Thế kỷ 17–18, dưới thời Lê Trung hưng, là giai đoạn tượng gỗ Việt phát triển mạnh nhất cả về số lượng lẫn tay nghề: chùa làng đồng bằng Bắc Bộ được tu bổ, xây mới hàng loạt, mỗi ngôi chùa lớn có thể có hàng chục, có nơi hàng trăm pho tượng gỗ sơn son thếp vàng. Nhiều pho tượng mà sách mỹ thuật coi là kiệt tác của người Việt, như Quan Âm nghìn mắt nghìn tay ở chùa Bút Tháp hay các vị La Hán ở chùa Tây Phương, thuộc giai đoạn này hoặc phần cuối của nó.
Bài giải thích những điều kiện xã hội đã tạo nên sự nở rộ ấy, những đặc điểm khiến tượng thời này dễ nhận ra, và cách ngắm một chùa làng thế kỷ 17–18 sao cho thấy được cái hay. Từng pho tượng nổi tiếng được đọc kỹ ở chuyên mục riêng; ở đây chỉ dùng chúng làm ví dụ.
Bối cảnh: làng xã, phủ chúa và một cuộc trùng tu lớn
Năm 1592, nhà Lê trở lại Thăng Long, nhưng quyền lực thực tế ở Đàng Ngoài nằm trong tay các chúa Trịnh. Sau những thập kỷ chiến tranh, thế kỷ 17 chứng kiến một giai đoạn tương đối ổn định ở đồng bằng Bắc Bộ. Làng xã có tiềm lực hơn, và nhu cầu sửa sang, xây dựng lại đình chùa trở nên rất lớn.
Người cúng tiền làm chùa lúc này rất đa dạng: hoàng thân, quý tộc phủ chúa, đặc biệt là nhiều bà phi, bà chúa; quan lại, người đỗ đạt; thương nhân giàu có; và đông đảo dân làng góp mỗi người một ít. Bia đá thế kỷ 17–18 ở các chùa ghi chi chít tên người công đức là bằng chứng rõ cho phong trào này. Một số ngôi chùa lớn như Bút Tháp, chùa Mía gắn với sự bảo trợ của những người trong phủ chúa, theo các tài liệu và truyền thống địa phương.
Nhu cầu tượng tăng vọt kéo theo sự phát triển của các phường thợ tạc tượng, sơn thếp chuyên nghiệp. Thợ đi theo công trình từ làng này sang làng khác, truyền nghề trong dòng họ, trong phường. Tay nghề vì thế được tích luỹ và nâng cao qua nhiều thế hệ trong một thời gian liên tục, điều mà các thời trước, vốn đứt gãy bởi chiến tranh, khó có được.
Những nét giúp nhận ra tượng gỗ thế kỷ 17–18
Tỉ lệ cân đối, tay nghề điêu luyện. So với vẻ mộc mạc thời Mạc, tượng thế kỷ 17–18 có tỉ lệ hài hoà hơn, khối mượt hơn, chi tiết tay, chân, mặt được chăm chút. Người thợ làm chủ hoàn toàn chất liệu gỗ.
Biểu cảm phong phú. Đây là điểm được giới mỹ thuật nhấn mạnh nhất. Các vị La Hán không ai giống ai: người trầm tư, người cười, người cau mày, người già nua. Tượng hậu mang nét mặt riêng của từng người. Tượng không còn chỉ là biểu tượng mà có tính cách.
Nếp áo sâu, mềm, chuyển động. Nếp áo được đục sâu, chảy mềm theo dáng người, có khi bay lượn. Các đường nếp không còn mảnh và song song như thời Lý mà dày, tròn, tạo bóng đổ rõ dưới ánh sáng.
Sơn son thếp vàng nhiều lớp. Tượng được phủ sơn ta, sơn son đỏ và thếp vàng hoặc bạc, có chỗ để màu đen, màu da. Dưới lớp bụi và muội hương, lớp sơn gốc thế kỷ 17–18 thường có độ bóng sâu và trầm, khác với lớp sơn mới bóng gắt.
Bộ tượng và bố cục lớn. Thời này xuất hiện nhiều bộ tượng được tạc cùng lúc theo một ý đồ chung: bộ La Hán, bộ Thập điện, các lớp tượng trên điện Phật được sắp xếp ổn định. Tượng không đứng riêng mà nằm trong một tổng thể.
Ba hình tượng tiêu biểu: Quan Âm nghìn tay, La Hán và Tuyết Sơn
Quan Âm nghìn mắt nghìn tay. Hình tượng Bồ Tát Quan Âm với rất nhiều cánh tay toả ra như vầng hào quang, mỗi bàn tay có một con mắt, theo cách hiểu phổ biến trong Phật giáo Bắc tông là biểu trưng cho lòng từ bi nhìn thấu và cứu giúp khắp nơi. Pho tượng ở chùa Bút Tháp (Bắc Ninh), tạc giữa thế kỷ 17, được nhắc đến nhiều nhất. Ngoài Bút Tháp, nhiều chùa khác ở Bắc Bộ cũng có tượng Quan Âm nghìn tay thời này, mỗi pho một cách xử lý vầng tay khác nhau.
La Hán. Theo cách hiểu phổ biến, La Hán là những vị đệ tử đã chứng quả. Bộ tượng La Hán ở chùa Tây Phương (Hà Nội), thường được xếp vào cuối thế kỷ 18, là ví dụ kinh điển về khả năng tạc chân dung tâm lý: mỗi vị một dáng, một nét mặt, như những con người thật với tuổi tác, tâm trạng riêng.
Tuyết Sơn. Hình tượng Phật Thích Ca thời tu khổ hạnh trên núi Tuyết: thân gầy, xương sườn lộ, ngồi bó gối, mặt trầm tư. Tượng Tuyết Sơn ở chùa Tây Phương rất nổi tiếng, nhiều chùa khác cũng có. Đây là chỗ thợ Việt thể hiện một hiểu biết giải phẫu và một sự đồng cảm với nỗi nhọc nhằn của con người hiếm thấy trong các thời trước.
Tượng hậu: chân dung người làng trong chùa
Tập quán tạc tượng người cung tiến manh nha từ thời Mạc, đến thế kỷ 17–18 trở nên phổ biến với tên gọi tượng hậu. Người có công đức lớn với chùa, như cúng ruộng, cúng tiền làm chùa, được làng hoặc nhà chùa tạc tượng đặt ở nhà hậu hoặc gian bên để thờ, với cam kết hương khói lâu dài. Trong số đó có cả hoàng thân, quý tộc lẫn dân thường, nhiều nhất là các bà.
Về mỹ thuật, tượng hậu là bộ sưu tập chân dung quý hiếm của người Việt trước thời nhiếp ảnh. Người được tạc ngồi trang nghiêm, tay chắp hoặc đặt trên gối, mặc trang phục đúng địa vị, khuôn mặt có tuổi tác và nét riêng. Một số tượng hậu của các bà chúa, công chúa ở những chùa lớn được đánh giá cao về tay nghề, nhưng danh tính và năm tạc chỉ nên tin theo bia ký và nghiên cứu, không theo lời kể không nguồn.
Khi đến chùa làng, bạn có thể hỏi nhà chùa có nhà hậu không và có được vào xem không. Tượng hậu thường ít được để ý hơn tượng Phật, nhưng lại kể nhiều nhất về chính ngôi làng đó.
Người thợ tạc tượng thế kỷ 17–18: những gì ta biết và không biết
Một điều khiến người xem tượng tiếc nuối là tên tuổi người thợ gần như không được ghi lại. Bia đá thời này ghi rất kỹ tên người công đức, số tiền, số ruộng, nhưng người trực tiếp tạc tượng thường chỉ được nhắc chung là "thợ", hoặc không được nhắc. Ở một số tượng, giới nghiên cứu tìm thấy dòng chữ ghi tên thợ hoặc năm tạc ở bệ, lưng tượng, nhưng đó là trường hợp hiếm, và cần đọc trực tiếp từ hiện vật mới chắc.
Những gì ta biết về người thợ phần lớn đến từ chính tượng và từ truyền thống các làng nghề. Thợ làm việc theo phường, có người cả đầu phường nhận công trình, chia việc cho thợ đục thô, thợ chạm mặt, thợ sơn thếp. Nghề truyền trong gia đình, dòng họ, người học việc nhiều năm mới được giao phần mặt tượng, phần được coi là khó nhất. Một số làng ở vùng ven Thăng Long và đồng bằng Bắc Bộ theo truyền thống được coi là quê của các phường tạc tượng lâu đời.
Hiểu điều này giúp ta nhìn tượng như kết quả của một tập thể, một truyền thống, chứ không phải tác phẩm của một nghệ sĩ cá nhân theo nghĩa hiện đại. Khi một pho tượng toát lên vẻ riêng, đó là dấu tay của một người thợ giỏi trong phường, dù ta không biết tên người ấy.
Vì sao tượng thời này còn lại nhiều đến vậy
Ngoài việc được làm nhiều, tượng gỗ thế kỷ 17–18 còn tồn tại khá nhiều đến hôm nay nhờ một số lý do sau:
- Tuổi đời vừa phải: hai đến ba trăm năm là khoảng thời gian gỗ tốt, được sơn ta bảo vệ, có thể chịu được nếu được giữ trong mái chùa.
- Chất liệu được chọn kỹ: gỗ mít và một số loại gỗ ít mối mọt, nhẹ, thớ mịn; lớp sơn ta nhiều lần phủ kín bề mặt, hạn chế ẩm.
- Chùa làng được cộng đồng chăm sóc liên tục, mái dột thì lợp lại, tượng bẩn thì lau, nên tượng tránh được nhiều tác hại.
- Số lượng lớn ngay từ đầu, nên dù mất mát nhiều, phần còn lại vẫn đáng kể.
Mặt trái của sự chăm sóc liên tục là nhiều tượng đã bị sơn lại không theo nguyên tắc, có khi bằng sơn công nghiệp, làm mất lớp sơn gốc. Giới bảo tồn vẫn đang lo ngại về điều này, và đó là lý do tượng di tích cần được xin ý kiến cơ quan văn hoá trước mọi lần tu sửa.
Ngắm một chùa làng thế kỷ 17–18 theo trình tự
Một ngôi chùa có nhiều tượng dễ làm người xem choáng ngợp. Trình tự dưới đây giúp bạn thấy được cái hay của từng lớp mà không bỏ sót:
- Xin phép nhà chùa, hỏi giờ có thể vào, có được chụp ảnh không, và lễ Phật trước theo nếp của chùa nếu bạn muốn.
- Đứng ở cửa, nhìn tổng thể điện Phật: tượng xếp mấy lớp, cao thấp thế nào, lớp nào gần mình nhất.
- Đi chậm, mỗi lần chọn một pho tượng, nhìn mặt, tay, nếp áo, bệ; hỏi pho này đang diễn tả tâm trạng gì.
- Tìm các bộ tượng: La Hán, Thập điện, tượng Hộ Pháp hai bên cửa; so sánh các vị trong bộ với nhau.
- Ra nhà hậu, nhà tổ nếu được phép, xem tượng hậu và tượng các vị sư tổ, những chân dung gần người nhất.
- Xem bia đá ở sân hoặc nhà bia để hình dung ai đã cúng tiền làm chùa, trong khoảng thời gian nào.
Không sờ vào tượng, không leo bàn thờ, không dùng đèn flash nơi nhà chùa không cho phép. Lớp sơn thếp cổ rất dễ bong khi va chạm.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao tượng thế kỷ 17–18 lại đẹp hơn tượng các thời trước?
Nói "đẹp hơn" là chủ quan, nhưng giới mỹ thuật đồng ý rằng đây là thời tay nghề tạc gỗ đạt độ chín, biểu cảm phong phú. Lý do là nhu cầu lớn, phường thợ chuyên nghiệp, thời gian ổn định đủ dài để tích luỹ kỹ năng.
Tượng La Hán chùa Tây Phương thuộc thời Lê Trung hưng hay Tây Sơn?
Bộ tượng thường được xếp vào cuối thế kỷ 18, giai đoạn giao thời. Nhiều tài liệu gắn với lần trùng tu thời Tây Sơn. Về mặt phong cách, chúng thuộc dòng tượng gỗ thế kỷ 17–18, nên thường được bàn chung với giai đoạn này.
Tượng hậu có phải là tượng thờ người đã mất không?
Thường là vậy, nhưng có trường hợp tượng được tạc khi người cúng còn sống để thờ hậu về sau. Ý nghĩa chính là ghi nhận công đức và cam kết hương khói, theo tập quán của từng làng, từng chùa.
Có thể phân biệt tượng gỗ thế kỷ 18 với tượng thế kỷ 19 không?
Người làm nghề và nhà nghiên cứu nhìn vào biểu cảm, nếp áo, cách xử lý lớp sơn, bệ và kết hợp bia ký. Tượng thế kỷ 19 thường theo khuôn mẫu hơn, sơn thếp dày, nhưng không có ranh giới tuyệt đối, cần người có chuyên môn.
Vì sao gỗ mít hay được dùng tạc tượng?
Gỗ mít có thớ mịn, dễ đục, ít cong vênh, ít mối mọt, màu vàng ấm, lại có sẵn ở làng quê. Dân gian còn có những cách giải thích gắn với tín ngưỡng, nhưng lý do thực tế về chất liệu là điều các thợ thường nêu.
Vào chùa xem tượng có cần lễ Phật trước không?
Đó là phép lịch sự được nhiều người giữ, nhưng tuỳ niềm tin của bạn. Điều nên làm là xin phép nhà chùa, ăn mặc kín đáo, giữ yên lặng và không chạm vào tượng. Nếu muốn hiểu sâu về ý nghĩa tôn giáo của các tượng, hãy hỏi chư tăng.
