Pho tượng Bà Chúa Xứ ở miếu núi Sam, Châu Đốc, An Giang, là một tượng đá sa thạch tư thế ngồi; người xem thường chỉ thấy gương mặt và bàn tay vì tượng được khoác áo, đội mão, đeo trang sức. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng pho tượng có gốc từ thời cổ ở Nam Bộ, có ý kiến cho rằng đó vốn là một tượng nam thần, rồi về sau được cư dân người Việt thờ như một vị nữ thần bảo hộ cả vùng.
Bài này đặt cạnh nhau hai lớp của pho tượng: lớp đá cổ mà giới nghiên cứu quan tâm, và lớp áo mão, nghi lễ mà người dân xây dựng qua nhiều thế hệ. Phần lễ hội và tục lệ quanh miếu đã có nhiều tài liệu khác; ở đây chỉ nhắc khi cần để hiểu hình tượng. Các nhận định về niên đại và gốc gác được nêu kèm nguồn chung, vì đến nay vẫn còn nhiều ý kiến khác nhau.
Pho tượng đá nằm dưới lớp áo mão
Khi bước vào chính điện miếu Bà, người xem thấy một pho tượng ngồi trang nghiêm, mặc áo gấm, đội mão, cổ đeo nhiều chuỗi, khuôn mặt sơn màu da, môi đỏ. Cả lớp áo mão ấy được thay theo dịp, đặc biệt trong lễ tắm Bà vào mùa lễ hội. Chính vì tượng luôn được khoác áo, rất ít người từng thấy toàn thân pho tượng đá.
Theo các mô tả đã công bố, tượng được tạc bằng đá sa thạch, loại đá thường gặp trong điêu khắc cổ ở vùng Nam Bộ và Campuchia. Dáng ngồi của tượng, tỉ lệ thân, cách đặt tay khác với lối tạc tượng nữ quen thuộc trong đền, phủ người Việt. Đó là một trong những lý do khiến giới nghiên cứu cho rằng tượng không do thợ người Việt tạc ra để thờ Bà, mà có trước và được người Việt tiếp nhận.
Hiểu điều này không làm giảm giá trị của nơi thờ. Ngược lại, pho tượng trở thành một chứng tích về sự tiếp nối văn hoá trên vùng đất Nam Bộ: một hiện vật cổ được giữ gìn, khoác áo mới, gắn với niềm tin mới, và sống tiếp qua nhiều thế kỷ thay vì bị bỏ lại trên núi.
Truyền thuyết về việc đưa tượng xuống chân núi
Truyện kể dân gian quanh núi Sam có nhiều dị bản. Một bản thường được nhắc kể rằng xưa kia pho tượng nằm trên đỉnh núi. Người dân muốn rước tượng xuống thờ nhưng nhiều trai tráng khiêng không nổi. Về sau có lời truyền chỉ chín cô gái mới khiêng được, và quả nhiên các cô khiêng tượng xuống tới chân núi thì tượng nặng trở lại không thể đi tiếp, người dân bèn lập miếu thờ ngay tại chỗ.
Đây là truyền thuyết, giá trị của nó nằm ở chỗ cho biết cộng đồng nhìn pho tượng thế nào: một vật thiêng tự chọn chỗ ngự, gắn với hình ảnh những người con gái trong trắng. Người viết tài liệu văn hoá nên kể truyện này đúng là truyền thuyết, không trình bày như sự kiện lịch sử có năm tháng cụ thể.
Truyền thuyết cũng giúp giải thích vì sao miếu nằm dưới chân núi chứ không trên đỉnh, và vì sao người dân gắn pho tượng với một vị nữ thần dù hình dáng gốc của tượng có thể khác. Với người làm hướng dẫn viên, đây là câu chuyện hay để kể, miễn là kể kèm lời nói rõ đâu là truyền thuyết, đâu là nhận định của nhà nghiên cứu.
Giới nghiên cứu nói gì về gốc pho tượng
Chất liệu. Tượng bằng sa thạch, cùng loại đá với nhiều hiện vật điêu khắc cổ tìm thấy ở vùng đồng bằng sông Cửu Long. Đây là dấu hiệu đầu tiên để giới nghiên cứu đặt pho tượng vào bối cảnh nghệ thuật cổ của vùng.
Dáng tượng. Theo mô tả của một số nhà nghiên cứu, dáng ngồi và tỉ lệ cơ thể của tượng gần với tượng nam thần trong nghệ thuật cổ chịu ảnh hưởng Ấn Độ hơn là tượng nữ. Từ đó có ý kiến cho rằng tượng vốn là một vị nam thần, có người cho là thần Vishnu.
Niên đại. Nhiều tài liệu dẫn nhận định của nhà khảo cổ người Pháp Louis Malleret, người nghiên cứu văn hoá Óc Eo, xếp pho tượng vào khoảng thế kỷ 6. Đây là nhận định của một học giả, không phải kết luận được mọi người thống nhất; một số tài liệu khác chỉ ghi chung là thuộc thời kỳ cổ của vùng.
Đầu tượng. Có ý kiến cho rằng phần đầu của tượng đã được làm lại hoặc thay thế trong quá khứ. Vì tượng luôn được khoác áo mão và là đối tượng thờ phụng, việc khảo sát kỹ không dễ, nên những ý kiến này nên được nêu kèm chữ "có ý kiến cho rằng".
Thái độ đúng. Khi kể về gốc pho tượng, cách tôn trọng là nói rõ đây là nhận định nghiên cứu, đồng thời tôn trọng niềm tin của những người đến thờ Bà. Hai cách nhìn, khảo cổ và tín ngưỡng, không cần loại trừ nhau.
Việt hoá tượng cổ: không chỉ có ở núi Sam
Trường hợp núi Sam không đơn lẻ. Ở nhiều nơi tại Nam Bộ, người Việt khi đến khai hoang đã gặp những hiện vật đá cổ: tượng thần, linga, bệ thờ, những mảnh điêu khắc còn sót lại từ các thời trước. Nhiều hiện vật ấy được đưa vào miếu, khoác áo, thờ với tên gọi mới như Bà, Ông, Ông Tà, Bà Đen, tuỳ nơi.
Ở khu vực núi Ba Thê, An Giang, nơi có di chỉ Óc Eo, cũng có những trường hợp tượng thần cổ được người dân thờ phụng trong chùa, miếu. Các nhà nghiên cứu văn hoá coi đây là một nét đặc trưng của tín ngưỡng Nam Bộ: người đến sau không phá bỏ di sản của người đi trước, mà tiếp nhận nó vào đời sống tâm linh của mình, với cách hiểu mới.
Với người yêu mỹ thuật, những pho tượng như vậy mở ra một câu hỏi thú vị: nên nhìn tượng theo nghĩa gốc của người tạc hay theo nghĩa mà cộng đồng hiện nay gán cho nó? Câu trả lời của nhiều nhà bảo tàng học là cả hai, và cần ghi chép đầy đủ cả hai lớp. Bạn có thể tìm đọc thêm về điêu khắc Óc Eo để thấy những pho tượng cùng thời kỳ mà không bị khoác áo.
Áo, mão, trang sức: lớp tạo hình thứ hai
Nếu pho tượng đá là lớp tạo hình thứ nhất, thì bộ áo mão là lớp thứ hai, do cộng đồng tín đồ tạo ra và thay đổi qua thời gian. Áo thường bằng gấm, lụa, thêu kim tuyến, màu đỏ hoặc vàng; mão nhiều tầng, gắn hạt và tua; cổ đeo nhiều chuỗi hạt, dây chuyền do người đến thờ cung tiến. Gương mặt được sơn màu da, tô môi, kẻ mày, khiến tượng mang vẻ một bà chúa phúc hậu.
Về mặt mỹ thuật, lớp thứ hai này thú vị không kém lớp thứ nhất. Nó cho thấy hình mẫu một vị nữ thần trong mắt người dân Nam Bộ: sang trọng, đầy đặn, lộng lẫy, gần với hình ảnh các bà hoàng trong sân khấu cải lương và hát bội hơn là với tượng cổ. Mỗi lần thay áo là một lần cộng đồng "vẽ lại" chân dung Bà theo thẩm mỹ của thời mình.
Chính vì lớp áo mão thay đổi, ảnh chụp pho tượng ở các thời điểm khác nhau có thể trông khá khác nhau. Người viết tài liệu nên ghi rõ thời điểm chụp hoặc mô tả, và tránh gán một bộ trang phục cụ thể như "đặc điểm cố định" của pho tượng. Những bộ áo cũ được thay ra thường do ban quản lý giữ gìn theo lệ của miếu.
Hai lớp của một pho tượng
Bảng dưới tách hai lớp để người xem dễ hình dung; đây là cách trình bày khái quát, không phải kết luận nghiên cứu.
| Khía cạnh | Lớp gốc theo giới nghiên cứu | Lớp tín ngưỡng hiện nay |
|---|---|---|
| Chất liệu | Đá sa thạch | Đá được phủ áo gấm, mão, trang sức |
| Nhân vật | Có ý kiến cho là một nam thần, có người cho là Vishnu | Bà Chúa Xứ, vị nữ thần bảo hộ vùng |
| Thời kỳ | Thời cổ ở Nam Bộ, có tài liệu dẫn khoảng thế kỷ 6 | Được người Việt thờ từ thời khai hoang |
| Vị trí | Theo truyền thuyết ở trên núi Sam | Miếu dưới chân núi, nhiều lần tu bổ |
| Cách nhìn | Hiện vật khảo cổ, nghệ thuật cổ | Đối tượng thờ phụng, trung tâm lễ hội |
Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ diễn ra vào cuối tháng Tư âm lịch, thu hút rất đông người từ nhiều tỉnh. Nếu mục đích chính của bạn là ngắm kiến trúc và tìm hiểu pho tượng, nên đến vào ngày thường để có thể đứng lâu và hỏi chuyện người trông coi.
Đến miếu Bà để ngắm tượng một cách đúng mực
Miếu Bà Chúa Xứ là nơi thờ tự rất đông người, nhất là đầu năm và mùa lễ hội. Một vài lưu ý cho người muốn tìm hiểu:
- Đến ngày thường, sáng sớm, để tránh cảnh chen chúc trước chính điện.
- Đứng ở khu vực dành cho khách, không vượt rào chắn để đến gần tượng.
- Không chạm tay vào tượng, áo mão hay trang sức trên tượng; những thứ đó là đồ thờ do ban quản lý giữ gìn.
- Hỏi trước khi chụp ảnh trong chính điện, tuân theo quy định của ban quản lý di tích.
- Cẩn thận với người lạ mời mua lễ, xem bói hay "làm lễ giúp" quanh khu miếu; bạn không cần dịch vụ nào để vào thăm miếu.
- Kết hợp tham quan các điểm khác quanh núi Sam để hiểu thêm bối cảnh văn hoá, lịch sử của vùng.
- Nếu quan tâm đến gốc pho tượng, tìm đọc các công trình nghiên cứu về văn hoá Óc Eo và tín ngưỡng Nam Bộ thay vì tin những lời kể không nguồn.
Đứng trước pho tượng, bạn có thể thử nhìn theo cả hai cách: một hiện vật đá cổ đã đi qua nhiều thế kỷ, và một hình tượng mà hàng triệu người tìm về mỗi năm. Hai cách nhìn ấy không mâu thuẫn; chúng cùng nói lên sức sống của một di sản được nhiều thế hệ gìn giữ, mỗi thế hệ theo cách hiểu của mình.
Câu hỏi thường gặp
Tượng Bà Chúa Xứ núi Sam làm bằng chất liệu gì?
Theo các mô tả đã công bố, tượng được tạc bằng đá sa thạch, tư thế ngồi. Do tượng luôn được khoác áo, đội mão và đeo trang sức, người xem thường chỉ thấy phần mặt và tay, còn thân tượng đá ít khi lộ ra.
Có đúng tượng Bà Chúa Xứ vốn là tượng thần Vishnu không?
Đây là một nhận định của giới nghiên cứu, dựa trên dáng ngồi và tỉ lệ của tượng, chứ chưa phải kết luận thống nhất. Cách nói thận trọng là có ý kiến cho rằng tượng vốn là một nam thần, có người cho là Vishnu, và được người Việt thờ như một vị nữ thần.
Truyền thuyết chín cô gái khiêng tượng là thật hay không?
Đó là truyền thuyết dân gian, có nhiều dị bản, nên được kể như truyền thuyết. Giá trị của nó là cho thấy cộng đồng nhìn pho tượng như vật thiêng tự chọn chỗ ngự. Không nên trình bày truyện này như một sự kiện có năm tháng cụ thể.
Vì sao người Việt ở Nam Bộ thờ những tượng cổ không do mình tạc?
Khi đến khai hoang, người Việt gặp nhiều hiện vật đá cổ của các thời trước. Thay vì bỏ đi, họ đưa vào miếu, khoác áo, thờ với tên gọi mới. Các nhà nghiên cứu coi đây là nét đặc trưng của tín ngưỡng Nam Bộ: tiếp nhận di sản của người đi trước.
Có thể xem toàn thân pho tượng đá không?
Thông thường là không, vì tượng luôn được khoác áo mão và là đối tượng thờ phụng. Chỉ trong một số nghi thức như lễ tắm Bà, việc thay áo mới diễn ra, và nghi thức này do ban quản lý cùng những người được giao thực hiện, không mở cho khách tham quan đến gần.
Nên đến miếu Bà Chúa Xứ vào lúc nào để ngắm kiến trúc?
Nếu không vì lễ hội, nên đến vào ngày thường, buổi sáng sớm. Lúc ấy ít người, ánh sáng dịu, có thể đứng lâu ở khu vực dành cho khách và hỏi chuyện người trông coi. Mùa lễ hội cuối tháng Tư âm lịch và dịp đầu năm thường rất đông.
