Tượng thời Mạc (thế kỷ 16) đánh dấu lúc nghệ thuật tượng Việt rời khỏi khuôn khổ cung đình để về với làng: người dân, thương nhân, quý tộc địa phương cùng góp tiền dựng chùa, đình và cung tiến tượng, nên tượng mang dáng dấp mộc mạc, gần gũi, có khi rất hồn nhiên. Đây cũng là thời những ngôi đình làng sớm nhất còn lại được dựng lên, kéo theo một dòng chạm khắc dân gian sinh động.
Nhà Mạc tồn tại ở Thăng Long khoảng 65 năm, từ 1527 đến 1592, và trong sử cũ từng bị nhìn với con mắt khắt khe. Nghiên cứu mỹ thuật mấy thập kỷ gần đây đã đánh giá lại di sản thời này. Bài đi qua bối cảnh, những nét nhận diện thường được nêu, và những chỗ niên đại còn tranh luận.
Bối cảnh: một xã hội mở hơn và làng xã mạnh lên
Thế kỷ 16 ở Đại Việt là thời của nhiều biến động chính trị: nhà Mạc lên thay nhà Lê, rồi chiến tranh Nam – Bắc triều kéo dài. Nhưng ở tầng làng xã và kinh tế, giới sử học ghi nhận một sự cởi mở nhất định: buôn bán phát triển, các làng nghề gốm, dệt, đúc mạnh lên, và sự kiểm soát của Nho giáo cung đình đối với đời sống tín ngưỡng nới ra so với thời Lê sơ.
Trong khung cảnh đó, người đứng ra làm chùa, làm đình không chỉ là triều đình. Bia đá thời Mạc ở nhiều nơi ghi tên những người cúng tiền, ruộng, trong đó có quý tộc nhà Mạc, quan lại, và cả rất nhiều dân thường, phụ nữ. Gốm thời này cũng có những chân đèn, lư hương ghi tên người cung tiến, cho thấy tập quán cúng đồ thờ cho chùa rất phổ biến.
Khi người đặt làm thay đổi, tượng cũng thay đổi. Thợ làng làm cho người làng, theo khẩu vị làng, nên tượng bớt quy chuẩn cung đình, thêm sự chân chất. Đây là nền móng cho sự nở rộ tượng gỗ ở thế kỷ 17–18 sau đó.
Cũng cần nói thêm rằng nhà Mạc không quay lưng với Nho giáo: triều Mạc vẫn tổ chức thi cử đều đặn, dựng bia, trọng người đỗ đạt. Sự cởi mở nói ở đây là ở đời sống tín ngưỡng làng xã, nơi Phật giáo, thờ thần và thờ tổ tiên cùng tồn tại tự nhiên, và nghệ thuật dân gian có đất sống.
Nét nhận diện tượng thời Mạc thường được nêu
Dáng ngồi chắc, thân hơi ngắn. Tượng Mạc thường ngồi xếp bằng hoặc kiết già vững chãi, thân ngắn, vai rộng, tạo cảm giác đậm đặc. Tỉ lệ không theo khuôn mẫu chặt mà theo cảm nhận của người thợ.
Khuôn mặt gần người thường. Mặt tròn hoặc vuông, má đầy, mắt có khi mở, miệng mím hoặc mỉm, tai to. Nhiều nhà nghiên cứu nhận xét khuôn mặt tượng Mạc mang nét người nông dân, người đàn bà làng quê hơn là vẻ siêu thoát.
Y phục đơn giản, nếp áo ít. Áo khoác phủ thân với vài nếp lớn, ít chạy những đường mảnh dày đặc như thời Lý. Trang sức có nhưng không phô trương.
Đá và gỗ cùng hiện diện. Thời Mạc còn để lại một số tượng đá, đặc biệt ở vùng Hải Phòng và Hải Dương cũ, quê hương nhà Mạc. Tượng gỗ thời này cũng có, nhưng việc xác định niên đại khó hơn và thường được bàn thảo.
Bệ tượng và đế mang chi tiết dân gian. Bệ có thể chạm hoa lá, sóng nước, con vật, có khi hình người nhỏ. Những chi tiết này hay mang dấu ấn hồn nhiên, giống tinh thần chạm khắc đình làng cùng thời.
Tượng người cung tiến: chân dung đầu tiên trong chùa
Một hiện tượng đáng chú ý từ thời Mạc là sự xuất hiện của những tượng người thật trong chùa: người có công đóng góp làm chùa được dân làng tạc tượng thờ, hoặc tự cung tiến tượng của mình. Ở vùng Hải Phòng, một số chùa còn giữ tượng đá được giới nghiên cứu xếp vào thời Mạc, trong đó có những pho được cho là tạc thành viên hoàng tộc hoặc người cung tiến. Danh tính cụ thể của từng pho thường dựa vào truyền ngôn và bia ký đi kèm, mức độ chắc chắn khác nhau.
Các tượng này thường ở dáng ngồi, tay đặt trên gối hoặc chắp trước ngực, mặc trang phục của tầng lớp mình. Chúng là tư liệu quý về y phục, kiểu tóc, mũ nón của người thế kỷ 16. Quan trọng hơn, chúng cho thấy một bước chuyển trong quan niệm: con người bình thường có thể hiện diện bằng hình ảnh trong không gian thờ tự, bên cạnh Phật và Bồ Tát.
Tập quán này phát triển mạnh ở thế kỷ 17–18 với các "tượng hậu" bằng gỗ trong chùa làng. Vì thế, khi tìm hiểu tượng hậu, nên nhìn lại thời Mạc như điểm khởi đầu của dòng tượng chân dung Việt.
Đình làng thế kỷ 16 và dòng chạm khắc dân gian
Dù bài nói về tượng, vẫn phải nhắc tới đình làng, vì đình là nơi điêu khắc dân gian thời Mạc bộc lộ rõ nhất. Một số ngôi đình được giới nghiên cứu xếp vào thế kỷ 16, như đình Thụy Phiêu và đình Tây Đằng ở vùng Ba Vì (Hà Nội), đình Lỗ Hạnh (thuộc Bắc Giang cũ, nay thuộc Bắc Ninh), là những cái tên hay được nhắc. Niên đại từng ngôi được xác định qua dòng chữ trên cấu kiện, bia và phong cách, có ngôi còn được thảo luận.
Trên đầu dư, cốn, ván nong của những ngôi đình này là cả một thế giới: người cưỡi ngựa, người uống rượu, người chèo thuyền, tiên cưỡi rồng, đôi trai gái tình tự, con vật trong làng. Hình người nhiều khi được chạm khoẻ, mộc, không câu nệ tỉ lệ, đầy sức sống. Đây là nghệ thuật của người làng chạm cho người làng xem.
Tinh thần này tràn sang tượng. Nhìn tượng Mạc cạnh những mảng chạm đình cùng thời, bạn sẽ thấy cùng một khẩu vị: không trau chuốt cầu kỳ, nhưng thật, vui, gần đời. Vì thế, đi xem một ngôi đình thế kỷ 16 là cách tốt để hiểu tượng thời Mạc dù trong đình không có nhiều tượng.
Chỗ còn tranh luận và cách đọc cho thận trọng
Mỹ thuật thời Mạc là lĩnh vực được nghiên cứu nhiều trong vài thập kỷ gần đây, và còn những điểm chưa thống nhất. Khi đọc sách báo, bạn nên nhớ:
- Niên đại nhiều tượng được xác định qua so sánh phong cách, nên có pho được nhà nghiên cứu này xếp thời Mạc, nhà khác xếp muộn hơn.
- Bia ký thời Mạc nhiều, nhưng bia ghi việc dựng chùa không có nghĩa tượng trong chùa hiện nay là tượng của lần dựng đó; chùa có thể đã thay tượng.
- Danh tính tượng người cung tiến thường dựa vào truyền ngôn, nên đọc với thái độ "được cho là".
- Một số tượng đã bị sơn phủ, sửa chữa nhiều lần, làm khó cho việc nhận diện phong cách gốc.
- Sử cũ từng đánh giá nhà Mạc theo lập trường chính thống của nhà Lê; đánh giá lại di sản mỹ thuật không đồng nghĩa với phán xét chính trị, mà là nhìn hiện vật như hiện vật.
Đọc như vậy không làm mất hứng thú, trái lại giúp bạn thấy mỹ thuật cổ là một lĩnh vực còn sống, còn đang được khám phá. Mỗi chuyến đi chùa làng đều có thể là một lần quan sát có ích nếu bạn biết hỏi đúng câu.
Tượng thời Mạc và tượng thời Lê Trung hưng: nối tiếp mà khác
Thế kỷ 16 và thế kỷ 17–18 nối tiếp nhau, tượng của hai giai đoạn hay được đặt cạnh nhau để so. Bảng dưới gom những khác biệt thường được nêu, ở mức xu hướng chung.
| Khía cạnh | Thời Mạc (thế kỷ 16) | Thời Lê Trung hưng (thế kỷ 17–18) |
|---|---|---|
| Chất liệu còn lại nhiều | Đá và một phần gỗ | Gỗ sơn son thếp vàng chiếm áp đảo |
| Số lượng tượng trong một chùa | Ít, rải rác | Nhiều, có chùa hàng chục đến hàng trăm pho |
| Tinh thần tạo hình | Mộc mạc, chân chất, hồn nhiên | Phong phú, biểu cảm, tay nghề điêu luyện hơn |
| Tượng người thật | Manh nha, tượng người cung tiến bằng đá | Phổ biến, tượng hậu bằng gỗ ở nhiều làng |
| Bộ tượng lớn | Hiếm | Có những bộ La Hán, Quan Âm nghìn tay, tượng Tuyết Sơn |
| Liên hệ với đình làng | Cùng tinh thần với chạm khắc đình thế kỷ 16 | Song hành với chạm khắc đình thế kỷ 17 nở rộ |
Bảng cho thấy thời Mạc giống như lời mở đầu: đặt nền cho việc làng xã làm tượng, cho tượng người thật, cho thẩm mỹ gần đời. Thế kỷ 17–18 tiếp nhận nền ấy và đẩy lên với quy mô lớn hơn, tay nghề cao hơn.
Khi bạn đến một ngôi chùa có cả tượng đá cũ và tượng gỗ sơn thếp, hãy thử đặt chúng vào hai cột của bảng này. Đôi khi chính sự khác chất liệu đã cho bạn gợi ý đầu tiên về các lớp thời gian trong ngôi chùa đó.
Xem tượng thời Mạc ở đâu và xem thế nào
Các bảo tàng lịch sử và mỹ thuật ở Hà Nội có trưng bày một số tượng và hiện vật thời Mạc, có chú thích rõ ràng. Ở thực địa, vùng Hải Phòng (gồm cả Hải Dương cũ) và các huyện ven Hà Nội có nhiều chùa, đình còn giữ hiện vật thế kỷ 16. Trước khi đi, nên tìm đọc các nghiên cứu đã khảo sát di tích đó để biết hiện vật nào được xếp vào thời Mạc.
Ở chùa, hãy xin phép nhà chùa hoặc người trông coi trước khi vào khu thờ, hỏi xem có được chụp ảnh không. Tượng đá thời Mạc nhiều khi đặt ở hậu cung hoặc nhà tổ, nơi không phải lúc nào cũng mở cho khách. Tôn trọng sự sắp xếp của nhà chùa và người dân là điều kiện để di tích tiếp tục mở cửa cho người đến sau.
Khi đứng trước tượng, đừng chỉ tìm cái "đẹp" theo nghĩa trau chuốt. Hãy tìm khuôn mặt người làng trong đó, tìm sự chân thật của dáng ngồi, của đôi tay. Đó là chỗ tượng thời Mạc khác các thời trước và là lý do giới mỹ thuật quý chúng.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao mỹ thuật thời Mạc từng ít được nhắc đến?
Một phần do sử cũ viết theo lập trường nhà Lê, đánh giá nhà Mạc khắt khe; một phần do việc nghiên cứu hiện vật thời Mạc chỉ phát triển mạnh trong vài thập kỷ gần đây. Khi khảo sát nhiều hơn, giới mỹ thuật nhận ra di sản thời này khá phong phú.
Tượng thời Mạc chủ yếu bằng đá hay gỗ?
Cả hai đều có. Tượng đá thời Mạc còn lại nhiều hơn vì bền, nhất là ở vùng Hải Phòng, quê hương nhà Mạc. Tượng gỗ thời này cũng tồn tại, nhưng việc xác định chắc chắn niên đại khó hơn và hay được thảo luận.
Đình làng có phải xuất hiện từ thời Mạc?
Đình làng có thể đã có từ trước, nhưng những ngôi đình còn lại sớm nhất mà giới nghiên cứu xác định được phần lớn thuộc thế kỷ 16. Vì vậy thời Mạc thường được xem là mốc đầu của dòng kiến trúc và chạm khắc đình làng còn thấy được.
Tượng người cung tiến khác tượng hậu thế nào?
Hai khái niệm gần nhau. Tượng người cung tiến là tượng của người đã góp công đức làm chùa; tượng hậu là tượng người được làng hoặc chùa thờ hậu, thường vì đã cúng ruộng, tiền. Tập quán này manh nha từ thời Mạc và phổ biến ở thế kỷ 17–18.
Làm sao biết một pho tượng trong chùa làng có phải thời Mạc?
Người xem phổ thông khó tự kết luận. Nên hỏi ban quản lý di tích, tìm hồ sơ xếp hạng và các công trình nghiên cứu đã khảo sát chùa đó. Phong cách chỉ là một manh mối, cần kết hợp bia ký và lịch sử tu bổ.
Chạm khắc đình thời Mạc có những đề tài gì?
Đề tài rất đời thường: người cưỡi ngựa, uống rượu, chèo thuyền, đôi trai gái, con vật quen thuộc, xen với rồng, tiên và hoa lá. Cách chạm khoẻ, hồn nhiên, không câu nệ tỉ lệ, phản ánh thẩm mỹ của người làng.
