | Văn cầm hốt, võ cầm kiếm hoặc chuỳ |
| Phỗng | Bậc thềm, sân, non bộ | Đá, sành, gốm | Người nhỏ quỳ chầu, nét mặt người phương xa |
| Hạc trên lưng rùa | Trên ban thờ, hai bên | Đồng, gỗ | Hạc cổ dài đứng trên con rùa nhỏ |
| Nghê | Bậc thềm, trụ cổng, trên ban thờ | Đá, gỗ, gốm, đồng | Thú ngồi, bờm xoắn, mặt ngộ |
Ở nhiều di tích, các tượng chầu là phần dễ bị hư hại nhất vì đặt ngoài trời hoặc ở lối đi đông người. Nếu thấy tượng nứt, gãy, đừng tự gắn lại; hãy báo ban quản lý di tích.
Xem tượng chầu cho có ích và đúng mực
Tượng chầu là phần mà khách tham quan đến gần nhiều nhất, nên cũng dễ bị đụng chạm nhất. Vài gợi ý:
- Bắt đầu từ cổng, đi chậm theo trục giữa, để ý các đôi tượng hai bên và so sánh chúng với nhau.
- Không trèo lên lưng voi đá, ngựa gỗ, nghê để chụp ảnh, dù tượng trông chắc chắn.
- Không cho trẻ em đu bám vào tượng ở sân, nhất là tượng đá có tuổi, đã có vết nứt.
- Không dán tiền, gài tiền vào miệng nghê, chân ngựa, mỏ hạc; nếu muốn công đức, bỏ hòm công đức.
- Chụp ảnh từ xa, ở góc thấp, để thấy được nhịp đối xứng của cả hàng tượng thay vì chụp cận từng con.
- Ghi lại chất liệu, kích cỡ ước chừng, vị trí từng tượng; đó là tư liệu có ích khi so sánh giữa các di tích.
Đi nhiều di tích, bạn sẽ thấy cùng một loại tượng chầu mà mỗi nơi một vẻ: đôi ngựa ở làng này mập mạp, ở làng kia thon dài; đôi nghê ở đình này cười, ở đình kia trợn mắt. Những khác biệt nhỏ ấy là dấu tay của từng nhóm thợ, từng vùng.
Câu hỏi thường gặp
Tượng chầu là gì?
Tượng chầu là những tượng người và con vật đặt thành đôi, đối xứng hai bên lối vào hoặc ban thờ, quay về phía chủ thần, như cảnh quan lại hầu vua ở triều đình xưa. Các loại thường gặp là ngựa thờ, voi, phỗng, hạc, nghê, quan văn, quan võ.
Vì sao đình, đền có ngựa hồng và ngựa bạch?
Theo cách hiểu phổ biến, ngựa là phương tiện của thần, sẵn sàng đưa thần đi tuần du, nên được đặt thành đôi một đỏ một trắng ở gian ngoài hoặc nhà riêng. Nhiều ngựa thờ đặt trên giá có bánh xe để kéo trong lễ rước.
Phỗng là tượng gì?
Phỗng là tượng người nhỏ đứng hoặc quỳ chầu, thường có nét mặt người phương xa như mũi to, mắt sâu, tóc xoăn. Các nhà nghiên cứu mỹ thuật thường giải thích đây là hình tượng người phương xa đến chầu. Thành ngữ "đứng như phỗng" bắt nguồn từ dáng đứng bất động của loại tượng này.
Hạc đứng trên lưng rùa có ý nghĩa gì?
Theo cách hiểu phổ biến, hạc gắn với trời, rùa gắn với đất và sự bền lâu, nên cặp hạc đứng trên lưng rùa được nhiều người giải thích như sự hài hoà giữa trời và đất. Đây là đồ thờ quen thuộc ở đình, đền và cả bàn thờ gia đình.
Nghê khác sư tử đá ở điểm nào?
Nghê được coi là linh vật riêng của mỹ thuật Việt, dáng tròn, mặt ngộ, bờm và đuôi xoắn như lửa, thường nhỏ và hiền. Sư tử đá ở hội quán người Hoa thường to, dữ, bờm xoăn từng lọn, một con giữ quả cầu, một con giữ sư tử con.
Có nên cho trẻ em trèo lên voi đá, ngựa gỗ để chụp ảnh không?
Không nên. Tượng đá, tượng gỗ ở di tích nhiều khi đã có tuổi, có vết nứt, rất dễ gãy khi chịu lực. Trẻ cũng có thể bị ngã. Hãy chụp ảnh đứng cạnh tượng, giữ khoảng cách, và tuân theo hướng dẫn của ban quản lý.
