Tượng thời Nguyễn (thế kỷ 19 – đầu thế kỷ 20) có hai gương mặt rõ rệt: ở kinh đô Huế là điêu khắc cung đình với hàng tượng quan văn, quan võ, voi, ngựa bằng đá ở sân chầu các lăng vua và những công trình đúc đồng quy mô; ở làng quê ba miền là tượng chùa, tượng đình theo khuôn mẫu, sơn thếp nặng hơn, cùng một dòng tượng gỗ mới hình thành ở Nam Bộ.
Thời Nguyễn hay bị đánh giá thấp về điêu khắc khi đặt cạnh thế kỷ 17–18. Bài này đặt lại vấn đề công bằng hơn: điêu khắc cung đình Huế có giá trị riêng, nhiều tượng chùa thế kỷ 19 vẫn đẹp, và chính thời Nguyễn đã mang tượng Việt vào khắp vùng đất phương Nam.
Trước nhà Nguyễn: quãng giao thời Tây Sơn
Giữa thời Lê Trung hưng và thời Nguyễn là triều Tây Sơn, tồn tại khoảng hơn hai mươi năm cuối thế kỷ 18. Thời gian ngắn, chiến sự nhiều, nên hiện vật điêu khắc được xác định chắc chắn thuộc thời Tây Sơn không nhiều. Nhiều tài liệu nhắc đến các đợt trùng tu chùa ở Bắc Bộ trong thời Tây Sơn, trong đó có chùa Tây Phương, gắn với bộ tượng La Hán nổi tiếng.
Về phong cách, các nhà nghiên cứu thường xếp tượng thời Tây Sơn chung với dòng tượng gỗ cuối thế kỷ 18, tức là phần đuôi của giai đoạn Lê Trung hưng. Người thợ vẫn là những phường thợ đã làm việc từ trước, kỹ thuật và thẩm mỹ chưa có thay đổi lớn. Vì vậy không có một "phong cách Tây Sơn" riêng trong điêu khắc tượng được giới mỹ thuật thống nhất mô tả.
Sang đầu thế kỷ 19, khi nhà Nguyễn lập đô ở Huế, trung tâm của điêu khắc cung đình dịch chuyển vào miền Trung. Bắc Bộ vẫn giữ truyền thống tượng chùa làng, nhưng không còn là nơi duy nhất quyết định diện mạo của tượng Việt. Sự dịch chuyển này là chìa khoá để hiểu vì sao tượng thời Nguyễn có hai gương mặt như đã nói ở đầu bài.
Huế: nghệ thuật của một triều đình quy chế hoá
Nhà Nguyễn đóng đô ở Phú Xuân, tức Huế, từ năm 1802, và xây dựng một hệ thống cung điện, đàn miếu, lăng tẩm theo quy chế chặt chẽ. Điêu khắc cung đình vì thế phải tuân theo quy định về đề tài, kích thước, vị trí. Tượng không nhằm thể hiện cá tính người thợ mà nhằm thể hiện trật tự của vương triều.
Điều này giải thích vì sao tượng cung đình Huế toát lên vẻ nghiêm cẩn, cân đối, có phần khô hơn tượng làng. Nhưng trong khuôn khổ đó, tay nghề vẫn rất cao: y phục quan lại được tả kỹ đến từng hoa văn, tượng thú cân đối, hài hoà với cảnh quan lăng tẩm. Huế cũng là nơi tập trung thợ giỏi từ nhiều vùng được triều đình trưng tập, nên trình độ chế tác ở đây có tính tổng hợp.
Một đặc điểm nữa của nghệ thuật cung đình Huế là sự gắn kết chặt với kiến trúc và cảnh quan. Tượng đá ở lăng không đứng riêng mà là một phần của trục thần đạo, của sân chầu, của tổng thể núi, hồ, cây. Xem tượng ở Huế vì thế nên xem cả không gian quanh nó.
Hàng tượng sân chầu ở các lăng vua Nguyễn
Hầu hết lăng vua Nguyễn có một khoảng sân gọi là bái đình hay sân chầu, hai bên xếp hàng tượng quan văn, quan võ, voi, ngựa bằng đá, quay mặt vào nhau như đang chầu. Số lượng và kích thước tượng khác nhau giữa các lăng, phản ánh thời điểm xây dựng và ý muốn của từng vị vua.
Ở các lăng thế kỷ 19 như lăng Gia Long, lăng Minh Mạng, lăng Tự Đức, tượng đá mang phong cách truyền thống: quan văn đội mũ cánh chuồn, mặc áo thụng, tay cầm hốt; quan võ mặc giáp hoặc áo võ, tay chống kiếm; voi, ngựa đứng trang nghiêm. Đến lăng Khải Định, xây vào đầu thế kỷ 20, hàng tượng có thêm tượng lính, và cách tạc cho thấy sự thay đổi trong thẩm mỹ, với y phục, tư thế được tả chi tiết và hiện thực hơn.
So với hàng tượng Lam Kinh thời Lê sơ, tượng lăng Nguyễn có quy mô lớn hơn, bố trí quy củ hơn, chi tiết y phục kỹ hơn. Đặt hai nơi cạnh nhau, bạn sẽ thấy rõ dòng chảy của tượng lăng mộ Việt qua bốn thế kỷ.
Tượng sân chầu đứng ngoài trời, chịu mưa nhiều của xứ Huế nên phủ rêu, địa y, có chỗ nứt vỡ. Đó là quá trình phong hoá tự nhiên mà các nhà bảo tồn theo dõi, xử lý theo nguyên tắc riêng; người tham quan không nên cạo rêu hay lau chùi tượng, dù với ý tốt, vì có thể làm hại bề mặt đá.
Đúc đồng ở Huế: từ vạc đồng đến tượng Phật
Thời Nguyễn để lại nhiều công trình đúc đồng quy mô lớn ở Huế, như Cửu Đỉnh trước Thế Miếu và chín khẩu súng đồng được gọi là Cửu vị thần công. Chúng không phải tượng, nhưng cho thấy trình độ đúc đồng cao của các lò đúc kinh đô. Trên Cửu Đỉnh có hàng trăm hình chạm nổi về núi sông, sản vật, con vật, là một kho tư liệu về cách nhìn đất nước của triều Nguyễn.
Cũng từ những lò đúc ấy và các phường đúc ở Huế, nhiều tượng Phật, tượng Bồ Tát bằng đồng được đúc cho các chùa trong vùng. Chùa Huế, do ảnh hưởng của triều đình và các dòng thiền miền Trung, thường có cách bày tượng gọn hơn chùa Bắc Bộ, và tượng đồng xuất hiện nhiều hơn. Tượng đồng thời Nguyễn thường có bề mặt mịn, chi tiết rõ, dáng trang nghiêm.
Tả công nghệ ở đây là để hiểu vì sao tượng đồng Huế có diện mạo như vậy. Đúc đồng là việc với kim loại nóng chảy, rất nguy hiểm, chỉ nên tìm hiểu qua tư liệu hoặc tham quan có người hướng dẫn ở các cơ sở đúc truyền thống.
Tượng chùa làng thế kỷ 19 khác thế kỷ 17–18 ra sao
Ở làng quê, chùa đình tiếp tục được tu bổ và tạc tượng mới rất nhiều trong thế kỷ 19. Bảng dưới gom những khác biệt mà các nhà nghiên cứu hay nêu khi so với thế kỷ trước, ở mức xu hướng chung.
| Khía cạnh | Thế kỷ 17–18 | Thế kỷ 19 |
|---|---|---|
| Biểu cảm | Phong phú, mỗi pho một tính cách | Đều đặn hơn, nhiều pho giống nhau theo mẫu |
| Tỉ lệ | Linh hoạt theo cảm nhận người thợ | Chuẩn hoá, ít bất ngờ |
| Nếp áo | Sâu, mềm, chuyển động | Gọn, lặp, có khi cứng |
| Sơn thếp | Trầm, nhiều lớp mỏng | Dày, rực, có khi nhiều màu hơn |
| Bố cục điện Phật | Đang định hình | Ổn định, nhiều lớp tượng, có khi rất đông |
Bảng không có nghĩa tượng thế kỷ 19 kém. Ở các trung tâm nghề lâu đời, vẫn có những pho tượng thế kỷ 19 rất đẹp. Sự chuẩn hoá cũng có lý do: nhu cầu lớn, cần làm nhanh, theo mẫu đã được cộng đồng chấp nhận.
Ngoài ra, nhiều tượng mà người xem nghĩ là thế kỷ 19 thật ra là tượng cũ hơn đã được sơn lại trong thế kỷ 19 hoặc 20, nên lớp sơn mang thẩm mỹ của thời sau. Đây là lý do việc định niên đại cần người có chuyên môn.
Tượng gỗ ở Nam Bộ: một dòng mới theo người đi mở đất
Từ thế kỷ 17–18 và mạnh nhất trong thế kỷ 19, người Việt cùng người Hoa định cư ở Nam Bộ dựng chùa, đình, miếu. Nhiều chùa ở vùng này có bộ tượng gỗ rất phong phú. Chùa Giác Lâm ở Thành phố Hồ Chí Minh và chùa Tây An ở Châu Đốc (An Giang) là những cái tên nổi tiếng với số lượng tượng gỗ lớn.
Tượng Nam Bộ mang sắc thái riêng: ảnh hưởng của thợ người Hoa rõ hơn, có những bộ tượng La Hán, Thập điện với dáng mạnh, màu sắc tươi; xen với tượng do thợ Việt địa phương làm, nét giản dị hơn. Gỗ dùng cũng khác, theo nguồn gỗ sẵn có ở phương Nam. Cách bày tượng trong chùa Nam Bộ cũng khác Bắc Bộ, thường ít lớp hơn và có các gian thờ riêng.
Cuối thời Nguyễn, đầu thế kỷ 20, tượng đắp xi măng, tượng khảm sành sứ, tượng sơn màu theo lối mới xuất hiện ngày càng nhiều ở cả Huế lẫn Nam Bộ, cho thấy sự giao thoa với vật liệu và thẩm mỹ phương Tây. Lăng Khải Định với lối trang trí khảm sành sứ và kết cấu bê tông là ví dụ hay được nêu.
Xem tượng thời Nguyễn: vài lưu ý thực tế
Ở lăng tẩm Huế, đi theo trục. Lăng được thiết kế để đi từ cổng vào theo một trục, qua sân chầu, nhà bia, điện thờ. Đi đúng trình tự sẽ thấy hàng tượng là một phần của nghi lễ, không chỉ là vật trang trí.
Chú ý chi tiết y phục. Tượng quan văn, quan võ ở Huế là tư liệu tốt về triều phục thời Nguyễn. Hãy nhìn mũ, đai, hốt, hoa văn trên áo, so sánh giữa các lăng.
Ở chùa làng, tìm những pho không theo mẫu. Giữa nhiều tượng giống nhau, thường có một vài pho mang nét riêng, có khi là tượng cũ hơn hoặc do một người thợ giỏi làm. Tìm ra chúng là niềm vui của người xem tượng.
Giữ phép ứng xử. Không leo lên bệ tượng ở sân chầu, không ngồi lên voi, ngựa đá để chụp ảnh, không dán tiền vào tượng ở chùa. Huế là di sản thế giới, mỗi hành động nhỏ đều để lại dấu vết.
Kiểm tra lớp sơn trước khi kết luận. Nhiều tượng trong chùa làng mang lớp sơn thế kỷ 19 hoặc 20 phủ lên một pho tượng cũ hơn. Thấy lớp sơn thếp rực, mới, đừng vội kết luận tượng làm thời Nguyễn; hãy nhìn dáng, nếp áo, bệ và hỏi nhà chùa về các lần tu sửa. Ngược lại, có những tượng thế kỷ 19 bị muội hương phủ đen trông như rất cổ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao tượng ở các lăng vua Nguyễn có kích thước khác nhau?
Mỗi lăng được xây ở thời điểm khác nhau, theo ý muốn của từng vị vua và điều kiện của triều đình lúc đó. Quy chế chung về thành phần hàng tượng giữ ổn định, nhưng số lượng, kích thước và cách tạc thay đổi theo từng lăng.
Cửu Đỉnh có phải là tượng không?
Không, Cửu Đỉnh là chín cái vạc đồng lớn đặt trước Thế Miếu ở Huế. Bài nhắc tới vì chúng cho thấy trình độ đúc đồng của thời Nguyễn và có nhiều hình chạm nổi, là tư liệu quý cho người tìm hiểu mỹ thuật thời này.
Tượng chùa Huế khác tượng chùa Bắc Bộ thế nào?
Chùa Huế thường bày tượng gọn hơn, ít lớp hơn, tượng đồng xuất hiện nhiều hơn. Chùa Bắc Bộ có hệ thống tượng nhiều lớp, nhiều tượng gỗ sơn thếp. Đây là xu hướng chung, mỗi chùa có thể khác.
Có đúng tượng thế kỷ 19 kém giá trị hơn tượng thế kỷ 17–18?
Không nên khái quát như vậy. Tượng chùa làng thế kỷ 19 có xu hướng theo mẫu, nhưng nhiều pho vẫn đẹp, và điêu khắc cung đình Huế có giá trị riêng. Mỗi thời nên được đánh giá trong bối cảnh và mục đích của nó.
Tượng ở chùa Nam Bộ có phải do người Hoa làm?
Một phần có ảnh hưởng hoặc do thợ người Hoa làm, nhất là ở các chùa, miếu gắn với cộng đồng người Hoa. Nhưng nhiều tượng do thợ Việt địa phương tạc. Dòng tượng Nam Bộ là kết quả giao thoa của cả hai.
Đi Huế xem tượng nên chọn lăng nào?
Nếu thời gian ít, có thể chọn một lăng thế kỷ 19 như lăng Minh Mạng hoặc lăng Tự Đức, và lăng Khải Định để thấy sự thay đổi đầu thế kỷ 20. Đi hai kiểu lăng sẽ thấy rõ dòng biến chuyển của tượng sân chầu.
