Điêu khắc thời Lý (thế kỷ 11–12) được giới mỹ thuật nhớ đến với vẻ mềm mại, trau chuốt và tính cung đình: tượng Phật bằng đá áo mỏng nếp mảnh, toà sen đầy đặn, rồng thân tròn uốn khúc đều đặn, cùng rất nhiều hình hoa sen, sóng nước, lá đề trên đá và đất nung. Phần lớn những gì còn lại là đá và đất nung, gắn với các ngôi chùa, ngọn tháp do triều đình và quý tộc dựng.
Bài này đi qua bối cảnh tạo nên phong cách Lý, các nhóm hiện vật tiêu biểu, và những nét bạn có thể tự nhận ra khi đứng trước một hiện vật thời Lý ở chùa hay bảo tàng. Những pho tượng cụ thể như A Di Đà chùa Phật Tích được đọc kỹ ở chuyên mục những pho tượng nổi tiếng; ở đây chỉ dùng làm ví dụ cho phong cách.
Bối cảnh: vì sao nghệ thuật thời Lý giàu tính Phật giáo và cung đình
Nhà Lý ra đời đầu thế kỷ 11 trong một bối cảnh Phật giáo có vị thế rất lớn. Sử sách ghi nhận nhiều vua Lý sùng Phật, cho dựng chùa, đúc chuông, tạc tượng; các thiền sư có ảnh hưởng tới triều chính. Kinh đô Thăng Long được xây dựng, cùng với đó là những công trình tôn giáo quy mô ở kinh thành và các vùng quê gốc của hoàng tộc ở vùng Kinh Bắc.
Vì người đặt làm là triều đình và quý tộc, nghệ thuật mang tính cung đình rõ: có quy chuẩn, có đầu tư công sức và vật liệu, đường nét được trau chuốt đến từng chi tiết. Đá là chất liệu cho những thứ cần bền lâu như tượng thờ, bệ, chân tảng, bia; đất nung cho trang trí mái và tường; gỗ chắc chắn cũng được dùng rất nhiều nhưng gần như không còn.
Phong cách Lý cũng là kết quả của giao lưu. Phật giáo Bắc tông đến từ Trung Hoa mang theo hình mẫu, trong khi những hình như người chim, chim thần, sư tử lại gợi dấu ấn của nghệ thuật Ấn Độ qua Champa. Thợ thời Lý tiếp nhận rồi biến hoá theo cảm quan riêng, mà nét nổi bật là sự mềm mại.
Những nhóm hiện vật thời Lý còn lại
Nếu muốn biết thời Lý để lại những gì, có thể chia thành các nhóm sau. Mỗi nhóm cho thấy một mặt của nghệ thuật thời này.
- Tượng Phật bằng đá: số lượng ít, pho được nhắc nhiều nhất là tượng A Di Đà ở chùa Phật Tích (Bắc Ninh), ngồi trên toà sen đặt trên bệ đá chạm trổ.
- Tượng thú bằng đá: ở chùa Phật Tích có một hàng tượng thú như voi, tê giác, sư tử, ngựa, trâu đặt chầu, cho thấy cách thợ Lý tạo hình con vật khoẻ mà vẫn hiền.
- Bệ tượng và chân tảng: chân cột hình hoa sen, bệ tượng chạm sóng nước, rồng, hoa lá; đây là nơi phong cách Lý hiện rõ nhất vì còn lại nhiều.
- Hình người – chim và chim thần: các hình kinnari đánh đàn, thổi sáo và hình chim thần thường được gọi là garuda trên một số chân tảng, bệ đá.
- Đất nung trang trí kiến trúc: lá đề, đầu rồng, phượng, ngói và gạch trang trí tìm thấy ở các di tích, trong đó có khu khảo cổ Hoàng thành Thăng Long.
- Bia đá: trán bia, diềm bia chạm rồng, hoa dây; bia thời Lý còn ít nhưng là tư liệu quý cả về chữ lẫn hình.
Khi xem, hãy nhớ nhiều hiện vật đã được dời chỗ, gắn lại hoặc phục dựng. Chú thích của bảo tàng và hồ sơ di tích là nguồn nên tin hơn lời kể truyền miệng.
Nhận ra phong cách Lý qua năm chi tiết
Khuôn mặt tượng Phật đầy đặn, hiền. Mặt thường được tả là trái xoan hoặc bầu, mắt khép hờ nhìn xuống, miệng mỉm nhẹ, toát lên vẻ an tĩnh hơn là uy nghi. Tóc kết những búi xoắn ốc nhỏ đều.
Áo mỏng, nếp áo mảnh và chảy. Thợ Lý tả lớp áo như mỏng bám sát thân, nếp áo là những đường mảnh chạy song song, mềm mại. Một số tượng có chuỗi trang sức trên ngực, chi tiết này hay được nêu khi nói về A Di Đà Phật Tích.
Hoa sen đầy và nhiều tầng. Toà sen và chân tảng có cánh sen mập, tròn, xếp lớp, trong lòng cánh còn chạm hoa văn nhỏ. Cánh sen thời Lý thường được nhận xét là căng đầy hơn cánh sen các thời sau.
Rồng thân tròn, uốn khúc đều. Rồng Lý thường được mô tả mình thon dài như rắn, uốn nhiều khúc đều đặn từ đầu tới đuôi, không có sừng, có mào lửa, miệng hay ngậm ngọc, chân nhỏ. Hình rồng này khác hẳn rồng to khoẻ, nhiều vảy của các thời sau.
Hoa văn dày mà không rối. Bề mặt đá được phủ kín hoa dây, sóng nước, mây, nhưng bố cục có trật tự, nhịp lặp đều. Chính sự kỹ lưỡng này làm người xem cảm nhận tính cung đình.
Rồng Lý: vì sao được coi là biểu tượng của cả một thời
Trong sách mỹ thuật, rồng thời Lý gần như là hình ảnh đại diện cho nghệ thuật Lý. Hình rồng xuất hiện trên bệ tượng, bia đá, đất nung trang trí, và luôn có một dáng nhận diện được: thân tròn lẳn, uốn khúc mềm như dải lụa, các khúc đều nhau, đuôi thon nhọn, vây lưng nhỏ chạy dọc. Đầu rồng có mào lửa vươn dài, không có sừng, mắt tròn, miệng há. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng dáng rồng này mang tinh thần hiền hoà, gần với hình rắn và nước, hợp với tín ngưỡng cư dân nông nghiệp lúa nước.
Điều đáng nói là rồng Lý có một sự thống nhất khá cao giữa các hiện vật ở những nơi khác nhau, gợi ý rằng có những mẫu hình được triều đình định hình và các phường thợ tuân theo. Sang thời Trần, rồng vẫn giữ dáng uốn khúc nhưng khoẻ hơn, bắt đầu có sừng và chân to hơn. Về sau, rồng các thời Lê, Nguyễn đổi khác nhiều, bờm và vảy rõ, mặt dữ hơn.
Với người xem tượng, nhận ra rồng Lý giúp ích theo một cách gián tiếp: rồng trên bệ hoặc trán bia đi kèm pho tượng là một manh mối để các nhà nghiên cứu xem xét niên đại của cả cụm hiện vật, dù không phải lúc nào bệ và tượng cũng cùng thời.
Bàn tay thợ Lý: làm tượng đá như thế nào
Đá dùng cho tượng và bệ thời Lý thường là đá sa thạch hoặc đá xanh có hạt mịn, khai thác ở các vùng núi đá phía bắc và tây nam đồng bằng. Để tạc tượng lớn, người thợ phải chọn khối đá liền, không nứt, rồi đẽo thô, tạo khối, sau đó mới đi vào chi tiết. Những đường hoa văn mảnh trên bệ cho thấy dụng cụ và tay nghề rất tốt, vì đá không cho phép sửa sai như đất hay gỗ.
Một số tượng và bệ đá có thể từng được phủ sơn hoặc thếp vàng, như cách người Việt làm với tượng gỗ về sau. Dấu vết sơn trên hiện vật đá thời Lý ít còn, nên người ta khó biết đầy đủ diện mạo ban đầu. Điều này nhắc ta rằng thứ "mộc mạc màu đá" mà ta ngắm hôm nay có thể không phải là thứ người thời Lý từng thấy.
Đất nung trang trí như lá đề, đầu rồng thì được tạo bằng khuôn in kết hợp nặn tay, rồi nung. Cách làm này cho phép sản xuất nhiều chiếc giống nhau để lắp lên mái, nhưng từng chiếc vẫn được sửa tay, nên đặt cạnh nhau sẽ thấy khác biệt nhỏ.
Những thứ hay bị gọi nhầm là "đồ thời Lý"
Vì thời Lý có danh tiếng lớn, nhiều di tích và cả người bán đồ mỹ nghệ thích gắn nhãn "thời Lý" cho hiện vật của mình. Ở không ít ngôi chùa có lịch sử khởi dựng từ thời Lý, khách thường nghe giới thiệu rằng tượng trên điện cũng "có từ thời Lý". Thực tế, chùa có thể được dựng từ thế kỷ 11 nhưng đã qua nhiều lần trùng tu; tượng thờ hiện nay phần lớn được tạc ở những thế kỷ sau, nhiều nhất là thế kỷ 17 đến 19.
Nhầm lẫn thứ hai là coi mọi hình rồng uốn khúc đều là rồng Lý. Thợ thời Nguyễn và thợ hiện nay đều chép mẫu rồng Lý cho các công trình mới, các bức phù điêu, các bậc thềm phục dựng. Một hình rồng có dáng Lý trên bậc đá còn mới tinh là sản phẩm phục dựng, có giá trị riêng nhưng không phải di vật.
Nhầm lẫn thứ ba nằm ở chân tảng và bệ đá. Những bệ đá cổ thường được tái sử dụng: thời sau mang bệ cũ ra làm chân bàn thờ, chân cột, có khi đặt một pho tượng muộn lên bệ thời Lý. Khi bệ và tượng không cùng thời, nhìn bệ để đoán tuổi tượng sẽ sai. Cách an toàn là đọc chú thích của bảo tàng, hồ sơ di tích, và coi mọi lời truyền miệng là để tham khảo.
Xem hiện vật thời Lý ở đâu và xem thế nào cho có ích
Nơi dễ xem nhất là các bảo tàng lịch sử ở Hà Nội, khu di sản Hoàng thành Thăng Long với phần trưng bày hiện vật khảo cổ, và một số ngôi chùa còn giữ hiện vật thời Lý ở vùng Bắc Ninh, Hà Nội, Ninh Bình. Ở chùa, hiện vật thường đặt ngoài trời hoặc trong nhà bia, nhà trưng bày nhỏ; nên hỏi nhà chùa hoặc ban quản lý trước khi chụp ảnh.
Cách xem có ích là đặt câu hỏi so sánh. Đứng trước một chân tảng hoa sen, hãy tự hỏi cánh sen dày hay mỏng, xếp mấy tầng, trong lòng cánh có chạm gì. Đứng trước một hình rồng, hãy đếm các khúc uốn, nhìn đầu có sừng không. Sau đó đi sang hiện vật thời khác ở phòng bên để so. Vài lần như vậy, những mô tả trong sách sẽ trở thành điều bạn tự thấy.
Xin nhớ phép lịch sự ở di tích: không ngồi, đứng lên chân tảng, bệ đá; không sờ vào hoa văn vì mồ hôi tay và việc chạm nhiều lần làm mòn đá; không thắp hương hay dán tiền lên hiện vật. Hiện vật đá tưởng bền nhưng đã chịu gần nghìn năm, mỗi người giữ một chút là di tích bền thêm.
Câu hỏi thường gặp
Thời Lý có tượng gỗ không?
Rất có thể có nhiều, vì gỗ là chất liệu quen thuộc của người Việt. Nhưng tượng gỗ chắc chắn thuộc thời Lý hầu như không còn, do gỗ khó tồn tại qua gần nghìn năm. Những gì giới nghiên cứu xếp chắc vào thời Lý chủ yếu là đá và đất nung.
Rồng thời Lý có mấy móng?
Sách mỹ thuật thường mô tả chân rồng Lý nhỏ, móng thưa, nhưng số móng không phải là tiêu chí duy nhất hay chắc chắn để định niên đại. Nên nhìn tổng thể dáng thân, đầu, mào và cách uốn khúc thay vì chỉ đếm móng.
Kinnari trên đá thời Lý là gì?
Kinnari là hình tượng nửa người nửa chim có gốc từ thần thoại Ấn Độ, thường được tả đang đánh đàn, thổi sáo. Trên một số chân tảng, bệ đá thời Lý có hình này, được các nhà nghiên cứu xem là dấu hiệu giao lưu nghệ thuật với Champa và Ấn Độ.
Có thể phân biệt hiện vật thời Lý với đồ làm giả phong cách Lý không?
Người không chuyên rất khó phân biệt chắc chắn, vì thợ ngày nay chép mẫu rất khéo. Hiện vật thật có hồ sơ nguồn gốc, dấu vết phong hoá tự nhiên và thường được bảo tàng hoặc cơ quan văn hoá quản lý. Không nên tin lời quảng cáo "đồ Lý" khi mua bán.
Tại sao bệ tượng thời Lý lại quan trọng với người nghiên cứu?
Bệ và chân tảng còn lại nhiều hơn tượng, lại mang nhiều hoa văn đặc trưng. Nhờ vậy chúng trở thành nguồn chính để hiểu phong cách trang trí thời Lý, và là căn cứ so sánh khi xem xét niên đại các hiện vật khác.
Đi một ngày có thể xem được những gì về điêu khắc thời Lý?
Bạn có thể dành buổi sáng ở một bảo tàng lịch sử hoặc khu Hoàng thành Thăng Long ở Hà Nội để xem hiện vật có chú thích, buổi chiều đến một ngôi chùa còn giữ di vật thời Lý ở Bắc Ninh. Nhớ hỏi trước giờ mở cửa và quy định chụp ảnh.
