Điêu khắc thời Trần (thế kỷ 13–14) được các nhà nghiên cứu mô tả là khoẻ khoắn, chắc khối, giản dị hơn sự trau chuốt của thời Lý. Những gì còn lại tiêu biểu nhất là tượng thú bằng đá ở các khu lăng mộ hoàng tộc, các mảng chạm gỗ trên vì kèo một số ngôi chùa, bệ đá hoa sen và kiến trúc tháp gạch, đất nung.
Bài này giải thích vì sao điêu khắc thời Trần có tinh thần ấy, các nhóm hiện vật còn thấy được hôm nay, và cách nhận ra một mảng chạm, một pho tượng mang phong cách Trần. Các địa danh dùng theo tên tỉnh, thành sau sắp xếp năm 2025, kèm tên cũ khi cần để bạn tra cứu.
Tinh thần của một thời: từ cung đình mềm mại đến sức vóc khoẻ khoắn
Nhà Trần nối tiếp nhà Lý và vẫn giữ Phật giáo ở vị trí quan trọng; vua Trần Nhân Tông sau khi rời ngôi đã tu hành và gắn với sự hình thành Thiền phái Trúc Lâm. Tuy vậy, thời Trần cũng là thời của ba lần kháng chiến chống quân Nguyên Mông, của một tầng lớp quý tộc võ tướng có vai trò lớn. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng không khí đó thấm vào nghệ thuật: tạo hình mạnh mẽ hơn, khối chắc hơn, bớt đi vẻ kiều diễm.
Một thay đổi khác là phạm vi đặt làm. Bên cạnh triều đình, các thái ấp của quý tộc ở nhiều vùng cũng dựng chùa, tháp, lăng mộ. Nghệ thuật vì thế lan rộng hơn về địa lý và có độ đa dạng hơn. Chạm khắc trên gỗ kiến trúc thời Trần, ở những nơi còn giữ được, cho thấy những hình người, tiên nữ, chim thú sống động, báo trước dòng chạm dân gian rực rỡ của các thế kỷ sau.
So với thời Lý, thời Trần còn để lại nhiều hơn những hiện vật gắn với lăng mộ. Đây là chỗ điêu khắc tượng tròn bằng đá của thời Trần lộ diện rõ nhất.
Tượng thú đá ở lăng mộ nhà Trần
Các khu lăng mộ nhà Trần nằm ở những vùng quê gốc và vùng đất gắn với hoàng tộc, trong đó có khu vực Đông Triều (Quảng Ninh) và vùng Hưng Hà (thuộc Thái Bình cũ, nay thuộc Hưng Yên). Tại đây, giới nghiên cứu ghi nhận những tượng thú bằng đá đặt canh giữ lăng, trong đó hình hổ là tiêu biểu. Tượng hổ đá ở khu lăng Trần Thủ Độ là hiện vật hay được nhắc tới nhất.
Điều làm tượng thú đá thời Trần đáng xem là cách tạo khối. Con hổ ở tư thế nằm phục, bốn chân thu dưới thân, đầu ngẩng, cơ bắp được diễn tả bằng những mảng lớn, ít chi tiết lặt vặt. Đứng gần mới thấy những đường vằn, móng vuốt được khắc nông. Tổng thể toát ra sức mạnh tiềm tàng hơn là dữ tợn. Các tượng thú khác ở lăng mộ thời này, theo mô tả của giới nghiên cứu, cũng mang chung tinh thần ấy: dáng ngồi, nằm chắc, ít chi tiết, gần với con vật thật hơn là linh thú cách điệu.
Việc đặt tượng thú canh lăng có lẽ chịu ảnh hưởng từ tập quán lăng mộ phương Bắc, nhưng con vật được chọn và cách tả lại mang sắc thái Việt. Sang thời Lê sơ và thời Nguyễn, tượng đá ở lăng mộ phát triển thành hàng tượng người và thú xếp hai bên, với quy chế chặt chẽ hơn.
So sánh nhanh điêu khắc thời Lý và thời Trần
Hai thời nối tiếp nhau nên có nhiều điểm chung, dễ lẫn. Bảng dưới gom những khác biệt mà sách mỹ thuật hay nêu, để bạn có điểm tựa khi so sánh. Đây là xu hướng chung chứ không phải quy tắc tuyệt đối.
| Khía cạnh | Thời Lý | Thời Trần |
|---|---|---|
| Tinh thần chung | Mềm mại, trau chuốt, cung đình | Khoẻ khoắn, chắc khối, giản dị hơn |
| Hình rồng | Thân thon tròn, uốn khúc đều, không sừng, chân nhỏ | Vẫn uốn khúc nhưng mập và khoẻ hơn, bắt đầu có sừng, chân to hơn |
| Hoa văn | Phủ dày, nhịp lặp đều, rất tỉ mỉ | Thưa hơn, chú trọng khối lớn |
| Chất liệu còn lại nhiều | Đá, đất nung trang trí | Đá, gạch và đất nung kiến trúc, một số mảng chạm gỗ |
| Hiện vật tiêu biểu | Tượng Phật đá, chân tảng hoa sen, bệ chạm sóng nước | Tượng thú đá lăng mộ, bệ đá hoa sen, chạm gỗ vì kèo |
| Người đặt làm | Chủ yếu triều đình, hoàng tộc | Triều đình và quý tộc ở nhiều thái ấp |
Đừng dùng bảng như một phép thử đúng sai. Nhiều hiện vật nằm ở vùng chuyển tiếp, và có những công trình được tu bổ qua nhiều thời nên mang dấu vết lẫn lộn.
Chạm gỗ trên vì kèo: nơi gỗ thời Trần còn lên tiếng
Tượng gỗ chắc chắn thuộc thời Trần còn lại rất ít, nhưng một số ngôi chùa ở đồng bằng Bắc Bộ còn giữ những bộ vì kèo, cốn, ván gió có chạm khắc được giới nghiên cứu xếp vào thời Trần. Chùa Thái Lạc (Hưng Yên) và chùa Dâu (Bắc Ninh) là những cái tên hay được nhắc trong sách mỹ thuật.
Đề tài chạm gồm tiên nữ dâng hoa, tấu nhạc, chim thần, rồng, hoa lá cách điệu. Chạm gỗ thời Trần gắn với kết cấu: người thợ khắc ngay lên cấu kiện chịu lực, nên hình phải hợp với hình dáng của thanh gỗ, đường cong của cốn, khoảng trống giữa các thanh. Nhờ đó những mảng chạm này không chỉ là trang trí mà còn là bằng chứng về kỹ thuật dựng nhà gỗ đương thời.
Ngắm chạm gỗ thời Trần cần kiên nhẫn. Các mảng này nằm cao, trong bóng tối của mái, lại phủ bụi và có khi bị sơn lại. Nên xin phép nhà chùa, đến lúc trời sáng, mang ống nhòm nhỏ hoặc máy ảnh có ống tele, không trèo lên bàn thờ hay bệ để nhìn cho gần.
Một điều thú vị khi so mảng chạm thời Trần với chạm gỗ thế kỷ 17 là độ sâu. Chạm thời Trần thường nông hơn, hình bám vào mặt gỗ như một lớp phù điêu, đường nét gọn. Chạm đình làng về sau đục sâu, nhiều lớp chồng lên nhau, có chỗ gần như chạm lộng. Nhìn hai kiểu cạnh nhau sẽ thấy tay nghề và khẩu vị thẩm mỹ đã đổi khác qua ba thế kỷ, dù đề tài như rồng, tiên nữ, hoa lá vẫn được giữ.
Những hiện vật thời Trần khác nên biết
Bệ đá hoa sen ở chùa Phổ Minh. Chùa Phổ Minh (thuộc Nam Định cũ, nay thuộc Ninh Bình) gắn với quê hương nhà Trần, nổi tiếng với tháp gạch và bệ đá chạm hoa sen, rồng. Bệ đá ở đây cho thấy sự chuyển tiếp từ hoa văn Lý sang Trần.
Tháp đất nung. Một số ngọn tháp được giới nghiên cứu xếp vào thời Trần có thân phủ gạch đất nung chạm hoa văn, như tháp Bình Sơn (thuộc Vĩnh Phúc cũ, nay thuộc Phú Thọ). Đây là ví dụ về điêu khắc gắn liền với kiến trúc, mỗi viên gạch là một mảng phù điêu.
Rồng trên đá và gốm. Rồng thời Trần hiện trên bệ đá, bia, và cả đồ gốm. Thân rồng vẫn uốn khúc nhưng to khoẻ, đầu có sừng, chân mạnh, cho thấy sự chuyển biến dần khỏi mẫu rồng Lý.
Hình tượng người trong chạm khắc. Tiên nữ, nhạc công, người đội đỡ xuất hiện nhiều hơn, với dáng điệu tự nhiên. Một số nhà nghiên cứu xem đây là tiền đề của dòng chạm khắc dân gian trên đình làng ở thế kỷ 16–17.
Sau thời Trần: khoảng lặng của nhà Hồ và hai mươi năm thuộc Minh
Cuối thế kỷ 14, nhà Trần suy yếu, Hồ Quý Ly lên ngôi và lập nhà Hồ năm 1400. Thời gian ngắn ngủi của nhà Hồ để lại dấu ấn lớn về kiến trúc đá, tiêu biểu là thành nhà Hồ ở Thanh Hoá với những khối đá lớn ghép khít, nhưng về tượng thì hiện vật còn rất ít và giới nghiên cứu ít bàn tới.
Tiếp đó là giai đoạn nhà Minh đô hộ, từ năm 1407 đến 1427. Sử liệu Việt và nhiều nhà nghiên cứu cho rằng trong giai đoạn này, nhiều sách vở, bia ký, công trình của Đại Việt bị thu gom, mang đi hoặc phá huỷ. Mức độ cụ thể còn được bàn thảo, nhưng có một điều được thừa nhận rộng rãi: đây là một khoảng đứt lớn trong dòng di sản, giải thích phần nào vì sao hiện vật thời Lý – Trần còn lại ít như vậy.
Khi Lê Lợi giành lại độc lập và lập nhà Lê năm 1428, điêu khắc bước sang một giai đoạn có tinh thần khác, gắn với lăng mộ và cung điện của triều đại mới. Hiểu khoảng lặng này giúp bạn không ngạc nhiên khi bước từ phòng trưng bày thời Trần sang phòng thời Lê sơ trong bảo tàng và thấy phong cách thay đổi khá đột ngột.
Đọc một tượng thú đá thời Trần theo năm bước
Khi đứng trước một tượng thú đá ở lăng mộ hay trong bảo tàng, bạn có thể đi theo trình tự sau để thấy được điều thợ xưa muốn nói. Cách đọc này dùng được cả cho tượng thú đá các thời sau.
- Lùi ra xa, nhìn tổng thể khối tượng: tượng nằm, ngồi hay đứng, khối gọn hay trải dài, có tạo cảm giác vững chãi không.
- Đi một vòng quanh tượng, nhìn từ bốn phía; nhiều tượng thời Trần được tạc để nhìn được từ nhiều hướng chứ không chỉ mặt trước.
- Tiến lại gần, nhìn cách xử lý cơ bắp và xương: mảng lớn liền khối hay chia nhỏ, có đường gân nổi hay chỉ là mặt cong.
- Nhìn đầu và mặt con vật: mắt, miệng, tai được khắc sâu hay nông, biểu cảm dữ, hiền hay trung tính.
- Cuối cùng xem chi tiết bề mặt: vằn, lông, móng, dấu vết đục, vết phong hoá; so với tượng cùng loại thời khác nếu có thể.
Năm bước này không cần kiến thức chuyên môn, chỉ cần thời gian và sự chú ý. Ghi vài dòng hoặc chụp ảnh từ nhiều góc (không dùng đèn flash nơi có quy định) sẽ giúp bạn so sánh về sau.
Dù tượng nằm ngoài trời giữa đồng, đây vẫn là di tích được bảo vệ. Không leo lên lưng tượng để chụp ảnh, không cho trẻ nhỏ cưỡi lên, không dùng phấn hay than tô lại đường nét cho rõ, vì mọi tác động như vậy đều để lại dấu vết lâu dài trên đá.
Câu hỏi thường gặp
Thời Trần có tượng Phật nào nổi tiếng còn lại không?
Tượng Phật được xác định chắc chắn thuộc thời Trần còn lại rất ít, và niên đại thường còn tranh luận. Phần lớn hiện vật thời Trần mà giới mỹ thuật nhắc tới là tượng thú đá, bệ đá, chạm gỗ kiến trúc và tháp gạch.
Tượng hổ đá ở lăng Trần Thủ Độ có gì đặc biệt?
Hổ được tạc ở tư thế nằm phục, khối lớn, chắc, chi tiết vằn và móng khắc nông, toát lên sức mạnh tiềm tàng. Hiện vật này thường được dùng làm ví dụ cho tinh thần khoẻ khoắn của điêu khắc thời Trần.
Làm sao biết một mảng chạm gỗ ở chùa là thời Trần?
Người xem phổ thông khó tự xác định. Các nhà nghiên cứu căn cứ vào phong cách chạm, kết cấu kiến trúc, đôi khi vào dòng chữ ghi niên đại trên cấu kiện và lịch sử tu bổ của di tích. Hồ sơ xếp hạng di tích là nguồn nên tham khảo.
Vì sao tượng thời Trần khoẻ khoắn hơn thời Lý?
Nhiều nhà nghiên cứu gắn sự thay đổi với bối cảnh thời Trần: các cuộc kháng chiến, vai trò của tầng lớp quý tộc võ tướng, nghệ thuật lan ra nhiều thái ấp. Đây là cách giải thích phổ biến, nên đọc như một cách nhìn hơn là quy luật chắc chắn.
Đi thăm các di tích nhà Trần nên chuẩn bị gì?
Nên tra trước giờ mở cửa, quy định chụp ảnh, mang theo ống nhòm nhỏ nếu muốn xem chạm khắc trên cao. Ở khu lăng mộ, đi đúng lối, không trèo lên tượng đá, không viết vẽ, và giữ yên lặng vì đây là nơi thờ tự của người địa phương.
Tháp Phổ Minh có phải là tượng không?
Không, đó là một công trình kiến trúc tháp. Bài nhắc tới chùa Phổ Minh vì bệ đá chạm hoa sen và các hoa văn ở đây là tư liệu tốt để hiểu điêu khắc trang trí thời Trần, vốn gắn chặt với kiến trúc.
