Tượng Đại Việt hình thành trong sự giao lưu với hai nền nghệ thuật lớn bên cạnh: từ Champa ở phía nam, thợ Lý – Trần tiếp nhận những hình như người chim kinnari, chim thần garuda, sư tử, thuỷ quái makara mang gốc Ấn Độ; từ Trung Hoa ở phía bắc, tượng Việt nhận phần lớn hệ thống hình tượng Phật giáo Bắc tông, các bộ La Hán, Thập điện, hình rồng và quy chế lăng mộ. Điều quan trọng là thợ Việt không chép nguyên mà biến đổi theo cách nhìn của mình.
Bài lần theo các đường giao lưu đó, chỉ ra ví dụ cụ thể và giải thích "biến đổi" nghĩa là gì khi nhìn vào tượng. Phần điêu khắc Chăm như một nền nghệ thuật riêng được nói ở chuyên mục điêu khắc Chăm của trang; ở đây chỉ nói những gì đi vào tượng Đại Việt. Những nhận định về nguồn gốc là cách hiểu của giới nghiên cứu, có chỗ còn bàn thảo.
Hai láng giềng, hai dòng ảnh hưởng
Đại Việt nằm giữa hai thế giới nghệ thuật. Phía bắc là Trung Hoa, nơi Phật giáo Bắc tông đã có lịch sử nghìn năm, với hệ thống hình tượng phong phú và những quy chế cung đình chặt chẽ. Phía nam là Champa, vương quốc mang đậm ảnh hưởng văn hoá Ấn Độ, với điêu khắc đá và gạch nung rất phát triển, đề tài Ấn giáo và Phật giáo đan xen.
Với Trung Hoa, giao lưu diễn ra liên tục qua hơn một nghìn năm, qua tăng sĩ, kinh sách, thợ thủ công, quan hệ triều cống, và cả những thời kỳ bị đô hộ. Với Champa, quan hệ có lúc hoà hiếu, có lúc chiến tranh. Sử sách ghi lại các cuộc chiến thời Lý, trong đó có việc đưa người Chiêm về Đại Việt. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng trong số những người này có thợ thủ công, và đó là một con đường đưa các mô típ Chăm vào nghệ thuật Lý.
Hai dòng ảnh hưởng không đến cùng lúc và không đều nhau. Dấu ấn Chăm rõ nhất ở thời Lý – Trần rồi nhạt dần; dấu ấn Trung Hoa có mặt suốt chiều dài lịch sử, mạnh lên rõ ở thời Lê sơ và trong hệ thống tượng chùa thế kỷ 17–19.
Những mô típ đến từ phương Nam
Bảng dưới gom những hình tượng có gốc Ấn Độ thường được cho là đến với Đại Việt qua Champa. Vị trí xuất hiện là những nơi giới nghiên cứu hay nêu, không phải danh sách đầy đủ.
| Mô típ | Gốc | Xuất hiện ở đâu trong nghệ thuật Đại Việt | Thợ Việt biến đổi thế nào |
|---|---|---|---|
| Kinnari (người chim) | Thần thoại Ấn Độ, nửa người nửa chim, thường tấu nhạc | Một số chân tảng, bệ đá thời Lý | Dáng mềm, hoà vào hoa văn sen, mây |
| Garuda (chim thần) | Vật cưỡi của thần Vishnu trong Ấn giáo | Hình chim thần đội đỡ trên một số bệ, chân tảng | Bỏ vai trò thần thoại, giữ vai trò trang trí, đội đỡ |
| Makara (thuỷ quái) | Con vật nửa cá sấu nửa voi trong nghệ thuật Ấn Độ | Hình đầu thuỷ quái trên đất nung trang trí, đầu đao | Dần hoà vào hình rồng, sóng nước |
| Sư tử | Biểu tượng hộ pháp, quyền lực trong nghệ thuật Ấn Độ và Phật giáo | Sư tử đá đội toà sen thời Lý, sư tử canh lăng | Mặt hiền, bờm xoăn cách điệu; về sau gần với hình nghê |
| Voi | Con vật gắn với Phật giáo và vương quyền ở Ấn Độ, Champa | Tượng voi đá ở chùa, lăng | Tạc hiền lành, gần gũi với voi nhà |
Điểm chung của các biến đổi là bỏ bớt ý nghĩa tôn giáo gốc, giữ lại vẻ đẹp tạo hình và đưa vào hệ thống trang trí của chùa Việt. Người xem thời Lý có lẽ không biết đầy đủ thần thoại về garuda, nhưng thấy hình chim thần đội bệ thì hiểu đó là sự tôn kính.
Những gì đến từ phương Bắc
Phần lớn hệ thống hình tượng trong chùa Việt đến từ Phật giáo Bắc tông, qua Trung Hoa. Hình tượng Phật A Di Đà, Thích Ca, Di Lặc, Bồ Tát Quan Âm, Văn Thù, Phổ Hiền, các vị La Hán, Hộ Pháp, Thập điện Diêm Vương đều có nguồn từ đây. Cách hiểu và cách thể hiện những hình tượng này được truyền qua kinh sách, tranh mẫu, tượng mẫu và các tăng sĩ qua lại.
Ảnh hưởng phương Bắc còn thể hiện ở quy chế. Hàng tượng quan hầu, voi, ngựa ở lăng mộ từ thời Lê sơ trở đi có nguồn gốc từ quy chế lăng mộ phương Bắc. Hình rồng thời Lê sơ có vảy, sừng, móng sắc được nhiều nhà nghiên cứu so với rồng thời Minh. Thời Nguyễn, nhiều mẫu thức cung đình cũng tham khảo khuôn mẫu phương Bắc.
Cuối cùng là con đường con người. Thợ người Hoa định cư ở Hội An, Huế, Nam Bộ làm tượng cho chùa, miếu, hội quán, mang theo phong cách quê nhà. Ở Nam Bộ, nhiều bộ tượng chùa mang rõ dấu ấn này. Đây là một phần của di sản mỹ thuật Việt, phản ánh lịch sử nhiều cộng đồng cùng sống trên một vùng đất.
Thợ Việt "biến đổi" nghĩa là gì: năm biểu hiện
Khuôn mặt bản địa hoá. Dù hình tượng có nguồn ngoại lai, khuôn mặt tượng Việt thường mang nét người Việt: mặt tròn hoặc trái xoan, mũi không cao, môi mỏng, vẻ hiền. Nhất là ở tượng thế kỷ 17–18, nét mặt nhiều pho gợi đến người trong làng.
Chất liệu khác, kỹ thuật khác. Tượng Việt dùng nhiều gỗ mít phủ sơn ta, sơn son thếp vàng. Chất liệu và kỹ thuật bề mặt này tạo ra một diện mạo khác hẳn tượng đá Champa hay tượng sơn màu, tượng đồng phương Bắc.
Tỉ lệ thu nhỏ, gần gũi. Chùa Việt thường không quá lớn, tượng cũng có kích thước vừa phải, đặt gần người xem. Cảm giác gần gũi thay cho sự choáng ngợp.
Hoà vào đời sống làng. Bên cạnh tượng Phật, chùa Việt có tượng hậu, tượng Đức Ông, tượng Thánh Mẫu ở nhà Mẫu. Hệ thống tượng vì thế không theo đúng khuôn mẫu một tông phái nào mà phản ánh tín ngưỡng hỗn dung của người Việt.
Sáng tạo hình mới. Hình nghê, con vật quen thuộc trong đình chùa Việt, được nhiều nhà nghiên cứu xem là kết quả của quá trình Việt hoá từ hình sư tử và các linh thú khác. Đây là ví dụ cho việc tiếp nhận rồi tạo ra cái riêng.
Nghê: một ví dụ về tiếp nhận và sáng tạo
Nghê là con vật gặp khắp nơi ở đình, chùa, đền, lăng mộ Việt: đứng ở cổng, chầu hai bên bàn thờ, trên bậc thềm. Hình dáng nghê thay đổi nhiều qua các thời, nhưng thường có thân giống chó hoặc sư tử nhỏ, bờm và đuôi xoăn, mặt khi hiền khi dữ. Trong ngôn ngữ dân gian, nghê đôi khi bị gọi lẫn với sư tử, kỳ lân hoặc chó đá.
Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng nghê là kết quả của quá trình người Việt tiếp nhận hình sư tử, vốn là con vật không có ở Việt Nam, từ nghệ thuật Phật giáo và phương Bắc, rồi qua nhiều thế kỷ biến đổi theo hình con chó giữ nhà, con vật quen thuộc trong đời sống làng. Kết quả là một linh thú có dáng vẻ riêng, không giống hẳn sư tử Trung Hoa cũng không giống sư tử Champa.
Câu chuyện nghê giúp hiểu cách nghĩ đúng về "ảnh hưởng": không phải là chép, mà là gặp gỡ, chọn lọc, rồi lâu dần thành của mình. Khi đứng trước một đôi nghê đá ở cổng đình, bạn có thể thấy trong đó dấu vết của sư tử Ấn Độ đi qua Champa và Trung Hoa, và cả bóng dáng con chó nằm trước ngõ nhà quê.
Đi tìm dấu vết giao lưu: một hành trình gợi ý
Cách tốt nhất để cảm nhận ảnh hưởng qua lại là xem tận mắt theo một trình tự. Bạn có thể bắt đầu ở Bảo tàng Điêu khắc Chăm tại Đà Nẵng, dành thời gian cho các phù điêu vũ nữ, hình người chim, sư tử, voi, garuda. Ghi nhớ cách người thợ Chăm xử lý thân hình, khuôn mặt, trang sức, và chất liệu sa thạch màu hồng nâu.
Sau đó, khi ra Hà Nội, hãy xem phòng trưng bày hiện vật thời Lý – Trần ở các bảo tàng lịch sử, rồi đến một ngôi chùa còn giữ di vật thời Lý ở Bắc Ninh. Tìm những hình kinnari, chim thần, sư tử trên chân tảng, bệ đá. Đặt chúng cạnh hình ảnh trong trí nhớ, bạn sẽ thấy vừa có điểm chung về mô típ, vừa khác hẳn về nhịp điệu đường nét: thợ Lý mềm và dày hoa văn hơn, ít nhấn vào hình thể con người.
Cuối cùng, đến một ngôi chùa làng thế kỷ 17–18 và một hội quán người Hoa ở Hội An hoặc Thành phố Hồ Chí Minh. Đây là lúc thấy dòng ảnh hưởng phương Bắc: bộ La Hán, Thập điện, cách bày tượng. Rồi so tượng ở chùa làng với tượng ở hội quán để thấy chỗ thợ Việt đã khác đi. Hành trình này không cần đi một lần, có thể ghép dần qua nhiều chuyến.
Đọc thận trọng những nhận định về nguồn gốc
Bàn về ảnh hưởng nghệ thuật rất dễ trượt sang khẳng định quá mức. Vài nguyên tắc để đọc và nói cho đúng:
- Hai hình giống nhau chưa chắc có quan hệ trực tiếp; có khi cả hai cùng nhận từ một nguồn thứ ba, như nghệ thuật Ấn Độ.
- Nhận định "thợ Chăm làm" cho một hiện vật thời Lý cần chứng cứ cụ thể; nhiều khi đó chỉ là giả thuyết dựa trên phong cách.
- Ảnh hưởng không có nghĩa là thấp kém hay phụ thuộc; mọi nền nghệ thuật lớn đều hình thành qua giao lưu.
- Tránh dùng giao lưu văn hoá để đưa ra nhận xét hơn thua giữa các dân tộc; điêu khắc Chăm, Trung Hoa, Việt mỗi nền có giá trị riêng.
- Ưu tiên nguồn là sách chuyên khảo, bảo tàng, công trình khảo cổ, thay vì bài viết không nguồn trên mạng.
Giữ những nguyên tắc này giúp bạn vừa thấy được sự phong phú của tượng Việt, vừa tôn trọng những nền văn hoá đã góp phần vào đó.
Câu hỏi thường gặp
Có đúng thợ Chăm đã làm tượng cho chùa thời Lý?
Đây là giả thuyết được nhiều nhà nghiên cứu nêu, dựa trên sử liệu về việc đưa người Chiêm về Đại Việt và những mô típ Chăm trên hiện vật Lý. Tuy vậy, việc gán một hiện vật cụ thể cho thợ Chăm cần chứng cứ, nên nên đọc như một khả năng hợp lý.
Garuda và Kim Sí Điểu có phải là một?
Trong cách hiểu phổ biến, Kim Sí Điểu là tên gọi theo Hán Việt của loài chim thần có gốc từ garuda trong văn hoá Ấn Độ. Tuy vậy, hình tượng và ý nghĩa đã thay đổi khi đi qua các nền văn hoá khác nhau.
Tượng La Hán Việt khác tượng La Hán Trung Hoa ở đâu?
Hình tượng La Hán đến từ Phật giáo Bắc tông, nhưng tượng Việt thường dùng gỗ sơn thếp, tỉ lệ nhỏ hơn, khuôn mặt mang nét người Việt và biểu cảm gần đời thường. Các bộ La Hán ở chùa Tây Phương thường được nêu làm ví dụ.
Nghê có phải là chó đá không?
Không hoàn toàn. Chó đá là tượng chó canh cổng phổ biến trong dân gian, còn nghê là linh thú có bờm, đuôi xoăn, dáng cách điệu. Hai hình có liên quan và hay bị gọi lẫn, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng nghê chịu ảnh hưởng từ hình con chó trong đời sống làng.
Ảnh hưởng Champa còn thấy trong tượng thế kỷ 17–18 không?
Rất mờ. Dấu ấn Champa rõ nhất ở thời Lý – Trần. Đến thế kỷ 17–18, tượng chùa Việt chủ yếu theo hệ thống hình tượng Bắc tông, và sự sáng tạo của thợ làng chiếm vai trò chính.
Muốn so sánh tượng Chăm và tượng Đại Việt thì xem ở đâu?
Bảo tàng Điêu khắc Chăm ở Đà Nẵng có bộ sưu tập điêu khắc Chăm lớn; các bảo tàng lịch sử và mỹ thuật ở Hà Nội có hiện vật Đại Việt. Xem hai nơi trong một chuyến đi dài sẽ giúp so sánh trực tiếp.
