Muốn biết một pho tượng gần với phong cách thời nào, người xem có thể nhìn vào bốn chỗ: khuôn mặt, nếp áo, toà sen và bệ tượng. Mỗi chỗ mang những nét mà giới nghiên cứu đã mô tả cho từng giai đoạn, từ thời Lý đến thời Nguyễn. Ghép bốn manh mối lại, bạn sẽ có một phỏng đoán có căn cứ.
Nhưng cần nói ngay: phỏng đoán bằng mắt không phải là định niên đại. Tượng có thể được chép mẫu cũ, sửa chữa, sơn lại, đặt lên bệ của thời khác. Kết luận chắc chắn cần người có chuyên môn, bia ký, hồ sơ di tích và đôi khi cả phân tích vật liệu. Bài này giúp bạn nhìn tinh hơn khi đi chùa, đi bảo tàng; nó không nhằm định giá hay xác nhận đồ cổ.
Vì sao lại là bốn chỗ này
Trong một pho tượng, có những phần mà người thợ buộc phải tuân theo hình mẫu tôn giáo, như tư thế, thế tay, vật cầm, và những phần mà thẩm mỹ của thời đại và tay nghề người thợ thể hiện rõ hơn. Khuôn mặt, nếp áo, toà sen và bệ thuộc nhóm sau. Cùng là tượng A Di Đà ngồi kiết già, nhưng khuôn mặt, cách xử lý vải áo, hình cánh sen và hoa văn bệ sẽ khác nhau giữa thế kỷ 11 và thế kỷ 18.
Mỗi chỗ cho một loại thông tin. Khuôn mặt cho biết lý tưởng vẻ đẹp và tinh thần của thời đại. Nếp áo cho biết kỹ thuật và cách người thợ hiểu chất liệu. Toà sen là phần trang trí có tính quy ước cao, thay đổi chậm nhưng đều. Bệ thường mang hoa văn rồng, mây, sóng nước, là những mô típ đã được nghiên cứu kỹ theo từng thời.
Không chỗ nào đủ một mình. Một khuôn mặt hiền chưa chắc là thời Lý; một bệ có rồng uốn khúc chưa chắc bệ và tượng cùng thời. Sức mạnh của phương pháp nằm ở chỗ các manh mối có khớp với nhau hay không.
Khuôn mặt tượng qua các thời
Bảng dưới gom các mô tả thường gặp trong sách mỹ thuật về khuôn mặt tượng thờ. Mỗi ô là xu hướng chung, tượng cụ thể có thể khác.
| Thời | Hình mặt | Mắt, miệng | Cảm giác chung |
|---|---|---|---|
| Lý | Trái xoan, đầy đặn | Mắt khép hờ nhìn xuống, miệng mỉm nhẹ | An tĩnh, thanh thoát |
| Trần | Đầy, khối chắc hơn | Nét mắt, miệng gọn | Điềm tĩnh, mạnh mẽ |
| Mạc | Tròn hoặc vuông, má đầy, tai to | Mắt có khi mở, miệng mím | Chân chất, gần người làng |
| Lê Trung hưng | Đa dạng theo từng nhân vật | Biểu cảm phong phú: trầm tư, mỉm cười, khắc khổ | Có tính cách, gần đời |
| Nguyễn | Đều đặn, chuẩn mực | Nét mắt, miệng theo mẫu | Trang nghiêm, ít bất ngờ |
Khi nhìn khuôn mặt, hãy chú ý lớp sơn. Tượng sơn lại nhiều lần có thể bị dày lên ở mắt, môi, làm thay đổi biểu cảm gốc. Ánh sáng cũng ảnh hưởng: nên xem dưới ánh sáng tự nhiên từ cửa, đứng ở nhiều góc khác nhau.
Nếp áo: đọc vải trên gỗ và đá
Thời Lý: mảnh, song song, bám sát thân. Áo như mỏng, nếp là những đường nông chạy đều, gợi lớp vải nhẹ. Cách xử lý này đòi hỏi tay nghề tạc đá rất kỹ.
Thời Trần và Lê sơ: gọn, khối. Nếp áo ít và lớn hơn, nhấn vào khối chung của thân. Ở tượng lăng mộ, áo dài phủ kín như một trụ đứng, ít chi tiết bay lượn.
Thời Mạc: đơn giản, chân chất. Vài nếp lớn phủ thân, không cầu kỳ. Ở tượng đá, nếp áo có khi chỉ là những đường khắc nông trên khối.
Thế kỷ 17–18: sâu, mềm, chuyển động. Nếp đục sâu, tròn, có bóng đổ rõ, chảy theo dáng người, có chỗ vạt áo bay. Đây là lúc người thợ tạc gỗ khai thác hết khả năng của chất liệu.
Thế kỷ 19: gọn, lặp lại. Nếp áo theo mẫu, nhịp lặp đều, có khi cứng. Lớp sơn thếp dày có thể che bớt độ sâu của nếp đục.
Toà sen và bệ: những manh mối bền nhất
Toà sen là chỗ ngồi hoặc đứng của Phật, Bồ Tát. Qua các thời, cánh sen thay đổi đáng kể. Cánh sen thời Lý thường được mô tả mập, căng, xếp nhiều tầng, trong lòng cánh còn có hoa văn nhỏ. Về sau, cánh sen dần mỏng hơn, nhọn hơn, số tầng và cách xếp theo những quy ước khác nhau. Ở tượng thế kỷ 17–18, toà sen thường cao, nhiều lớp cánh, được sơn thếp rực rỡ; thế kỷ 19 có xu hướng đều đặn theo mẫu.
Bệ tượng, nằm dưới toà sen, là nơi giàu hoa văn nhất. Rồng, mây, sóng nước, hoa lá trên bệ đều là những mô típ đã được nghiên cứu kỹ theo từng thời. Hình rồng nói riêng là manh mối quan trọng: rồng thân tròn uốn khúc đều gợi thời Lý, rồng mập có sừng gợi thời Trần, rồng có vảy, bờm, mặt dữ gợi thời Lê về sau.
Nhưng toà sen và bệ cũng là phần dễ bị thay thế hoặc tái sử dụng nhất. Một pho tượng thế kỷ 18 có thể đặt trên bệ đá cũ hơn nhiều; một pho tượng cổ có thể được làm toà sen mới khi toà cũ mục. Vì vậy, khi bệ và tượng "nói" hai thời khác nhau, đó không phải mâu thuẫn mà là dấu vết lịch sử của hiện vật.
Manh mối phụ: dáng ngồi, đôi tay và trang sức
Ngoài bốn chỗ chính, còn vài manh mối phụ đáng để ý. Dáng ngồi là một: tượng thời Lý thường ngồi thẳng, thân thon, vai xuôi; tượng thời Mạc thân ngắn, vai rộng, dáng chắc; tượng thế kỷ 17–18 dáng linh hoạt hơn, có pho ngồi bó gối, ngồi nghiêng, dựa. Dáng ngồi phụ thuộc nhiều vào hình tượng, nên chỉ nên so tượng cùng loại với nhau.
Đôi tay cũng nói nhiều điều. Bàn tay tượng thế kỷ 17–18 thường được tạc rất kỹ, ngón tay thon, mềm, có khi biểu cảm không kém khuôn mặt. Tượng theo mẫu thế kỷ 19 có bàn tay đều đặn, ít sinh động. Tay tượng là bộ phận hay gãy, nên cần chú ý xem tay hiện có phải là tay gốc hay đã được làm lại, vì tay làm lại thường lệch phong cách với thân.
Trang sức như chuỗi hạt, vòng, mũ miện của Bồ Tát thay đổi theo thời và theo vùng. Ở tượng thời Lý, chuỗi trang sức trên ngực mảnh và tinh; về sau trang sức đắp nổi dày hơn. Những chi tiết này nhỏ, nên cần quan sát gần, nhưng vẫn giữ khoảng cách để không chạm vào tượng.
Ví dụ giả định: đọc một pho tượng trong chùa làng
Để thấy cách ghép manh mối, hãy theo một ví dụ giả định. Bạn đến một ngôi chùa làng ở đồng bằng Bắc Bộ, gặp một pho tượng Quan Âm bằng gỗ sơn son thếp vàng. Khuôn mặt hơi tròn, mắt nhìn xuống, khoé môi có nét cười rất nhẹ, mỗi bên má có độ đầy khác nhau như người thật. Nếp áo đục sâu, vạt áo dưới gối chảy thành những đường cong có bóng đổ. Toà sen cao, ba tầng cánh, cánh khá thon.
Các manh mối này cùng hướng về dòng tượng gỗ thế kỷ 17–18. Nhưng khi nhìn bệ, bạn thấy một khối đá xám có hình rồng thân tròn uốn khúc, không sừng. Bệ này gợi một thời sớm hơn nhiều. Phỏng đoán hợp lý là chùa đã dùng lại một bệ đá cổ cho pho tượng gỗ muộn hơn. Lớp sơn trên tượng lại bóng, đỏ tươi, gợi một lần sơn lại gần đây.
Câu phỏng đoán bạn ghi lại có thể là: "Tượng gỗ có phong cách gần thế kỷ 17–18, đặt trên bệ đá có hoa văn sớm hơn, lớp sơn hiện tại có lẽ mới." Sau đó, bạn hỏi nhà chùa và tìm hồ sơ di tích để kiểm tra. Có thể bạn đúng, có thể không, nhưng quá trình suy luận như vậy là cách người xem nghiêm túc tiếp cận tượng cổ.
Quan sát và ghi chép một pho tượng theo bốn manh mối
Nếu bạn muốn tập con mắt, có thể dùng trình tự sau mỗi khi đứng trước một pho tượng. Mất khoảng mười lăm phút cho một pho:
- Xin phép nhà chùa hoặc ban quản lý trước khi quan sát lâu và chụp ảnh; không dùng đèn flash nơi có quy định.
- Ghi chất liệu nhìn thấy được: đá, gỗ sơn thếp, đồng, đất nung; ghi tình trạng: có dấu sơn lại, sứt vỡ, sửa chữa không.
- Nhìn khuôn mặt từ chính diện và hai bên, ghi ba tính từ mô tả cảm giác.
- Nhìn nếp áo ở ngực, tay, vạt dưới; ghi nông hay sâu, mảnh hay dày, đều hay chuyển động.
- Nhìn toà sen: đếm tầng cánh, nhận xét cánh mập hay mỏng, có hoa văn trong lòng cánh không.
- Nhìn bệ: có rồng, mây, sóng nước không, rồng có sừng, vảy không.
- Đối chiếu ghi chép với các bảng trong bài, viết một câu phỏng đoán, rồi tìm hồ sơ di tích hoặc hỏi người có chuyên môn để kiểm tra.
Sau khoảng hai mươi pho tượng ở vài ngôi chùa khác nhau, bạn sẽ thấy mắt mình bắt đầu nhận ra những điều trước đây không để ý. Đó là mục đích của việc tập, không phải để tự định niên đại cho mọi tượng.
Giới hạn của con mắt: khi nào cần chuyên gia
Có những trường hợp mà quan sát phong cách gần như bất lực. Tượng được thợ đời sau chép rất sát mẫu cũ; tượng đã bị sơn phủ nhiều lớp làm mất hình gốc; tượng ghép từ nhiều bộ phận của các thời; tượng làm giả cổ với kỹ thuật tinh vi. Trong những trường hợp này, chỉ có nghiên cứu tổng hợp mới cho kết luận đáng tin.
Các nhà nghiên cứu dùng nhiều nguồn: bia ký ghi việc tạc tượng, dòng chữ trên thân hoặc bệ tượng, lịch sử tu bổ của di tích, so sánh với những tượng đã biết niên đại chắc chắn, và đôi khi phân tích vật liệu như gỗ, lớp sơn. Hồ sơ xếp hạng di tích và các công trình khảo sát đã công bố là nơi nên tìm trước.
Một điều cũng nên nói rõ: bài này không nhằm giúp mua bán đồ cổ. Tượng cổ trong di tích là di sản của cộng đồng, được pháp luật bảo vệ. Nếu bạn có một pho tượng cũ trong gia đình và muốn biết về nó, hãy liên hệ bảo tàng hoặc cơ quan văn hoá địa phương; còn khi mua tượng mới, xem thêm tượng và vật phẩm có mô tả chất liệu rõ ràng trên Vật Phẩm Phong Thủy.
Câu hỏi thường gặp
Chỉ nhìn khuôn mặt có biết được tượng thời nào không?
Không đủ. Khuôn mặt là một manh mối mạnh, nhưng thợ đời sau có thể chép mẫu cũ, và lớp sơn lại có thể làm thay đổi nét mặt. Cần kết hợp nếp áo, toà sen, bệ và tư liệu về di tích.
Vì sao bệ và tượng có thể thuộc hai thời khác nhau?
Trong quá trình tu bổ chùa, bệ đá bền thường được giữ lại và dùng cho tượng mới, còn toà sen gỗ mục có thể được làm lại. Vì vậy một hiện vật có thể mang dấu vết của nhiều thời, điều này là bình thường.
Tượng càng nhiều lớp sơn có phải càng cổ?
Không hẳn. Số lần sơn lại phụ thuộc vào việc chăm sóc của nhà chùa và làng, không tỉ lệ thuận với tuổi tượng. Một pho tượng trẻ có thể được sơn nhiều lần, một pho cổ có thể được giữ nguyên lớp gốc.
Có ứng dụng nào nhận diện niên đại tượng qua ảnh không?
Hiện các công cụ nhận diện ảnh có thể gợi ý phong cách chung, nhưng không đáng tin để định niên đại tượng Việt, vì dữ liệu huấn luyện ít và tượng thường bị sơn lại. Hãy dùng kết quả như gợi ý, không như kết luận.
Tượng trong nhà có từ đời ông bà, muốn biết tuổi thì làm gì?
Bạn có thể chụp ảnh nhiều góc, ghi lại những gì gia đình biết về nguồn gốc, rồi liên hệ bảo tàng tỉnh hoặc người nghiên cứu mỹ thuật cổ. Không nên tự cạo sơn để xem lớp bên dưới, vì sẽ làm hỏng tượng.
Học nhận diện phong cách tượng nên đọc sách gì?
Nên tìm các sách chuyên khảo về mỹ thuật cổ Việt Nam, điêu khắc chùa, đình của các nhà nghiên cứu đầu ngành, ưu tiên sách có nhiều ảnh, chú thích rõ nguồn gốc và niên đại hiện vật. Catalogue của các bảo tàng lớn cũng rất hữu ích.
