Mỹ thuật tượng Việt Nam không đi theo một đường thẳng mà theo từng đợt: tượng đồng nhỏ thời Đông Sơn, tượng và trang trí đá thời Lý – Trần, tượng đá lăng mộ thời Lê sơ, tượng dân gian thời Mạc, tượng gỗ dày đặc trong chùa làng thế kỷ 17–18, rồi tượng cung đình và tượng chùa thời Nguyễn. Mỗi đợt gắn với một chất liệu chủ đạo, một tầng lớp đặt làm tượng và một không gian thờ khác nhau, nên dáng tượng cũng đổi theo.
Bài này là tấm bản đồ tổng quát cho cả chuyên mục. Mỗi thời kỳ được tóm vào vài nét nhận diện, kèm lý do vì sao tượng thời đó trông như thế. Phần đi sâu từng thời có ở các bài riêng. Một lưu ý dùng cho mọi bài: niên đại của tượng cổ thường được các nhà nghiên cứu xác định qua so sánh phong cách, bia ký đi kèm và lịch sử di tích, nên nhiều pho tượng chỉ được ghi theo thế kỷ, và có pho còn được tranh luận.
Vì sao tượng Việt còn lại không đều giữa các thời
Người mới đi bảo tàng thường ngạc nhiên vì tượng thời Lý, Trần còn rất ít, trong khi tượng thế kỷ 17–18 thì chùa làng nào ở đồng bằng Bắc Bộ cũng có. Lý do trước hết nằm ở chất liệu. Tượng gỗ là chất liệu chính của tượng thờ người Việt, mà gỗ lại sợ mối mọt, ẩm, cháy. Một pho tượng gỗ qua ba trăm năm trong ngôi chùa mái ngói, tường gạch đã là may; qua bảy tám trăm năm thì gần như không còn. Thứ sống sót từ thời Lý – Trần chủ yếu là đá và đất nung: tượng đá, chân tảng, bệ, bia, gạch ngói trang trí.
Lý do thứ hai là chiến tranh và thay đổi triều đại. Nhiều công trình thời trước bị phá huỷ trong các cuộc chiến, có những đợt hiện vật bị mang đi khỏi đất nước. Lý do thứ ba là chính tập quán "làm mới" của người Việt: chùa đình xuống cấp thì dân làng góp tiền tu bổ, tượng cũ hỏng thì tạc tượng mới thay, có khi tượng cũ được sơn phủ lại nhiều lớp. Nhờ vậy di tích vẫn sống, nhưng lớp tượng nguyên gốc của thời đầu thì mỏng dần.
Hiểu điều này để không vội kết luận "thời Lý không có tượng gỗ" hay "người Việt chỉ biết tạc tượng từ thế kỷ 17". Cái ta thấy hôm nay là phần còn lại sau lọc bỏ của thời gian, không phải toàn bộ những gì từng có.
Bảng nhận diện nhanh tượng Việt theo từng thời
Bảng dưới gom những nét mà sách mỹ thuật thường nêu khi nói về từng thời. Đây là xu hướng chung để bạn có chỗ bám, không phải quy tắc tuyệt đối; tượng ở mỗi vùng, mỗi phường thợ luôn có ngoại lệ.
| Thời kỳ | Chất liệu còn lại nhiều | Nét nhận diện thường được nêu | Không gian chính |
|---|---|---|---|
| Đông Sơn (khoảng thiên niên kỷ thứ nhất trước Công nguyên) | Đồng thau | Tượng nhỏ gắn trên đồ dùng: cán dao găm, nắp thạp, đèn; dáng người giản lược, sinh động | Đồ dùng, đồ nghi lễ, đồ tuỳ táng |
| Lý (thế kỷ 11–12) | Đá, đất nung | Mềm mại, trau chuốt, nếp áo mảnh, nhiều hình hoa sen và sóng nước; rồng thân tròn uốn khúc | Chùa, tháp do triều đình và quý tộc dựng |
| Trần (thế kỷ 13–14) | Đá, gỗ chạm kiến trúc | Khoẻ, chắc, mạnh mẽ hơn Lý; tượng thú đá ở lăng mộ; chạm gỗ trên vì kèo | Chùa, lăng mộ hoàng tộc |
| Lê sơ (thế kỷ 15) | Đá | Tượng quan hầu, voi, ngựa, thú chầu ở lăng mộ; tượng Phật ít | Lăng mộ, cung điện |
| Mạc (thế kỷ 16) | Đá, gỗ | Dân dã, mộc mạc, gần đời sống làng; nhiều tượng do người dân và quý tộc cung tiến | Chùa làng, đình làng mới hình thành |
| Lê Trung hưng (thế kỷ 17–18) | Gỗ sơn son thếp vàng | Tượng gỗ dày đặc trong chùa; La Hán, Quan Âm nghìn tay, tượng hậu; biểu cảm phong phú | Chùa làng, đình, đền |
| Nguyễn (thế kỷ 19 – đầu 20) | Gỗ, đồng, đá, vữa | Ở Huế: tượng đá lăng tẩm, tượng đồng; ở làng: tượng theo khuôn mẫu, sơn thếp nặng hơn | Kinh đô Huế, chùa làng khắp ba miền |
Bảng không có thời Tây Sơn riêng vì tượng thời này thường được các nhà nghiên cứu xếp chung với cuối thế kỷ 18, tức là phần đuôi của dòng tượng gỗ Lê Trung hưng. Điêu khắc Champa, Óc Eo và tượng nhà mồ Tây Nguyên có dòng phát triển riêng, được nói ở chuyên mục khác của trang.
Từ tượng đồng nhỏ đến tượng đá trong chùa tháp
Trước khi có tượng thờ trong chùa, người Việt cổ đã làm tượng. Những tượng người, tượng thú bằng đồng thời Đông Sơn thường nhỏ, gắn vào đồ dùng như cán dao găm, nắp thạp, chân đèn. Chúng không phải tượng để thờ trong một điện riêng mà là một phần của vật dụng. Điều đáng chú ý ở nhóm tượng này là con mắt quan sát: dáng người ngồi, người cõng nhau, người thổi khèn được nặn bằng ít đường nét nhưng có sức sống.
Bước ngoặt lớn đến khi Phật giáo phát triển mạnh, nhất là dưới thời Lý. Triều đình và quý tộc dựng chùa tháp quy mô, kéo theo nhu cầu tượng thờ, bệ tượng, trang trí kiến trúc bằng đá. Nghệ thuật lúc này mang tính cung đình rõ: đường nét trau chuốt, bố cục chặt, chạm khắc dày. Sang thời Trần, tinh thần ấy vẫn còn nhưng dáng khoẻ hơn, khối chắc hơn, và lăng mộ hoàng tộc xuất hiện những tượng thú đá lớn.
Thời Lê sơ, khi Nho giáo được đề cao trong triều chính, tượng Phật của triều đình thưa đi. Điêu khắc tập trung ở lăng mộ, cung điện. Phải đợi đến thế kỷ 16, khi làng xã đứng ra dựng chùa, đình, tượng mới lan rộng trở lại, và lần này mang khuôn mặt của người làng.
Thế kỷ 16–18: tượng về với làng
Nếu chọn một giai đoạn để hiểu tượng Việt, nhiều nhà nghiên cứu sẽ chọn khoảng thế kỷ 16 đến thế kỷ 18. Thời Mạc mở đầu với những pho tượng đá, tượng gỗ dân dã, có tượng người cung tiến đặt trong chùa. Sang thời Lê Trung hưng, chùa làng được trùng tu và xây mới rất nhiều, mỗi ngôi chùa lớn có thể có hàng chục, có nơi hàng trăm pho tượng gỗ sơn son thếp vàng.
Đây là thời của những bộ tượng mà người ta hay nhắc khi nói về mỹ thuật tượng Việt: Quan Âm nghìn mắt nghìn tay ở chùa Bút Tháp, các vị La Hán ở chùa Tây Phương, tượng Tuyết Sơn, các tượng hậu khắc chân dung người cung tiến. Điểm chung là tượng gần với con người hơn: nét mặt có tuổi tác, có cảm xúc, dáng ngồi đời thường, nếp áo kể chuyện.
Lý do xã hội của sự nở rộ này là làng xã tự chủ hơn trong việc thờ tự, các gia đình khá giả và người có chức sắc cúng tiền làm chùa, và các phường thợ tạc tượng phát triển thành nghề chuyên. Tượng không chỉ là đối tượng thờ mà còn là cách cộng đồng ghi lại công đức, tên tuổi của mình trong không gian chung.
Thời Nguyễn và một bức tranh hai mặt
Thế kỷ 19 mang lại cho tượng Việt hai gương mặt. Ở kinh đô Huế, triều Nguyễn có một hệ thống điêu khắc cung đình: tượng quan văn, quan võ, voi, ngựa bằng đá đứng ở sân chầu các lăng vua, cùng những tác phẩm đúc đồng quy mô lớn. Tượng ở đây nghiêm trang, tuân theo quy chế, thể hiện trật tự của triều đình.
Ở làng quê ba miền, chùa đình tiếp tục được tu bổ, tượng mới được tạc thêm rất nhiều. Nhiều nhà nghiên cứu nhận xét tượng chùa thế kỷ 19 có xu hướng theo khuôn mẫu, tỉ lệ đều đặn, lớp sơn thếp dày và rực hơn, biểu cảm ít phong phú hơn so với hai thế kỷ trước. Nhận xét này đúng ở mức chung, nhưng vẫn có những pho tượng thế kỷ 19 rất đẹp, nhất là ở các trung tâm tạc tượng lâu đời.
Thời Nguyễn còn là lúc tượng gỗ theo người Việt vào sâu trong Nam Bộ. Nhiều chùa ở vùng đất mới có bộ tượng gỗ phong phú, mang dấu ấn của thợ địa phương và cả thợ người Hoa, tạo nên một dòng tượng có sắc thái riêng.
Những hiểu lầm hay gặp khi nói về tượng cổ
"Tượng càng đen, càng cũ thì càng cổ." Lớp đen trên tượng thường là muội hương, bụi và sơn bị oxy hoá. Một pho tượng vài chục năm đặt nơi khói hương nhiều có thể đen hơn pho tượng hai trăm năm được giữ gìn cẩn thận. Màu sắc không phải căn cứ định niên đại.
"Tượng thời nào cũng có thể nhận ra chỉ bằng khuôn mặt." Khuôn mặt là một manh mối, nhưng thợ đời sau có thể chép mẫu đời trước, và tượng cũ có khi bị sửa, thay đầu, sơn lại. Các nhà nghiên cứu luôn xét nhiều yếu tố cùng lúc: bệ, nếp áo, chất liệu, kỹ thuật, bia ký và lịch sử di tích.
"Tượng Việt chỉ là bản sao tượng Trung Hoa." Tượng Việt nhận nhiều hình mẫu từ Phật giáo Bắc tông và văn hoá Trung Hoa, đồng thời có giao lưu với Champa. Nhưng cách thợ Việt xử lý tỉ lệ, khuôn mặt, chất liệu sơn ta và đưa đời sống làng vào tượng tạo ra một diện mạo riêng mà người làm nghề nhìn là nhận ra.
"Tượng cổ thì phải được sơn lại cho đẹp." Giới bảo tồn khuyến nghị điều ngược lại: giữ lớp gốc càng nhiều càng tốt. Việc sơn phủ không theo nguyên tắc trùng tu đã làm mất dấu vết lịch sử của không ít tượng di tích. Tượng ở di tích cần hỏi ban quản lý và cơ quan văn hoá trước bất kỳ can thiệp nào.
Bắt đầu tìm hiểu tượng Việt từ đâu
Nếu muốn tự xây vốn hiểu biết, bạn có thể đi theo trình tự sau, vừa đọc vừa xem tận mắt:
- Xem các phòng trưng bày cổ vật và điêu khắc ở bảo tàng lịch sử quốc gia và bảo tàng mỹ thuật; tượng được xếp theo thời kỳ, có chú thích nên dễ so sánh hơn ở chùa.
- Đến một ngôi chùa làng có niên đại thế kỷ 17–18 ở đồng bằng Bắc Bộ, đi chậm một vòng, tập nhận ra các lớp tượng trên điện Phật trước khi đi sâu từng pho.
- Đọc các sách chuyên khảo về mỹ thuật cổ Việt Nam của các nhà nghiên cứu đầu ngành, ưu tiên sách có ảnh và chú thích nguồn gốc hiện vật.
- Mỗi lần xem, ghi lại ba thứ: chất liệu, tư thế, cách xử lý nếp áo và bệ. Sau vài chục pho tượng, mắt bạn sẽ bắt đầu thấy khác biệt giữa các thời.
- Giữ phép lịch sự ở di tích: không sờ tượng, không leo bệ, không dùng đèn flash nơi có quy định, không dán tiền lên tượng.
Đi xem nhiều quan trọng hơn thuộc lòng niên đại. Khi đã quen mắt, đọc thêm các bài theo từng thời trong chuyên mục này sẽ thấy dễ vào hơn nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Pho tượng cổ nhất của người Việt là pho nào?
Khó chỉ ra một pho duy nhất vì phụ thuộc cách định nghĩa "tượng" và cách xác định niên đại. Những tượng người, tượng thú bằng đồng thời Đông Sơn thường được coi là lớp tượng sớm của cư dân trên đất Việt cổ; tượng thờ trong chùa thì những hiện vật thời Lý được nhắc nhiều.
Vì sao chùa Bắc Bộ có nhiều tượng thế kỷ 17–18 đến vậy?
Đó là thời làng xã tu bổ và xây mới chùa rất nhiều, người khá giả và chức sắc cúng tiền tạc tượng, các phường thợ tạc gỗ phát triển. Thêm vào đó, tượng gỗ của thời này mới khoảng hai, ba trăm tuổi nên còn lại nhiều hơn tượng gỗ các thời trước.
Tượng thời Lý, Trần có pho nào bằng gỗ còn lại không?
Tượng gỗ chắc chắn thuộc thời Lý, Trần còn lại rất hiếm và thường gây tranh luận về niên đại. Phần lớn hiện vật được giới nghiên cứu xếp chắc chắn vào hai thời này là đá, đất nung và các mảng chạm gỗ gắn với kiến trúc.
Muốn biết một pho tượng ở chùa làng thuộc thời nào thì hỏi ai?
Bạn có thể hỏi ban quản lý di tích, nhà chùa, xem hồ sơ xếp hạng di tích nếu có, hoặc tìm các công trình nghiên cứu đã khảo sát ngôi chùa đó. Cơ quan văn hoá cấp tỉnh thường lưu tư liệu về các di tích đã xếp hạng.
Có nên tin những chú thích "tượng có niên đại nghìn năm" trên mạng?
Nên thận trọng. Những con số tròn như "nghìn năm" thường được dùng cho cả ngôi chùa có lịch sử lâu đời, trong khi tượng trong chùa có thể làm muộn hơn nhiều. Hãy tìm nguồn là bảo tàng, sách chuyên khảo hoặc hồ sơ di tích.
Tượng thời Nguyễn có giá trị mỹ thuật thấp hơn các thời trước không?
Không nên nói gọn như vậy. Tượng chùa làng thế kỷ 19 có xu hướng theo khuôn mẫu hơn, nhưng điêu khắc cung đình Huế và nhiều tượng ở các trung tâm nghề vẫn có giá trị cao. Mỗi thời cần được nhìn trong bối cảnh và mục đích của nó.
